T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
102
ISSN:3030-3613
“XAYOLNING IJTIMOIYLASHTIRILGAN SHAKLLARI: ORZU,
FANTAZIYA VA IDEALLAR”
Ismatova Sharofat Urol qizi
OʻZBEKISTON-FINLANDIYA
PEDAGOGIKA INSTITUTI
Annotatsiya:
Xayol inson ongining eng murakkab va ko‘p qirrali jihatlaridan
biri bo‘lib, uning ijtimoiylashtirilgan shakllari – orzu, fantaziya va ideallar – insonning
hayotiy faoliyati va ijtimoiy munosabatlarida muhim o‘rin tutadi. Ushbu tushunchalar
insonning ichki dunyosini boyitib, uning tashqi muhit bilan munosabatini
shakllantiradi, shuningdek, shaxsning maqsadlari va intilishlarini belgilaydi.
Xayolning ijtimoiylashtirilgan shakllari nafaqat individual psixologik jarayonlar, balki
jamiyatning madaniy, tarixiy va ijtimoiy kontekstlari bilan chambarchas bog‘liqdir.
Kalit so'zlar:
orzu, xayol, fantaziya, idea, jamiyat, madaniyat, shaxs, tarix,
psixologik jarayonlar, munosabat, maqsad.
Orzu – bu insonning kelajakdagi maqsadlari va istaklari haqida tasavvurlari
bo‘lib, u shaxsning hayotiy motivatsiyasini oshiradi. Orzu insonni harakatga
keltiruvchi kuch sifatida har doim faoliyatga undaydi. Orzular odamning shaxsiy
hayotidagi muhim voqealar, professional yutuqlar, oilaviy baxt va ijtimoiy mavqega
erishish kabi ko‘plab sohalarda namoyon bo‘ladi. Orzular shuningdek, shaxsning
o‘zini anglashida, o‘z imkoniyatlarini kashf etishida va yangi maqsadlarni belgilashida
muhim rol o‘ynaydi. Orzu orqali inson o‘zining kelajagini tasavvur qiladi, shu bilan
birga, unga erishish uchun zarur bo‘lgan harakatlarni rejalashtiradi. Fantaziya esa
orzudan farqli o‘laroq, ko‘proq tasavvurlar va ixtirolar bilan bog‘liqdir. Fantaziya
insonning ijodiy qobiliyatlarini namoyon etuvchi psixologik jarayon bo‘lib, u orqali
shaxs yangi g‘oyalar, obrazlar va holatlarni yaratadi. Fantaziya insonning
muammolarni hal qilishda, yangi imkoniyatlarni ko‘rishda va hayotdagi murakkab
vaziyatlarga ijodiy yondashishda muhim vosita hisoblanadi. Fantaziyalar ko‘pincha
real hayotdan farq qiluvchi, ammo shaxs uchun ma’naviy qoniqish va ruhiy dam olish
manbai bo‘lib xizmat qiluvchi tasavvurlarni o‘z ichiga oladi. Shuningdek, fantaziya
insonning orzulari va idealari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularni yanada boyitadi
va rivojlantiradi. Ideallar esa insonning ijtimoiy va axloqiy qadriyatlar tizimida muhim
o‘rin tutadi. Ideal – bu shaxs yoki jamiyat tomonidan ma’qullangan, intilishga arzigulik
mukammallik modeli bo‘lib, u shaxsning hayotiy yo‘nalishini belgilaydi. Ideallar
shaxsning axloqiy me’yorlari, qadriyatlari va ijtimoiy normalariga asoslanadi. Ular
insonning xulq-atvori, qarorlari va harakatlarini boshqaradi, shuningdek, jamiyatda
ijtimoiy tartib va barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ideallar orqali shaxs
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
103
ISSN:3030-3613
o‘zining maqsadlarini aniqroq belgilaydi, o‘zini rivojlantirishga intiladi va jamiyatda
o‘z o‘rnini topadi.[1]
Orzu, fantaziya va ideallar bir-biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, insonning
ijtimoiylashuvi jarayonida o‘zaro ta’sir qiladi. Orzular insonning kelajak haqidagi
tasavvurlarini ifodalaydi, fantaziya esa ushbu tasavvurlarni boyitib, yangi g‘oyalar
yaratadi, ideal esa bu jarayonlarni ijtimoiy va axloqiy mezonlar asosida tartibga soladi.
Shu tariqa, xayolning ijtimoiylashtirilgan shakllari shaxsning shaxsiy va ijtimoiy
rivojlanishida muhim omil hisoblanadi.[2]
Jamiyatning madaniy va tarbiyaviy muhitida orzu, fantaziya va ideallar
shakllanadi va rivojlanadi. Har bir jamiyat o‘zining tarixiy tajribalari, qadriyatlari va
ijtimoiy tizimlariga muvofiq bu tushunchalarning o‘ziga xos ko‘rinishlarini yaratadi.
Masalan, ma’lum bir davrda yoki madaniyatda orzular ko‘proq moddiy farovonlikka
erishish bilan bog‘liq bo‘lsa, boshqasida ular ma’naviy yuksalish va axloqiy
mukammallikka intilish bilan ifodalanishi mumkin. Shu bois, xayolning
ijtimoiylashtirilgan shakllari doimo o‘zgarib turuvchi ijtimoiy jarayonlarning
aksidir.[3]
Insonning shaxsiy tajribalari va ijtimoiy muhit uning orzu, fantaziya va idealari
shakllanishiga bevosita ta’sir qiladi. Oilaviy tarbiya, ta’lim muassasalari, do‘stlar va
jamiyatning boshqa institutlari shaxsning xayol dunyosini boyitadi va unga yo‘l-yo‘riq
ko‘rsatadi. Shu bilan birga, ijtimoiy muhitning salbiy ta’siri ham orzu va idealarning
buzilishiga olib kelishi mumkin. Masalan, iqtisodiy qiyinchiliklar, siyosiy beqarorlik
yoki ijtimoiy tengsizlik shaxsning kelajak haqidagi tasavvurlarini cheklashi yoki
noto‘g‘ri yo‘nalishga burishi mumkin.[4]
Orzu, fantaziya va ideallar shaxsning ruhiy salomatligini saqlashda ham muhim
ahamiyatga ega. Ular insonning ichki dunyosini boyitib, stress va qiyinchiliklarga
qarshi kurashishda yordam beradi. Orzular va fantaziyalar shaxsga ruhiy quvvat beradi,
yangi maqsadlar sari intilishiga turtki bo‘ladi. Ideallar esa shaxsning hayotiy
yo‘nalishini belgilab, unga ma’naviy barqarorlikni ta’minlaydi. Shu sababli, xayolning
ijtimoiylashtirilgan shakllari shaxsning psixologik barqarorligi va ijtimoiy
moslashuviga xizmat qiladi. Zamonaviy jamiyatda orzu, fantaziya va idealarning o‘rni
yanada oshib bormoqda. Globalizatsiya, axborot texnologiyalari va madaniy
almashinuv jarayonlari insonning xayol dunyosini kengaytirib, yangi imkoniyatlar
yaratmoqda. Shu bilan birga, bu jarayonlar yangi ijtimoiy muammolar va qarama-
qarshiliklarni ham yuzaga keltirmoqda. Masalan, zamonaviy yoshlar orasida orzular va
idealarning ko‘pligi ba’zan ularni real hayotdan chetlashishiga olib kelishi mumkin.
Shuning uchun, orzu, fantaziya va idealarning ijtimoiylashtirilgan shakllarini to‘g‘ri
boshqarish va yo‘naltirish muhim ahamiyat kasb etadi.[5]
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, xayolning ijtimoiylashtirilgan shakllari – orzu,
fantaziya va ideallar – insonning shaxsiy va ijtimoiy hayotida muhim rol o‘ynaydi. Ular
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
104
ISSN:3030-3613
shaxsning ichki dunyosini boyitib, uning kelajakka bo‘lgan intilishlarini belgilaydi,
shuningdek, jamiyatning madaniy va ijtimoiy tizimlari bilan chambarchas bog‘liqdir.
Orzu insonni maqsad sari yetaklaydi, fantaziya yangi g‘oyalar va imkoniyatlar
yaratadi, ideal esa shaxsning axloqiy va ijtimoiy yo‘nalishini belgilaydi. Shu tariqa,
xayolning bu shakllari shaxsning ruhiy salomatligi va ijtimoiy moslashuvini
ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Ularni to‘g‘ri rivojlantirish va boshqarish
jamiyatning barqarorligi va taraqqiyoti uchun zarurdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdukarimov, S. (2018). "Inson psixologiyasi va uning ijtimoiy aspektlari".
Toshkent: Fan va Texnologiya.
2.
Rasulov, M. (2020). "Shaxs va jamiyat: psixologik tadqiqotlar". Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti Nashriyoti.
3.
Karimova, N. (2019). "Ijodkorlik va fantaziya psixologiyasi". Toshkent: Ilm Ziyo.
4.
Tursunov, D. (2021). "Orzular va ularning shaxs hayotidagi o‘rni". Samarqand:
Samarqand Davlat Universiteti Nashriyoti.
5.
Qodirov, A. (2017). "Axloqiy qadriyatlar va ideal tushunchasi". Buxoro: Buxoro
Davlat Pedagogika Instituti.
6.
Ergashev, B. (2019). "Ijtimoiy psixologiya: nazariya va amaliyot". Toshkent:
O‘zbekiston Fanlar Akademiyasi.
7.
Saidova, L. (2022). "Shaxsning ijtimoiy rivojlanishida orzu va idealarning roli".
Namangan: Namangan Davlat Universiteti Nashriyoti.
