T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
51
ISSN:3030-3613
TIL O‘RGANISHDA IDIOMALARNING O‘RNI VA ULARDAN SAMARALI
FOYDALANISH USULLARI
Muallif:
Erkinova Hilola Alisher qizi
O‘quv yurt: Andijan State
Institute of Foreign Languages
Email: hilolaerkinova6@gmail.com
Abstrakt
Ushbu maqolada til o‘rganish jarayonida idiomalarning o‘rni, ularning madaniy,
semantik va kommunikativ qiymati chuqur tahlil qilinadi. Idiomalar tilning organik
tarkibiy qismi bo‘lib, ularni o‘zlashtirish til o‘rganuvchining til kompetensiyasini
chuqurlashtiradi, madaniy tafakkurni kengaytiradi va tabiiy nutqni shakllantiradi.
Maqolada tilshunoslarning ilmiy qarashlari, psixolingvistik yondashuvlar va
zamonaviy til o‘rganish metodlari asosida idiomalarni o‘rganishning samarali usullari
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
idioma, psixolingvistika, til kompetensiyasi, madaniy kontekst,
o‘quv strategiyasi, kommunikativ yondashuv.
Kirish
Bugungi globallashuv sharoitida xorijiy til o‘rganish insonning shaxsiy va
professional rivojida muhim omilga aylanmoqda. Ammo ko‘pchilik til o‘rganuvchilar
faqat grammatik qoidalar va umumiy so‘z boyligini egallash bilan cheklanib, tilning
chuqur qatlamlari — idiomalar, frazeologizmlar va madaniy kontekstlarni e’tibordan
chetda qoldirishadi. Aslida esa, tilshunoslar fikriga ko‘ra, idiomalarni bilish va ulardan
to‘g‘ri foydalanish til o‘rganish jarayonida yuqori savod va madaniy idrok belgisidir
(Moon, 1998; Fernando, 1996).
Olim B. Fraser (1970) idiomalarni "konvensional holatdagi nutq birliklari" deb
ta’riflaydi va ular inson nutqida emotsional rang va semantik boylik kirituvchi kuchli
vosita ekanini ta’kidlaydi. Tilshunos L. Bauer (1983) esa idioma bilish — bu tilni
chuqur tushunish va madaniyatlararo kommunikatsiyada muvaffaqiyat garovi
ekanligini aytadi.
Ushbu maqolada til o‘rganishda idiomalarning qanday rol o‘ynashi, ularni
o‘rganishdagi psixolingvistik qiyinchiliklar va zamonaviy ta’limda ularni o‘zlashtirish
bo‘yicha samarali metodlar batafsil tahlil qilinadi.
Metodologiya
Ushbu
tadqiqot
quyidagi
yondashuvlarga
tayanadi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
52
ISSN:3030-3613
- Adabiy tahlil: Idiomalar bo‘yicha nufuzli tilshunoslarning ilmiy ishlarini,
jumladan, Moon (1998), Fernando (1996), Bauer (1983), Thornbury (2006) kabi
mutaxassislarning qarashlarini o‘rganish.
- Psixolingvistik tahlil: Idiomalarni eslab qolish va ularni nutqda qo‘llash
jarayonida inson miyasining ishlash prinsiplari tahlil qilindi.
- Taqqoslash: Ingliz, o‘zbek va boshqa tillarda idiomalar o‘rni va o‘rganish
uslublari solishtirildi.
- Amaliy kuzatuv: O‘quvchilar va til o‘rganayotgan shaxslarning idioma
o‘zlashtirishdagi tajribalari o‘rganildi.
- Empirik ma’lumotlar: Til kurslarida o‘tkazilgan so‘rovnomalar va kuzatuv
natijalari tahlil qilindi.
Muhokama
Idiomalarning til o‘rganishdagi o‘rni
Idiomalarning asosiy xususiyati — ularning ko‘pincha to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima
qilinsa, asl ma’noni bermasligidir. Tilshunos Moon (1998) fikricha, idioma — bu tilni
tabiiy kontekstda o‘zlashtirish uchun muhim kalit. Ular milliy madaniyat, xalqona
tafakkur va tarixiy voqeliklarni aks ettiradi.
Misol:
- Break the ice — vaziyatni yumshatish, tanishuvdagi bosimni kamaytirish
- Piece of cake — juda oson narsa.
Tilshunos Seidl va McMordie (1978) tomonidan olib borilgan tadqiqot shuni
ko‘rsatadiki, idioma biladigan o‘quvchilar eshitish, tushunish va og‘zaki ifoda qilishda
ancha ustunlikka ega bo‘lishadi.
Psixolingvistik yondashuv
Psixolingvist M. Aitchison (1994) idioma o‘rganish insonning uzun muddatli
xotirasiga mustahkam joylashishi uchun uni kontekst va takrorlash orqali o‘rganish
zarurligini ta’kidlaydi. Idiomalar miyaning semantik tarmoqlarida alohida
bog‘lanishlarni hosil qiladi va bu ular eslab qolinishini osonlashtiradi.
Shuningdek, idioma o‘rganish lisoniy tezlik va madaniyatlararo tafakkur
darajasini oshiradi.
Idioma o‘rganishdagi qiyinchiliklar
- Bevosita tarjima qilish tendensiyasi
- Madaniy tafovutlar
- Kontekst muhimligi
Idioma o‘rganishning samarali usullari
1. Kontekstual yondashuv
2. Audiovizual materiallardan foydalanish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
53
ISSN:3030-3613
3. Assotsiativ kartalar va vizual yondashuv
4. Mavzular bo‘yicha guruhlash
5. Aktiv yozish va shaxsiy kundalik yuritish
6. O‘zaro til amaliyoti
Xulosa
Til o‘rganishda idioma bilish faqat lug‘at boyligini kengaytirish emas, balki tilni
madaniy va tabiiy kontekstda egallash imkonini beradi. Idioma bilgan shaxsning til
kompetensiyasi yanada boyib, u tilni egallagan kishiga yaqinlashadi. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, idioma o‘rganish psixolingvistik yondashuv, kontekstual
tahlil va interaktiv metodlar orqali samaraliroq kechadi.
Kelajakda idioma o‘rganish bo‘yicha til darajalariga mos ravishda maxsus
metodik qo‘llanmalar va interaktiv ilovalar ishlab chiqish til o‘rganuvchilar uchun
katta yordam bo‘lishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Aitchison, J. (1994). Words in the Mind: An Introduction to the Mental Lexicon.
Oxford: Blackwell.
2.
Bauer, L. (1983). English Word-Formation. Cambridge: Cambridge University
Press.
3.
Fernando, C. (1996). Idioms and Idiomaticity. Oxford: Oxford University Press.
4.
Fraser, B. (1970). Idioms within a Transformational Grammar. Foundations of
Language, 6(1), 22-42.
5.
Moon, R. (1998). Fixed Expressions and Idioms in English: A Corpus-Based
Approach. Oxford: Clarendon Press.
6.
Nation, I. S. P. (2001). Learning Vocabulary in Another Language. Cambridge:
Cambridge University Press.
7.
Thornbury, S. (2006). An A-Z of ELT: A Dictionary of Terms and Concepts Used
in English Language Teaching. Oxford: Macmillan Education.
