T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
34
ISSN:3030-3613
XALQARO STANDARTLAR (ISO 50001) VA ULARNING
KORXONALARDA QO‘LLANILISHI
Karimov Ulug'bek Zarifboy o'g'li
Ilmiy raxbar:
Alijanov Doniyorbek Dilshodovich.
Annotatsiya
: Ushbu maqola ishlab chiqarish korxonalari va tashkilotlarida
energetik menejmentni tashkil etishning nazariy va amaliy jihatlarini ko‘rib
chiqadi. Maqolada energetik menejmentning mohiyati, maqsadi va vazifalari, uni
tashkil etish bosqichlari, shuningdek, energiya samaradorligini oshirish va
energiyaxarajatlarini kamaytirish bo‘yicha asosiy tadbirlar tahlil qilinadi. Energetik
menejment tizimini joriy etishning iqtisodiy va ekologik afzalliklari ko‘rsatib
o‘tiladi. Maqola korxona va tashkilotlarning rahbarlari, energetika bo‘yicha
mutaxassislar va ushbu sohada qiziquvchi boshqa shaxslar uchun mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar:
Energetik menejment, energiya samaradorligi, energiya
xarajatlari, energiya auditi, ISO 50001, energiya siyosati, energiya tejash, ishlab
chiqarish korxonasi, tashkilot.
Abstract:
This article examines the theoretical and practical aspects of
organizing energy management in manufacturing enterprises and organizations. The
essence, goals, and tasks of energy management, the stages of its organization, as well
as the main measures to improve energy efficiency and reduce energy costs are
analyzed. The economic and environmental benefits of implementing an energy
management system are highlighted. The article is intended for heads of
enterprises and organizations, energy specialists, and other individuals interested in
this field.
Keywords:
Energy management, energy efficiency, energy costs, energy
audit, ISO 50001, energy policy, energy saving, manufacturing enterprise,
organization.
KIRISH
Zamonaviy iqtisodiyot sharoitida ishlab chiqarish korxonalari va
tashkilotlarining raqobatbardoshligini ta’minlashda energiya resurslaridan oqilona va
samarali foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Energiya xarajatlari ko‘pgina
korxonalarning operatsion xarajatlarining sezilarli qismini tashkil etadi. Energiya
narxlarining doimiy o‘sib borishi va ekologik muammolarning dolzarbligi energetik
menejmentni joriy etish va rivojlantirish zaruratini yanada kuchaytirmoqda[1].
Energetik menejment –bu korxona yoki tashkilotning energiya bilan bog‘liq
faoliyatini rejalashtirish, amalga oshirish, nazorat qilish va takomillashtirishga
qaratilgan boshqaruv tizimidir[2].
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
35
ISSN:3030-3613
Uning asosiy maqsadi energiya samaradorligini oshirish, energiya
xarajatlarini kamaytirish va atrof-muhitga salbiy ta’sirni minimallashtirishdan
iboratdir[3].
Ushbu maqola ishlab chiqarish korxonalari va tashkilotlarida energetik
menejmentni tashkil etishning asosiy bosqichlarini, energiya samaradorligini
oshirish bo‘yicha qo‘llaniladigan tadbirlarni va energetik menejment tizimini joriy
etishning afzalliklariniko‘rib chiqadi.
2.ENERGETIK MENEJMENTNI TASHKIL ETISH BOSQICHLARI
Ishlab chiqarish korxonalari va tashkilotlarida energetik menejmentni
samarali tashkil etish bir qator ketma-ket bosqichlarni o‘z ichiga oladi.
Energetik siyosatni ishlab chiqish:Korxona yoki tashkilotning yuqori
rahbariyati energetik menejment bo‘yicha o‘z majburiyatlarini va maqsadlarini
belgilab beruvchi rasmiy energetik siyosatini ishlab chiqishi va e’lon qilishi kerak.
Energetik audit o‘tkazish:Korxonaning energiya iste’moli va samaradorligini
baholash uchun energetik audit o‘tkaziladi. Audit davomida energiya iste’molining
asosiy yo‘nalishlari aniqlanadi, energiya isrofi manbalari aniqlanadi va energiya tejash
bo‘yichapotentsial tadbirlar baholanadi.Energetik maqsadlar va vazifalarni
belgilash:
Energetik audit natijalari asosida korxona energiya samaradorligini
oshirish va energiya xarajatlarini kamaytirish bo‘yicha aniq, o‘lchanadigan, erishish
mumkin bo‘lgan, dolzarb va vaqt bilan chegaralangan (SMART) maqsadlar va
vazifalarni belgilaydi.Energetik menejment dasturini ishlab chiqish va amalga
oshirish:Belgilangan maqsadlarga erishish uchun aniq tadbirlar, resurslar, mas’uliyat
va muddatlarni o‘z ichiga olgan energetik menejment dasturi ishlab chiqiladi va
amalda qo‘llaniladi.Energiya iste’molini monitoring qilish va o‘lchash:Energiya
iste’moli doimiy ravishda monitoring qilinadi va o‘lchanadi. Olingan ma’lumotlar
belgilangan maqsadlarga erishishdagi taraqqiyotni baholash va zarur bo‘lganda
korrektivharakatlarni amalga oshirish uchun ishlatiladi. Ichki audit
o‘tkazish:Energetik menejment tizimining samaradorligini baholash va
takomillashtirish uchun muntazam ravishda ichki auditlar o‘tkaziladi.Boshqaruv
tomonidan tahlil:Yuqori rahbariyat energetik menejment tizimining ishlashini
muntazam ravishda tahlil qiladi va uni takomillashtirish bo‘yicha qarorlar qabul qiladi.
3.ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH BO‘YICHA ASOSIY
TADBIRLAR
Ishlab chiqarish korxonalari va tashkilotlarida energiya samaradorligini
oshirish va energiya xarajatlarini kamaytirish bo‘yicha keng ko‘lamli tadbirlarni
amalga oshirish mumkin:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
36
ISSN:3030-3613
Energiya tejamkor uskunalarni joriy etish:Eskirgan va energiya sarfi
yuqori bo‘lgan uskunalarni zamonaviy, energiya tejamkor analoglari bilan
almashtirish.
Texnologik jarayonlarni optimallashtirish:Ishlab chiqarish jarayonlarida
energiya sarfini kamaytirish bo‘yicha texnologik o‘zgarishlar qilish.
Issiqlikni qayta tiklash tizimlarini o‘rnatish:Ishlab chiqarish jarayonlarida
hosil bo‘lgan issiqlikni qayta foydalanish uchun tizimlar joriy etish.
Yoritish tizimini modernizatsiya qilish:An’anaviy yoritish lampalarini
energiya tejamkor LED lampalariga almashtirish va yoritishni boshqarish
tizimlarini o‘rnatish.
Bino va inshootlarni issiqlik izolyatsiyasi:Bino va inshootlarning
devorlari, tomlari va derazalarini issiqlik izolyatsiyasi qilish orqali isitish va sovutish
uchun energiya sarfini kamaytirish.
Elektr motorlari va haydovchilarning samaradorligini oshirish:Yuqori
samaradorlikka ega bo‘lgan elektr motorlarini o‘rnatish va ularning ishini boshqarish
uchun chastotali boshqaruv drayverlaridan foydalanish.
Siqilgan havo tizimlarining optimallashtirish:Siqilgan havo ishlab chiqarish
va taqsimlash tizimlaridagi yo‘qotishlarni kamaytirish.
Energiya iste’molini boshqarish tizimlarini joriy etish:Energiya iste’molini
real vaqt rejimida monitoring qilish va boshqarish imkonini beruvchi
avtomatlashtirilgan tizimlarni o‘rnatish.
Xodimlarning energiya tejash bo‘yicha xabardorligini oshirish va ularni
rag‘batlantirish:Energiya tejash bo‘yicha treninglar o‘tkazish va energiya tejashga
qaratilgan tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlash.
4. ENERGETIK MENEJMENT TIZIMINI JORIY ETISHNING
AFZALLIKLARI
Energetik menejment tizimini joriy etish ishlab chiqarish korxonalari va
tashkilotlari uchun bir qator muhim afzalliklarni taqdim etadi:
1.Energiya xarajatlarining kamayishi:Energiya samaradorligini oshirish
va energiya isroflarini kamaytirish orqali operatsion xarajatlarning sezilarli darajada
qisqarishi.
2.Resurslardan oqilona foydalanish:Energiya resurslaridan yanada samarali
foydalanish orqali tabiiy resurslarga bo‘lgan bosimning kamayishi.
3.Atrof-muhitga salbiy ta’sirning minimallashtirilishi:Energiya iste’molining
kamayishi natijasida zararli chiqindilarning (jumladan, issiqxona gazlari)
atmosferaga chiqarilishining qisqarishi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
37
ISSN:3030-3613
4.Raqobatbardoshlikning oshishi:Energiya xarajatlarining kamayishi mahsulot
va xizmatlarning tannarxini pasaytiradi, bu esa korxonaning bozoridagi
raqobatbardoshligini oshiradi.
5.Qonunchilik talablariga muvofiqlik:Ko‘pgina mamlakatlarda energiya
samaradorligi bo‘yicha qonunlar va me’yoriy hujjatlarga rioya qilishni ta’minlash.
6.Korxonaning obro‘sining yaxshilanishi:Ekologik mas’uliyatli korxona
sifatida obro‘ning oshishi investorlar, iste’molchilar va boshqa manfaatdor tomonlar
bilan munosabatlarni yaxshilaydi.
7.Ishlab chiqarish samaradorligining oshishi:Energiya tejamkor
texnologiyalarni joriy etish ko‘pincha ishlab chiqarish jarayonlarining umumiy
samaradorligini ham oshiradi.
XULOSA
Ishlab chiqarish korxonalari va tashkilotlarida energetik menejmentni tashkil
etish energiya samaradorligini oshirish, energiya xarajatlarini kamaytirish va atrof-
muhitga salbiy ta’sirni minimallashtirishning muhim vositasidir. Energetik siyosatni
ishlab chiqish, energetik audit o‘tkazish, maqsadlar belgilash, dastur ishlab chiqish va
uni amalga oshirish, energiya iste’molini monitoring qilish va boshqaruv tomonidan
tahlil qilish energetik menejmentni tashkil etishning asosiy bosqichlari hisoblanadi.
Energiya tejamkor uskunalarni joriy etish, texnologik jarayonlarni
optimallashtirish, issiqlikni qayta tiklash tizimlarini o‘rnatish va xodimlarning
xabardorligini oshirish kabi tadbirlar energiya samaradorligini sezilarli darajada
oshirishi mumkin. Energetik menejment tizimini joriy etish korxonalarga energiya
xarajatlarini kamaytirish, resurslardan oqilona foydalanish, atrof-muhitga salbiy
ta’sirni minimallashtirish va raqobatbardoshlikni oshirish kabi bir qator
afzalliklarni beradi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, energetik menejment
tizimini joriy etish korxonalarda yillik energiya xarajatlarini sezilarli darajada
kamaytirishga va CO₂ emissiyasini qisqartirishga yordam beradi,
investitsiyalarning qoplanish muddati esa o‘rtacha 2-4 yilni tashkil etadi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
International Energy Agency. (2020).Energy Efficiency 2020. Paris.
2.
ISO 50001:2018.Energy management systems —Requirements with guidance
for use.
3.
United Nations Industrial Development Organization (UNIDO).
(2011).Energy Management Systems for Small and Medium-Sized Enterprises: A
Practical Guide. Vienna.
4.
Capehart, B. L., & Capehart, L. C. (2012).Energy Management Handbook. CRC
Press.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
38
ISSN:3030-3613
5.
Smith, C. B. (Ed.). (1993).Energy Management and Control Systems. John Wiley
& Sons.
6.
Wiel, S., & McMahon, J. E. (2005).Energy Efficiency Labels and
Standards: A Global Review. Lawrence Berkeley National Laboratory.
