T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
188
ISSN:3030-3613
NATYURMORT JANRI ASOSIDA O’QUVCHILARDAN BADIIY
DUNYOQARASHNI SHAKLLANTIRISH METODIK YONDASHUVLARI
Andijon davlat pedagogika instituti Tasviriy
san’at va muhandislik grafikasi yo’nalishi talabasi
Akbarova Rayhona Jamoliddin qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqola umumiy o’rta ta’lim maktbalarida Tasviriy san’at
fanini o’qitish bo’yicha natyurmort janrni o’rgatish metodikasini qo’llash bo’yicha
fanning istiqbollari bo’yicha keng fikr va mulohazalar yurtilib.bir qancha
ma’lumotlarni keng bayon etadi.
Kalit so’zlar:
Tasviriy san’at, metodika, usul, janr, natyurmort, maktab,
o’quvchi, predmet, o’qituvchi.
METHODOLOGICAL APPROACHES TO FORMING STUDENTS'
ARTISTIC WORLDVIEW BASED ON THE STILL LIFE GENRE
Annotation
: This article contains a wide range of opinions and comments on the
prospects of the science of using the method of teaching the still life genre in the
teaching of Fine Arts in general secondary schools. provides extensive information
Key words
:
Fine art, methodology, method, genre, still life, school, student,
subject, teacher.
МЕТОДИЧЕСКИЕ ПОДХОДЫ К ФОРМИРОВАНИЮ
ХУДОЖЕСТВЕННОГО МИРОВОЗЗРЕНИЯ УЧАЩИХСЯ НА ОСНОВЕ
ЖАНРА НАТЮРМОРТ
Аннотация:
В статье содержится широкий спектр мнений и комментариев
о перспективах использования наукой метода преподавания жанра натюрморта
в преподавании изобразительного искусства в общеобразовательных
школах.Приводится обширная информация.
Ключевые слова
: Изобразительное искусство, методика, метод, жанр,
натюрморт, школа, ученик, предмет, учитель.
KIRISH
San’at turlarining ichida envg nafis va jozibali san’at turi bu tasviriy san’at
hisoblanadi.Chunki tasviriy san’at fani o’quvchilarga insonni ichki tuyg’ularini ochib
beruvchi hayotni yanada go’zal qilib ko’rsatishga yordam beradi.Inson hayoti
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
189
ISSN:3030-3613
davoimida ham tasviriy san’at juda muhim ro’l o’ynaydi.Aynan bu uchun yoshlarni
tarbiyalashda maktabdan boshlash kerak . Umumuiy o’rta ta’lim maktablarida
o’tiladigan tasviriy san’at fani ham fikrimizni ayni muddaosi hisoblanadi.Tasviriy
san’at darslarida juda ham ko’p janrlar bor .Manzara janri,natyurmort
janri,,maishiy,tarixiy ,portret,fatal,afsonaviy,animalistik janrlar. Bularni ichidan
natyurmort janrni umumiy o’rta ta’lim maktablarida o’rgatish maqsadga mjuvofiq
bo’ladi. Natyurmort, shunday narsaki unda badiy maktab mustahkam joylashgan
bo’lishi kerak.
MATERIALLAR VA USULLAR
Natyurmort so’zi (fransuz tilidan olingan bo’lib:nature morte-jonsiz tabiat)
degan ma’noni bildiradi. Natyurmortda atrofimizni orab turgan real maishiy
joylashgan va kompazitsiya jihatdan yaxlit guruhni tashkil qilgan narsalar
tasvirlanadi.Shuningdek shu janrda yartilgan rassomlik asari ham natyurmort deb
ataladi.Natyurmortda “jonsiz buyumlar” (uy ro’zg’or buyumlari ,qurol aslahalar va
boshqalar) dan tashqari, tabiatdan ajratib olingan buyumlarniham ham tasvirlasjimiz
mumkin.Asosiy
mavzuni
tasvirlash
uchunj
bazan
natyumortga
odamlar,hayvonlar,qushlarniham kiritish mumkin.
Natyurmortni tuzish vaqtida predmetlarning balandligi, ularning joylashuvi,
ranglarning bir biriga uyg’unlashuvi va shaklini ham hisobvga olish kerak .Qoyilgan
predmetlar bir taminga yig’ilib qolishi noto’g’ri bo’ladi.Chunki katta buyumlar qisman
bo’lsada boshqa buyum bilan biroz to’silgan bo’lishi kerak,
METADALOGIYA
Natura qo’yilgandagi peredmetlarning ranglari bir-biriga yaqin va nbir-biriga
moslashishi kerak.Natyurmort qo’yilmasini ufq chizig’iga nisbatan pastda bo’lishi
maqul bo’ladi.Chunki buyum va narsalarning ostki qismi stol ustida aniq ko’rinishi
zarur.Agar narslarning asosi bir chiziq bo’yicha qo’yilsa,stol yuzasining gorizantal
yuzasi ko’rinmay qoladi.Bu esa natyurmortni fazoviy yechimiga salbiy ta’sir
ko’rsatadi.Tasviriy san’atda borliqning aks etishi o’z-o’zidan paydo bo’lmagan.U
insonning tashqi ko’rinishi bilan shakkilladi va rivojlana boshladi.O’rta asrlarda u
o’zining eng yuqori cho’qqisiga chiqadi.Bu borada Yevropaning jaxon svilizatsiyasida
alohida o’rni bor.U o’z davrining eng buyuk san’atkorlarini yetishtirish.Ularni mehnati
natijasida shakilllangan.Tasviriy san’atdagi maishiy janr XVII-asrda paydo bo’lgan.Bu
janrni o’z mazmuniga ko’ra murakkabroq bo’lib natyurmort,munozara,hayot va
boshqa janlar bilan bog’liq holda yaratilgan.Maishiy janr asosan rang tasvirda,bazan
esa grafika va haykaltorashlikda qo’llaniladi.Kamollidin Behzod,Leanarddo
Davinchi,Ilya Repin, Z.Inogamov, J.Umarbekov, A.Sikeyros, R.SH.Kent va
boshqalarni qayd etish mumkin.Natyurmort ma’lum bir ko’rish nuqtasidan qaraydi va
u ko’z qarashiga qatiy ravishda kuzatish perispektivasi qonuniyatiga o’zaro bog’liq.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
190
ISSN:3030-3613
Natyuradan rasm chizayotganda o’quvchi oldida qo’yilgan narsa buyumlarning
hajmini kenglikda aks ettirish zaruriyati yotadi.Buning uchun qalamning qog’ozga har
bir tegishli predmetning tuzilishi yonig’liq va soya prespektiva anatomiya qonunlarini
bilishi kerak. Natijada o’quvchi naturaga qarab chizishni o’z oldigavazifa qilib
qo’yilishi va ularni bajara turib olg’a siljisi orqali o’quvchining bilimi va tajribasi
to’planadi.Naturadan rasm chizishda aynan hajmga shakliga,prespektivasiga e’tibor
berish ularni his etish lozim. Natyurmort chizishga kirishishdan oldin umuman shaklini
yaxshi tushunish uchun naturaga turli tamonlardan qarab naturadagi predmetlarni
o’rganib olish kerak. Rasm chizayotgan o’quvchiga shaklni turli nuqtalardan
kuzatish,lekin bir nuqtadan qarab chizish tavsiya etiladi. Narsa konstruktsiyasi ya’ni
tuzilishi deganda uning qisimlarini o’zaro joylashuvi va aloqasi tushuniladi.
Konstruksiya tushunchasi eng oddiy maishiy buyumlardan tortib organic olamning
murakkab shakillarigacha tabiat yoki inson qo’li hyaratgan barcha mavjud buyumlsrga
xosdir. Musavvir narsalar tuzilishdagi qonuniyatni topa olmog’i zarur. Bu qobilyat
naturadan rasm chizish jarayonida asta sekin rivojlanadi.Shakillar ularga yaqin bo’lgan
geometrik jism va narsalarni keyinroq esa tuzilishi murakkabroq o’rganish
kerak.O’quvchilar
zimmasiga
esa
rasm
chizishga
ongli
fravishda
yondashish,naturaning tuzilishi va turini aniqlash vazifasi yakunlanadi.Masalan
varoqning sjhakli konus va silindr shakillarining birikmasidan iborat.
NATIJALAR
Natyurmortning o’ziga hos xususiyati shundaki u hayotdan va go’zallikdan
zavq olishga qaratilgan.Bu vazifani rassom gular, meva va sabzavotlar,taomlarni tur;li
shakl va rangda ifodalash orqali odamlarda his tuyg’ularni uyg’otish uchun
bajaradi.Natyurmort turli millat va elatlarning turmush tarzi haiqda ma’lumot berishi
ham mumkindir.Mutaxasisliklar natyurmortning odamga ikkta ta’sirini qayd
etadilar.Birinchisida natyurmort odamlarni go’zallik bilan tanishtiradi va hayotda zavq
olishga chorlaydi.Agar u meva va sabzovotlar tasvirlaridan iborat bo’lsa
tomoshabinlarga yaxshi kayfiyat va ishtaxa beradi.Ikkinchidan,natyurmort o’zi haqida
emas,balki uning egasi haiqda .Bunday natyurmortlar odamlarni aks ettirmasa-da,lekin
uning didi,ijtimoiy mavqeyi ifodalanadi.
XULOSA
Xulosa o’rnida aytishimiz mumkinki natyumort janrni o’rgatish avvalo umumiy
o’rgatsak,yanada fanda samaradorlikga erishish mumkin.Chunki o’quvchilarga
o’rgatsak birinchi bo’lib maktabdan yaxshi ta’lim tarbiya bersak kelgusida ularni
tasviriy san’atga bo’lgan qiziqishlarini oshiramiz keyin ularda qiziqish yoshligdan
paydo qilishimiz mumkin. Shuning uchun ham aynan umumiy o’rta ta’lim
maktablarining tasviriy san’at fani o’qituvchilari zimmasida katta masuliyat
yotadi.Ular o’quchilarga har bitta janrda rasm ishlashda qulay va oson usullarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
191
ISSN:3030-3613
o’rgatish o’quvchilarga yaqindan yordam bersalar ana o’shanda tasviriy san’at fanidan
samaradorlikka erishishimiz mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Abdullayev N.U “San’at tarixi”-Toshkent o’qituvchi 1986-yil
2.
Abdullayev N.U. “San’at tarixi”-2/1 Toshkent,:”San’at tarixi ”, 2001
3.
Azimova B.Z Natyurmort tuzish va tasvirlash metodikasi Toshkent o’qituvchi
1984-yil
4.
Hasanov R.Maktabda ta’sviriy san’at mashg’ulotlarini takomillashtirish yo’llari
“O’qituvchi” nashiryoti Toshkent 1986-yil
5.
N.Saidaxmedov “Yangi pedagogika texnalogiyalari” Moliya Nashiryot Toshkent
2003-yil
6.
N.Rostoven.O’rta maktablarda tasviriy san’atni o’qitish metodikasi M-1980
