T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
303
ISSN:3030-3613
PSIXOLOGIYADA PSIXOTERAPIYA MASHGʻULOTLARINING OʻRNI VA
AHAMIYATI HAMDA BOLALAR HAYOTIGA IJOBIY TA’SIRI
Ismayilova Roza Kambardinovna
Andijon viloyati Qo'rgʼontepa
tumani 31-umumiy o'rta ta'lim
maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya
: Psixoterapiya – davo maqsadlarida bemor yoki bemorlar guruhi
psixikasiga ta’sir ko‘rsatish jarayonidar. Davo maqsadida kasal psixikasiga
ko‘rsatiladigan har handay ta’sir ham psixoterapiya jumlasiga kiravermaydi.
Masalan, psixafarmakalogiya preparatlar bilan psixikaga ta’sir ko‘rsatish
psixoterapiya emas. Psixoterapevtik ta’sirning asosiy turi so‘z bilan ta’sir
ko‘rsatishdir.
Kalit so‘zlar
: psixoterapiya, bixeoviarizm, kognitiv xulq-atvor terapiyasi,ruhiy
rivojlanish, psixik taraqqiyot, barqarorlik, muloqot, ong, tafakkur, mulohaza
KIRISH
Psixoterapiya ruhiy salomatlik muammolarini hal qilish uchun soʻz, suhbat va
boshqa psixologik usullardan foydalangan holda davolash usuli. U turli xil ruhiy
salomatlik kasalliklarini, jumladan, depressiya, tashvish, stress va turli xil xulq-atvor
muammolarini davolashda yordam beradi. Psixoterapiyaning asosiy maqsadi
insonning hissiy, aqliy va xulq-atvor jarayonlarini tushunish, oʻzgartirish va ruhiy
salomatligini yaxshilashdir. Psixoterapiya, shuningdek, insonning oʻzini anglashini
oshirishga, hayot sifatini yaxshilashga, munosabatlarni yaxshilashga va stressni
boshqarishga yordam beradi. Psixoterapiya professional terapevt tomonidan olib
boriladi va xavfsiz, qoʻllab-quvvatlovchi muhitda amalga oshiriladi.
Psixoterapiyaning ba'zi turlari:
Kognitiv-xulq-atvor terapiyasi (KBT):
Bu terapiya turida salbiy fikrlash va
xulq-atvor naqshlarini aniqlash va ularni o'zgartirishga qaratilgan.
Shaxslararo terapiya:
Bu terapiya turi munosabatlardagi muammolarga va
muloqot qiyinchiliklariga qaratilgan.
Psixodinamik terapiya:
Bu terapiya turi, asosan, ongsiz jarayonlarga va
bolalik tajribalariga e'tibor qaratadi.
Guruh terapiyasi:
Bir nechta odamlar bir vaqtning o'zida bir terapevt
tomonidan davolanadi.
Psixoterapeya – davo maqsadlarida bemor yoki bemorlar guruhi psixikasiga (bir
yo‘la) ta’sir ko‘rsatish jarayonidar. Davo maqsadida kasal psixikasiga ko‘rsatiladigan
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
304
ISSN:3030-3613
har handay ta’sir ham psixoterapiya jumlasiga kiravermaydi. Masalan,
psixafarmakalogiya preparatlar bilan psixikaga ta’sir ko‘rsatish psixoterapiya emas.
Psixoterapevtik ta’sirning asosiy turi so‘z bilan ta’sir ko‘rsatishdir. Biroq har qanday
so‘z ham davo bo‘lavermaydi. Psixoterapiyaning xajmi va metodikasi insonning
yoshiga, xarakteri, shaxsiyat xususiyatlariga, davo olib borilayotgan joyning
xususiyatlariga qarab har xil bo‘ladi. Guruh psixoterapiyasi yoki guruh terapiyasi - bu
psixoterapiya shakli bo‘lib, unda bir yoki bir nechta terapevtlar mijozlarning kichik
guruh sifatida birlashtirib ishlashadi. Bu atama qonuniy ravishda psixoterapiyaning har
qanday shaklini, jumladan, art-terapiya, kognitiv xulq- atvor terapiyasi yoki
shaxslararo terapiyani guruh formatida o‘tkazishi mumkin, lekin u odatda guruh
konteksti va guruh jarayoni mexanizm sifatida aniq qo‘llaniladigan psixodinamik
guruh ichidagi shaxslararo munosabatlarni rivojlantirish va o‘rganish orqali
o‘zgarishlar guruh terapiyasi doirasida qo‘llaniladi.
Bexaviorizm - bu atrof-muhit ta’siriga javoban odamlar va hayvonlarning
xattiharakatlari haqidagi fan. Ushbu tendentsiyaning eng muhim toifasi
rag’batlantirishdir. Bu odamga har qanday tashqi ta’sirni anglatadi. Bunga hozirgi,
berilgan vaziyat, mustahkamlash va reaktsiya kiradi, bu atrofdagi odamlarning hissiy
yoki og’zaki munosabati bo‘lishi mumkin. Bunday holda, sub’ektiv tajribalar inkor
etilmaydi, balki bu ta’sirlarga qaram holatda joylashtiriladi. Yigirmanchi asrning
ikkinchi yarmida bixeviorizm postulatlari boshqa yo‘nalish - kognitiv psixologiya
tomonidan qisman rad etildi. Biroq, ushbu tendentsiyaning ko‘plab g’oyalari bugungi
kunda ham psixoterapiyaning muayyan sohalarida keng qo‘llaniladi. Art-terapiya
to‘g’ridan-to‘g’ri, chizish (bo‘yoq) orqali davolanishni anglatadi. San’at allaqachon
shifobaxsh ta’sirga ega, chunki u insonning o‘zini namoyon qilish va o‘zini o‘zi
boshqarish ehtiyojlarini qondiradi. Ularning aytishicha, bo‘yoq, qog’oz, plastilin bilan
ishlashda o‘z ijodiy ishlari orqali insonlar paydo bo‘ladi va o‘z shaxsiyatining yangi
qirralarini kashf etadi. Jarayon odamga o‘zini yaxshiroq tushunishga, fikr va his-
tuyg’ularini ifoda etishga yordam beradi. Salbiy his-tuyg’ular mos shaklda namoyon
bo‘ladi, tajribali, o‘zgartiriladi, shundan so‘ng siz qiyin vaziyatlardan xalos
bo‘lishingiz mumkin. Ijodiy faoliyat hayotiy qiziqish uyg’otadi va uni to‘ldiradi.
Kognitiv xulq-atvor terapiyasi (CBT) ruhiy tushkunlik, anksiyete bozuklukları,
spirtli ichimliklar va giyohvand moddalarni iste’mol qilish muammolari, oilaviy
muammolar, ovqatlanish buzilishi va og’ir ruhiy kasalliklar kabi bir qator muammolar
uchun samarali ekanligi isbotlangan psixologik davolash shaklidir. Ko‘pgina
tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kongnitiv xulq - atvor terapiyasi faoliyat va hayot sifatini
sezilarli darajada yaxshilaydi.
Ko‘pgina tadqiqotlarda kongnitiv xulq - atvor psixologik terapiya yoki psixiatrik
dorilarning boshqa shakllari kabi samarali yoki samaraliroq ekanligi ko‘rsatilgan.
Shaxslararo terapiyaning (IPT) maqsadlari boshqalar bilan yaxshiroq muloqot qilish va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
305
ISSN:3030-3613
depressiyaga yordam beradigan muammolarni hal qilishda yordam berishdir. Bir qator
tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, IPT depressiyani davolashda antidepressantlar kabi
samarali bo‘lishi mumkin. Psixiatrlar ba’zida shaxslararo terapiyani dori-darmonlar
bilan birga qo‘llashadi.Davolash odatda sizning terapevtingiz suhbat o‘tkazishi bilan
boshlanadi. Siz tasvirlagan muammolarga asoslanib, ular davolash rejasini aniqlab,
shakllantirishlari mumkin. Psixoterapevtik metodikalarning hammasini shartli
ravishda inontirish, ishonch hosil qilish vafaollashtiruvchi psixoteperapiyaga bo‘lish
mumkin. Bundan tashqari, individual va jamoa psixoterapiya tafovut qilinadi.
Bemorning o‘z-o‘zini ishontirib aytgan so‘zlari organizmning turli sistemalarida
fiziologik o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi. Tansiq ovqat to‘g’risida o‘ylashga javoban
me’da shirasining ajralishi, sovuq ta’sir qilishi to‘g’risida o‘ylashga javoban badan
terisining «tuk-tuk» bo‘lib ketishi va boshqalar organizmdagi fiziologik jarayonlarga
ta’sir ko‘rsatishini aniq - ravshan qilib isbotlaydi. Autogen trenirovka (ya’ni bemorning
o‘zi bajaradigan mashq) psixoterapiyaning keng tarqalgan metodikasidir.
Autogen trenirovkani nemis olimi I.Shuls taklif etgan jamoa va guruh
psixoterapiyasi bir-biriga yaqin tushunchalardir. Ularning o‘rtasidagi farq shundan
iboratki, guruh psixoterapiyasida asosiy psixoterapevtik ta’sir vrachdan chiqadi va
umuman butun guruhga qaratilgan bo‘ladi. Jamoa psixoterapiyada bemorlar
jamoasining
har
bir
bemoriga
shifobahsh
ta’sir
ko‘rsatishdan
foydalaniladi.Faollashtiruvchi psixoterapiyaning maqsadi – kasal shaxsiyatining
saqlanib qolgan tomonlarini safarbar etib, uni real turmush sharoitlariga jalb qilish,
kasallik natijasida izdan chiqqan funksiyalarni mashq qildirishdir. Faollashtiruvchi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
306
ISSN:3030-3613
psixoterapiya ko‘ngliga doim bir xil xayol kelib yuradigan (odam doim vahimada
yuradigan, miyyasidan har xil hayol va shubhalar nari ketmaydigan va boshqa)
holatlarda foyda beradi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda guruhiy psixoterapiya guruhda sodir bo‘ladigan har
qanday yordam jarayonini, shu jumladan qo‘llab-quvvatlash guruhlarini,
ko‘nikmalarni o‘rgatish guruhlarini g’azabni boshqarish, aql- idrok, dam olish yoki
ijtimoiy ko‘nikmalarni o‘rgatish va psixota’lim guruhlarini o‘z ichiga oladi.
Psixodinamik guruhlar, faoliyat guruhlari, qo‘llab-quvvatlash guruhlari, muammolarni
hal qilish va psixota’lim guruhlari o‘rtasidagi farqlar psixiatr Charlz Montgomeri
tomonidan muhokama qilingan. Guruh terapiyasining boshqa ixtisoslashgan
shakllariga art-terapiya, raqs terapiyasi yoki musiqa terapiyasi kabi og’zaki bo‘lmagan
ekspressiv terapiyani o‘z ichiga qamrab oladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI;
1.
Barotov Sh.R. Psixolog xizmatning nazariy va amaliy muammolari. – Buxoro,
2008 yil.
2.
Barotov Sh.R. Ta'limning psixologik xizmati: nazariyadan amaliyotga.(O'quv -
uslubiy qo'llanma). – Buxoro: Durdona, 2017. – 172 b.
3.
Barotov Sh.R. O‘zbekistonda psixologik xizmatni yaratishning ijtimoiy-
4.
psixologik va ilmiy-amaliy asoslari: Diss.dokt.psikhol.nauk avtoreferati. - T., 1998
yil. – 37 b.
5.
Ziyo.net materiallari
