T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
252
ISSN:3030-3613
"PEDAGOG KADRLARNING INKLYUZIV TA’LIMNI TASHKIL
ETISH KO’NIKMASINI RIVOJLANTIRISH"
Usmonova Dilfuza Abduvoitovna
Toshkent viloyati Bo'ka tumani MMTB ga
qarashli 17-umumiy o'rta ta'lim maktabining
matematika fani o'qituvchisi
Annotatsiya
: Inklyuziv ta'limning muhim muammolaridan biri bo’lgan alohida
ta’lim ehtiyojga ega bo’lgan bolalar guruhini aniqlab, ularga sifatli ta’lim
shakllarida bilim berish va salohiyatini oshirishdan iboratdir. Inklyuziv ta'limni
rivojlantirishda ustuvor yo’nalishlarga ega bo’lgan tamoyillari va yo'nalishlar
muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit
so’zlar:
inklyuziv, intelekt, dialektik, individual, mentalitet,
individualizatsiya, motivatsiya, qiziqish, ruhiy holat, psixik jarayonlar, muloqot
KIRISH
Inklyuziv ta'lim tizimida o'qituvchilarni ishlashga tayyorlashning bilim
to’siqlaridan biri bu hatti-harakatlarida passiv rivojlanish va tuzatishga qaratilgan
ishlarini amalga oshirishga qaratilgan asoslar to'g'risidagi bilimlardir.Ushbu bilimlar
orqali alohida ehtiyojga ega bolalarni o'qitish va tarbiyalashni tashkil qilishda
pedagogik faoliyatning dolzarb vakolatlarini shakllantirishdir.
Shu munosabat bilan o'qituvchining psixologik bilimlari va pedagogik
vakolatlarini oshirishga qaratilgan maxsus treninglarni tashkil etish alohida muhim rol
o'ynaydi. Ushbu treninglarning vazifalariga pedagogik vakolatlarni motivatsiyali
ravishda amalga oshirish kiradi.O'quv faoliyatining mazmuni quyidagilarga
qaratilgan: o'qituvchilar inklyuziya falsafasini qabul qilishlari; bolani kuzatish, uning
xulq-atvori va ta'limidagi o'zgarishlarni qayd etish malakalarini oshirish; pedagogik
muammolarni hal qilishda bolaning ota-onasi bilan yaqin hamkorlikni yo'lga qo'yish
va bu o'zaro ta'sirni bola rivojlanishi uchun uning natijalarining maksimal
samaradorligi bilan tashkil etish ko'nikmalarini shakllantirish.
Alohida ta’limga extiyoji bo’lgan bolalar va rivojlanishida nuqsoni bo'lgan
bolani maxsus sinflarga va integral sinflarga qo’yish (ko'chirish) ota-onalarning
(qonuniy vakillarning) iltimosiga binoan amalga oshiriladi va ta'lim muassasasi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
253
ISSN:3030-3613
rahbarining
buyrug'i
bilan
rasmiylashtirish
asosiy
vazifalardan
biri
hisoblanadi.Maxsus va yaxlit sinfda ta'lim (TPK) tomonidan tavsiya etilgan
umumta'lim dasturlari va chuqur dinamik psixologik-pedagogik imtihon ma'lumotlari
asosida sinf rahbarlari va Kengash a'zolari tomonidan birgalikda ishlab chiqilgan
individual yo'naltirilgan o'quv rejalari va dasturlari bo'yicha amalga oshiriladi.
Nogiron bolani rivojlanishi uchun uni qayta ijtimoiylashtirish jarayonlariga qo'shilishi
mumkin bo'lgan sharoitlarni yaratish kerak.
Bunday muhit o'quv jarayonining barcha ishtirokchilarini birlashtirishga,
shuningdek, rivojlanishida nuqsoni bo’lgan kamchiliklarni bartaraf etishda psixologik
yordam ko'rsatishga xizmat qiladi.Inklyuziv ta'limda ishlash uchun o'qituvchilarning
kasbiy kompetentsiyasining tarkibiy qismlariga quyidagilar kiradi.
-
o'qitishning moslashuvchan shakllariga, interfaol o'qitish uslublariga ega
bo'lish;
-
bilish faoliyati mustaqilligini rag'batlantirish qobiliyati;
-
jamoada ishlash qobiliyati, alohida ehtiyojli bolalar ta'limi uchun
psixologikpedagogik yordamni yaratish uchun mutaxassislar bilan o'zaro aloqada
bo'lish;
Nogiron bolalarni psixologik va pedagogik qo'llab-quvvatlash o'qituvchining
har xil turdagi sog'lig'i bilan bog'liq muammolarga duch kelgan bolalarning sog'lom
tengdoshlari bilan birgalikdagi va individual faoliyatini tashkil etish qobiliyatini
taxmin qiladi har bir bolaning tarixi to'g'risida dastlabki ma'lumotlarni to'plash ularni
qobiliyati haqidagi bilimlarni oshirishga hizmat qiladi.
Inklyuziv ta'lim o'qituvchisining kasbiy faoliyatiga qo'yiladigan talablardan biri
bu bolaning hissiy barqarorligini nazorat qilish talabidir.Inklyuziv ta'lim o'qituvchisi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
254
ISSN:3030-3613
mentalitetining (Mentalitet-ijtimoiy yoki etnik guruhga, millatga, xalqqa, millatga xos
bo'lgan aqliy, hissiy, madaniy xususiyatlar, qiymat yo'nalishlari) tarkibiy xususiyatlari
bu munosabatdir: bolaning qadr-qimmatiga, uning qobiliyatlari va yutuqlaridan qat'iy
nazar, har kimning tengdoshlari bilan muloqot qilish, qo'llab-quvvatlash va do'stlik
qilish huquqidir. Nogironligi bo’lgan bolalarni psixologik qo'llab-quvvatlash shakllari
ularda texnologiyalarining xilma-xilligi ularning imkoniyatlarini cheklash turlari va
darajasi bilan belgilanishi bilan ifodalanishi mumkin, umuman olganda amalga
oshirilgan texnologik ketma-ketlik umumiy xususiyatlarga ega.
Inklyuziv ta'limda pedagogik muammolarni muvaffaqiyatli hal qilishga imkon
beradigan o'qituvchining shaxsiy xususiyatlariga yaxshi o'zini o'zi boshqarish va o'zini
tuta bilish, qat'iyatlilik va qiyin vaziyatlarni hal qilish qobiliyati kiradi. Inklyuziv
ta’lim tizimida o'qituvchilarning kasbiy mahorati va hamkorligi, avvalo, alohida
ehtiyojli bolalar bilan ishlashning o'ziga xos xususiyatlari bilan bog'liq. Inklyuziv
ta’lim nogironligi bo’lgan bolalarga nisbatan har qanday holatlarni istisno etadigan,
barcha uchun teng muomalani ta’minlaydigan, lekin maxsus ta’lim extiyojiga ega
bolalar uchun zarur sharoit yaratadigan mafkuraga asoslanadi.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida barcha uchun ta’lim olish huquqi
kafolatlangan. Milliy qonunchiligimizda ham nogironligi bo’lgan shaxslar uchun
salohiyatlarini yuzaga chiqarishda teng huquqlar belgilangan.
Bugungi kunda nogironligi va rivojlanishida nuqsonlari bo’lgan bolalar sifatli
ta’lim olishlari va keyinchalik munosib ish topishlari uchun ularga haqiqiy inklyuziv
sharoitlarni yaratish bo’yicha mamlakatimizda bir qancha ishlar amalga oshirilmoqda.
Inklyuziv ta'limning muhim muammolaridan biri bo’lgan alohida ta’lim
ehtiyojga ega bo’lgan bolalar guruhini aniqlab, ularga sifatli ta’lim shakllarida bilim
berish va salohiyatini oshirishdan iboratdir. Inklyuziv ta'limni rivojlantirishda ustuvor
yo’nalishlarga ega bo’lgan tamoyillari va yo'nalishlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Bu maxsus ta’lim ehtiyojlariga ega bo’lgan maktabning ta'lim faoliyatiga,
yo'nalishlariga, hamda imkoniyatlarga (jismoniy, intellektual) mos kelishi maqsadga
muvofiqdir.Umumiy ta'lim dasturining muvaffaqiyatli rivojlanishi uchun nogiron
o'quvchilarga maxsus sharoitlar yaratib berilishi kerak. Avvalo, biz mashg’ulotga
yondashuvlarni individualizatsiya qilish, xususan, mashg'ulotni tashkil etish uchun
shart-sharoitlarni tanlash, vazifalarni bajarish shaklini individuallashtirish va
natijalarni taqdim etishning maqbul usullarini tanlash, natijalarni sifatli baholashga
yondashish talab qilinadi
XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, inklyuziv ta'limda pedagogik jarayonning
mazmun komponenti alohida ehtiyojli bolalarning individual xususiyatlarini hisobga
olgan holda tarkibning o'zgaruvchanligini ta'minlashdan iboratdir. Har qanday
jamiyatda kelajak vorislari bo’lmish farzandlarni ma’suliyatini his etadigan, ularni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
255
ISSN:3030-3613
davlat taraqqiyoti va gullab yashnashiga salmoqli ulush qo’shadigan munosib
fuqarolar bo’lib yetishishlariga kata umid bilan qaraladi. Ko’plab mamalakatlarda
bo’lgani kabi O’zbekistonda ham imkoniyati chaklangan bolalar uchun maxsus tashkil
etilgan maktablar mavjud ularning vazifasi esa ularni maxsus o’quv yurtlariga
tayyorlash hamda ijtimoiy hayotga moslashuviga shart-sharoit yaratishdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Akhmedov, B. A., Majidov, J. M. (2021). Practical ways to learn and use the
educational cluster. Экономика и социум,
2
(81).
2.
Akhmedov, B. A. (2021). Cluster methods for the development of thinking of
students of informatics. Academy,
3
(66), 13-14.
3.
Akhmedov, B. A. (2021). Innovative cluster model for improving the quality of
education. Academic Research in Educational Sciences, 2(3), 528-534.
4.
Ахмедов, Б. А. (2021). Динамическая идентификация надежности
корпоративных вычислительных кластерных систем. Academic Research in
5.
Educational Sciences, 2(3), 495-499.
6.
Ахмедов, Б.А., Якубов, М. С., Карпова, О. В., Рахмонова, Г.С., & Хасанова,
С. Х. (2020). Геймификация образовательного процесса кластерный подход.
INTERCONF, 2 (38), 371-378.
