T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
104
ISSN:3030-3613
TURKISTON MILLIY TEATRIDA MAHMUDXO‘JA BEHBUDIYNING
MA’NAVIY HAYOTIDA TUTGAN O‘RNI
Ziyodov Husniddin Isomiddin oʻgʻli
Maʼnaviyat asoslari (Ijtimoiy- gumanitar
fanlarni oʻqitish metodikasi) 1-kurs magistr
Gmail:
Tel:+998900331088
Annotatsiya
: Ushbu maqola Mahmudxo‘ja Behbudiyning Turkiston milliy
teatrining shakllanishi va rivojlanishidagi o‘rni, uning ijodiy faoliyati hamda ma’rifiy
ishlari orqali jamiyatda o‘zgarishlarni amalga oshirishga bo‘lgan intilishlarini tahlil
qilishga bag‘ishlangan. Behbudiyning sahna asarlari va u ilgari surgan g‘oyalar milliy
ong va ma’naviyatni yuksaltirishda qanday ahamiyat kasb etgani yoritiladi.
Kalit so‘zlar
: Mahmudxo‘ja Behbudiy, Turkiston milliy teatri, jadidchilik,
milliy ong, sahna asarlari, ma’rifatchilik, milliy madaniyat.
XX asrning boshlarida Turkiston mintaqasida ijtimoiy va madaniy hayotda yuz
bergan o‘zgarishlar yangi davrni boshlab berdi. Jadidchilik harakati ushbu
o‘zgarishlarning markazida bo‘lib, ularning asosiy maqsadi xalqni savodxonlikka
chorlash, milliy o‘zlikni anglash va ilg‘or ma’rifat orqali jamiyatni yangilash edi. Bu
jarayonda teatr san’ati ham muhim rol o‘ynadi. Aynan shu davrda milliy teatr
shakllanishiga rahnamolik qilgan yirik jadid arboblaridan biri Mahmudxo‘ja Behbudiy
edi.
Behbudiyning ilmiy, ijodiy va ma’rifiy faoliyati millatning madaniy
yuksalishiga beqiyos hissa qo‘shgan. U teatrni xalqning ma’naviy tarbiyasi va ijtimoiy
masalalarni yechish vositasi sifatida ko‘rdi. Behbudiyning “Padarkush” kabi asarlari,
bir tomondan, jamiyatdagi muammolarni ochib bergan bo‘lsa, boshqa tomondan,
milliy o‘zlikni anglash va ma’naviy qadriyatlarni rivojlantirishga qaratilgan edi. Shu
tariqa, Behbudiyning milliy teatr hayotida tutgan o‘rni faqat sahna asarlari yaratish
bilan cheklanib qolmay, balki butun bir avlodning madaniy dunyoqarashini
shakllantirishga xizmat qilgan. Bu maqolada Behbudiyning milliy teatr rivojiga
qo‘shgan hissasi va uning asarlarining ma’naviy ahamiyati tahlil qilinadi.[1]
Mahmudxo‘ja Behbudiy Turkiston milliy teatrining shakllanishi va
rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynagan shaxslardan biri sifatida tarixda muhim o‘rinni
egallaydi. Uning ijodiy va ma’rifiy faoliyati milliy madaniyat va teatr san’atini yangi
bosqichga olib chiqdi. Behbudiyning "Padarkush" kabi asarlari o‘z davrining ijtimoiy
muammolarini yoritgan va millatni jaholatdan qutqarishga undagan asarlardan edi.
Ushbu sahna asari teatr hayotida yangi yo‘nalishni boshlab berdi: bu yo‘nalish nafaqat
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
105
ISSN:3030-3613
ko‘ngilochar maqsadni, balki xalqni ma’rifiy va ma’naviy jihatdan tarbiyalashni ham
o‘z ichiga olgan edi.
Behbudiyning teatr san’atiga bo‘lgan munosabati uning jadidchilik g‘oyalari
bilan uzviy bog‘liq edi. U teatrni xalqni ogohlantirish va milliy ongni uyg‘otish uchun
samarali vosita deb bildi. Behbudiyning dramaturg sifatida yaratgan asarlari, xususan,
"Padarkush", "O‘rtoq yoki xayrli ish" kabi pyesalarida o‘z davrining dolzarb
masalalari, jumladan, jaholat, ayollarning huquqsizligi va ma’rifatga bo‘lgan
e’tiborsizlik kabi muammolar ko‘tarilgan. Ushbu mavzular teatr orqali keng ommaga
taqdim etilgan, bu esa Behbudiyning xalqni tarbiyalashdagi maqsadini amalda
ro‘yobga chiqargan.
Xususan, “Padarkush” tragediyasi, jamiyatda ilg‘or fikrlashni rivojlantirish va
xalqni o‘z hayoti haqida chuqur mulohaza yuritishga undash maqsadini ko‘zlagan edi.
Bu asar qahramonlarning ichki kechinmalari va ijtimoiy muhitning o‘zaro ziddiyatini
ko‘rsatish orqali tomoshabinlarni muhim hayotiy qarorlar haqida o‘ylashga
undagan.[2]
Behbudiyning ijodi faqatgina san’at uchun emas, balki ijtimoiy-ma’rifiy
ahamiyatga ega bo‘lgan. U o‘z davri muammolarini ochiqchasiga sahna orqali
ko‘rsatish orqali xalqning diqqatini asosiy masalalarga qaratdi. Bu jihatdan uning
asarlari faqat badiiy jihatdan emas, balki ma’rifiy va ijtimoiy jihatdan ham katta
qiymatga ega. Jumladan, Behbudiyning asarlarida jaholat, isrofgarchilik, qiz
bolalarning o‘qimaganligi va milliy o‘zlikni yo‘qotish kabi mavzular ko‘tarilgan. Bu
esa uning dramaturgiyasini o‘z davrining qiziqarli va dolzarb ijtimoiy voqealarini aks
ettiruvchi kuchli vositaga aylantirgan.
Behbudiyning teatr tashkil qilishdagi faoliyati shuni ko‘rsatadiki, u teatrni
jamoatchilik fikrini shakllantirishda qudratli qurol sifatida ko‘rgan. U xalq orasida
sahna san’atini targ‘ib qilish, yangi aktyorlarni tayyorlash va teatrni iqtisodiy qo‘llab-
quvvatlash bo‘yicha katta ishlarni amalga oshirdi. O‘sha davrda milliy teatr faoliyati
uchun moddiy va ma’naviy sharoitlar yetarli bo‘lmasa-da, Behbudiyning tashabbuslari
orqali dastlabki spektakllar muvaffaqiyatli o‘tkazilgan. Bu tomoshabinlar orasida
teatrga nisbatan katta qiziqish uyg‘otdi.[3]
Shuningdek, Behbudiyning asarlarida milliy o‘zlikni anglash masalasi ham katta
o‘rin tutadi. U o‘z sahna asarlarida milliy madaniyat, urf-odatlar va qadriyatlarni aks
ettirishga alohida e’tibor qaratgan. Masalan, uning asarlaridagi til o‘zining soddaligi
va aniq ifodasi bilan ajralib turadi. Bu esa uning asarlarining xalq orasida oson qabul
qilinishini ta’minladi. Shuningdek, Behbudiy teatr orqali yosh avlodni milliy
qadriyatlarga hurmat bilan qarashga o‘rgatishni maqsad qilgan.
Behbudiy milliy teatrni nafaqat san’at markazi sifatida, balki o‘z davrining
ma’rifat maskani sifatida shakllantirdi. U teatrni shunday bir vositaga aylantirdi-ki, bu
vosita xalqning barcha qatlamlariga teng ta’sir ko‘rsatishga qodir edi. Behbudiyning
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
106
ISSN:3030-3613
teatr orqali amalga oshirgan islohotlari va ilgari surgan g‘oyalari zamonaviy teatr
san’ati uchun ham dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib qolmoqda. Shu bois, Behbudiyning
teatr san’atidagi o‘rni nafaqat tarixiy, balki ma’naviy jihatdan ham beqiyosdir.
Behbudiy teatrni faqat jamiyatning ko‘ngilochar qismi sifatida emas, balki
insonlar ongini o‘zgartirish va milliy qadriyatlarni saqlab qolish uchun bir vosita
sifatida ko‘rdi. Bu jihatdan uning ijodi O‘rta Osiyoda madaniyat va ma’rifatni
rivojlantirishda katta qadam bo‘ldi. Teatr uning faoliyati davomida xalq uchun nafaqat
yangilik bo‘lib, balki milliy o‘zlikni anglashning muhim vositasiga aylangan edi.[4]
Behbudiy milliy teatr rivoji orqali xalqni milliy qadriyatlarni anglashga,
ma’rifatga va jahon tamaddunining ilg‘or yutuqlarini o‘zlashtirishga chorladi. U
teatrda nafaqat mavhum tushunchalar, balki kundalik hayotdagi muammolarni ko‘tarib
chiqdi. Masalan, “Padarkush” asarida farzandlarning ota-onaga bo‘lgan hurmatini
yo‘qotishi, oilaviy ziddiyatlar va jaholat tufayli sodir bo‘lgan fojiaviy holatlar
tasvirlangan. Ushbu sahna asari tomoshabinlarni chuqur o‘ylashga, o‘z hayotlariga
tanqidiy qarashga majbur qildi.
Behbudiyning ijodiy faoliyati bilan birga, uning ma’rifiy ishlari ham teatrning
rivojida muhim o‘rin tutgan. U xalqni bilimli qilish, o‘qitish va yangi avlodni
tarbiyalashga katta e’tibor qaratdi. Behbudiy teatrni bu maqsadlarga xizmat qiladigan
asosiy platforma sifatida ko‘rdi. Bu esa Turkiston milliy teatrining ma’rifiy
xususiyatini yanada kuchaytirdi va teatrni madaniy markaz sifatida shakllanishiga
sabab bo‘ldi.[5]
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Behbudiyning teatr orqali ilgari surgan
maqsadlari uning jadidchilik g‘oyalari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu g‘oyalar
xalqni bilim olishga, zamonaviy madaniyatni o‘zlashtirishga va milliy o‘zligini
anglashga chorladi. U o‘z davrida faqat yozuvchi va dramaturg emas, balki teatrni
tashkil etuvchi, sahna san’atiga yangi yo‘nalish bergan ma’rifatparvar rahnamo sifatida
ham tarixda alohida o‘rin egalladi. Bugungi kunda Behbudiyning teatr orqali ilgari
surgan milliy va ma’rifiy g‘oyalari dolzarbligini yo‘qotmagan. Uning ijodiy va
ma’rifiy merosi nafaqat Turkiston milliy teatrining tarixiy rivojida, balki zamonaviy
teatr san’ati uchun ham bebaho ahamiyatga ega. Shu bois Behbudiyning faoliyati va
asarlari xalqimizning madaniy yodgorligi sifatida e’zozlanishi, milliy ong va
ma’naviyatni rivojlantirishda asosiy manba bo‘lib xizmat qilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Abduholiqzoda, H. "Mahmudxo‘ja Behbudiy: hayoti va ijodi". – Toshkent: Fan
nashriyoti, 1997.
2.
Behbudiy, M. "Tanlangan asarlar". – Toshkent: Akademnashr, 2015.
3.
Shukurov, X. "Turkiston jadidlari tarixi". – Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti, 2010.
4.
Qayumov, R. "Jadidlar va teatr". – Toshkent: Sharq nashriyoti, 2005.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
107
ISSN:3030-3613
5.
Karimov, A. "Turkiston madaniyati va jadidlar". – Toshkent: Meros nashriyoti,
2012.
