T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
84
ISSN:3030-3613
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA KO‘CHMAS MULK
OBYEKTLARI EGALLAB TURGAN YERLARNING MONITORINGINI
TAKOMILLASHTIRISH.
Azimov Husniddin Turamurodovich
Davlat kadastrlari palatasi Qashqadaryo viloyati
boshqarmasi Qarshi shahar filiali boshlig'i
Annotatsiya
Mazkur maqolada raqamli texnologiyalarning yer resurslarini boshqarishdagi roli,
xususan ko‘chmas mulk obyektlari egallab turgan yer uchastkalarining monitoringini
takomillashtirishdagi o‘rni tahlil qilinadi. Yer tuzish va kadastr tizimlarida zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llash orqali real vaqtda nazorat, aniqlik va shaffoflikka erishish
imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, sun’iy yo‘ldosh tasvirlari, dronlar va GIS
texnologiyalarining samaradorligi misollar bilan asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar:
Raqamli texnologiyalar, monitoring, yer resurslari, ko‘chmas
mulk, GIS, dron, sun’iy yo‘ldosh, yer kadastri.
So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar barcha sohalarda jadal sur’atlar bilan joriy
etilmoqda. Xususan, yer resurslarini boshqarish va monitoring qilishda zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llash dolzarb masalaga aylangan. Ko‘chmas mulk obyektlari
egallab turgan yer uchastkalarining holatini doimiy ravishda kuzatib borish, ulardan
samarali foydalanilishini ta’minlash va qonunchilikka muvofiqligini nazorat qilish
uchun ilg‘or raqamli yondashuvlar talab etiladi. Ushbu maqolada shu yo‘nalishdagi
imkoniyatlar va taklif etilayotgan takomillashtirish usullari haqida so‘z yuritiladi.
Raqamli texnologiyalar, xususan, geoinformatsion tizimlar (GIS), sun’iy yo‘ldosh
tasvirlari va dronlar yordamida yer resurslari holati aniq va real vaqtda monitoring
qilinmoqda. Bu texnologiyalar inson omiliga bog‘liq xatoliklarni kamaytiradi va
ma’lumotlarni tezkor tahlil qilishga imkon beradi. GIS platformalari orqali ko‘chmas
mulk obyektlarining joylashuvi, maydoni, yuridik maqomi va boshqa tafsilotlari
raqamli xaritalar shaklida ko‘rsatiladi.
Ko‘chmas mulk obyektlarining aniqligini tekshirish, noqonuniy qurilishlarni aniqlash,
yerni egallash holatlarini kuzatish uchun dronlar va sun’iy yo‘ldoshdan olingan
tasvirlar muhim ahamiyatga ega. Ular orqali turli paytlardagi holatlarni solishtirish,
o‘zgarishlarni aniqlash va hujjatlashtirish osonlashadi. Masalan, qishloq xo‘jaligi
yerlari noqonuniy tarzda qurilish uchun ishlatilsa, bu raqamli monitoring orqali tezda
aniqlanadi.
Yer kadastri va ko‘chmas mulk ma’lumotlarini raqamlashtirish quyidagi ustunliklarni
beradi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
85
ISSN:3030-3613
Ma’lumotlarning yagona tizimda saqlanishi
Nazoratning soddalashuvi
Davlat organlari o‘rtasida tezkor ma’lumot almashuvi
Fuqarolar uchun ochiq va shaffof tizim yaratilishi
O‘zbekistonning ayrim viloyatlarida tajriba tariqasida joriy etilgan raqamli kadastr
monitoringi tizimlari ijobiy natijalar bermoqda. Masalan, Toshkent va Samarqand
viloyatlarida sun’iy yo‘ldosh tasvirlari asosida noqonuniy qurilishlar aniqlanib, tegishli
choralar ko‘rildi. Dronlar yordamida esa muhofaza ostidagi tabiiy hududlarda yer
egallash holatlari tezda fosh qilindi. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, raqamli monitoring
joriy qilingan hududlarda yer bilan bog‘liq nizolar soni 35% ga kamaygan.
Dunyodagi ko‘plab rivojlangan davlatlar, xususan Estoniya, Janubiy Koreya,
Niderlandiya va AQShda raqamli yer monitoringi ilg‘or bosqichga chiqqan. Estoniya
modelida har bir yer uchastkasi raqamli pasportga ega bo‘lib, har qanday o‘zgarishlar
onlayn tizimda real vaqtda aks ettiriladi. Janubiy Koreyada esa sun’iy intellekt
vositasida noqonuniy qurilishlar avtomatik aniqlanadi. Ushbu tajribalar O‘zbekistonda
ham moslashtirilgan holda joriy etilishi mumkin.
Ko‘chmas mulk egallagan yerlarni samarali monitoring qilishda raqamli
texnologiyalarni boshqa davlat tizimlari bilan integratsiyalash muhimdir. Soliq, adliya,
qurilish, ekologiya kabi sohalarning yagona raqamli platformada ishlashi quyidagi
natijalarga olib keladi:
Yer uchastkalarining yuridik maqomini aniqlash tezlashadi;
Noqonuniy faoliyatlar aniqlanadi;
Barcha o‘zgarishlar real vaqt rejimida kuzatib boriladi.
Masalan, yerga soliq to‘lovlarini avtomatik hisoblash uchun monitoring platformasi
soliq bazasi bilan birlashtirilishi lozim.
Raqamli monitoring nafaqat davlat organlari, balki keng jamoatchilik ishtirokida ham
samarali bo‘ladi. Agar fuqarolar o‘z mahallasidagi noqonuniy qurilishlarni dron yoki
mobil ilovalar orqali kuzatib, tegishli idoralarga xabar bera olsa, bu tizimning
ochiqligini va jamoaviy nazoratni ta’minlaydi. Shuningdek, har bir yer uchastkasi
haqida onlayn ma’lumotlar bazasi orqali ochiq ma’lumotlar taqdim etilishi kerak.
Monitoring tizimlarining samarali ishlashi huquqiy jihatdan mustahkamlab borilishi
zarur. Xususan, quyidagi huquqiy asoslar ishlab chiqilishi yoki yangilanishi kerak:
Raqamli tasvirlarga asoslangan dalillarning qonuniy kuchi;
Dron orqali olingan ma’lumotlarning huquqiy maqomi;
Raqamli monitoring orqali aniqlangan qonunbuzarliklar uchun ma’muriy
choralar mexanizmi;
Maxfiylik va fuqarolik ma’lumotlarini himoya qilish tartibi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
86
ISSN:3030-3613
Bu borada zamonaviy texnologiyalar bilan moslashtirilgan Yer kodeksi va Kadastr
to‘g‘risidagi qonun asosida o‘zgartirishlar kiritilishi lozim.
Xulosa
Ko‘chmas mulk obyektlari egallab turgan yerlarning monitoringini raqamli
texnologiyalar asosida amalga oshirish zamon talabi hisoblanadi. Bu nafaqat
ma’lumotlarni tez va aniq olish, balki korrupsion holatlarning oldini olish, resurslardan
oqilona foydalanish va davlat nazoratining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Shu bois, ushbu sohada zamonaviy texnologiyalarni keng joriy etish va ularni tizimli
ravishda rivojlantirish muhim hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Florian, L., & Linklater, H. (2021). Preparing teachers for inclusive education:
using inclusive pedagogy to enhance teaching and learning for all. Cambridge
Journal of Education, 45(2), 175-192.
2.
Rose, D. H., & Meyer, A. (2022). Universal Design for Learning: Theory and
practice.
3.
CAST Professional Publishing.
4.
Sunatov J.T. Raqamli muhitda inklyuziv ta’lim. Alohida ta’limga muhtoj talabalar
uchun imkoniyatlar va muammolar. ISSN:3060-4567 Modern education and
development.173-179 b.
5.
Islomova O.S. Inklyuziv ta’limda “ta’lim hamma uchun” umummilliy dasturi
mohiyatini targ’ib qilish 30-43 b.
6.
Mansurov U.J. O`zbekistonda ta’lim sohasidagi islohotlar: inklyuziv ta’lim va
yangicha
pedagogik
yondashuvlar.
ACADEMIC
RESEARCH
IN
EDUCATIONAL SCIENCES VOLUME 2 | ISSUE 6 | 2021 ISSN: 2181-1385
Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723. 683-688 b.
7.
Пак Н.И. Проектирование цифровой образовательной среды как условие
эффективного обучения // Информатика и образование. – 2018. – № 5. – С. 16-
22.
