T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
54
ISSN:3030-3613
BOLALARDA KALSIY TANQISLIGI VA UNING NATIJASIDA KELIB
CHIQADIGAN KASALLIKLARNI DAVOLASH USULLARI
Qarshi davlat unversiteti Tibbiyot fakulteti
“Davolash ishi” yo‘nalishi1-kurs, 024-70A-guruh
Talabasi
Rustamov Anvar Boboqul ugli
Tel:+998 95-274-3903
Annotatsiya
Kalsiy inson organizmi uchun muhim mikroelementlardan biri bo‘lib, suyak va
tishlarning mustahkamligi, mushaklarning normal ishlashi, yurak faoliyati va nerv
impulslarining uzatilishi uchun zarurdir. Ayniqsa,o‘sish davridagi bolalarda
kalsiyning yetarli darajada bo‘lishi muhim ahamiyatga ega. Ammo bugungi kunda turli
sabablarga ko‘ra, bolalarda kalsiy tanqisligiholatlari ko‘p uchramoqda. Kalsiy
tanqisligi ko‘pincha noto‘g‘ri ovqatlanish, quyosh nurlari yetishmasligi, jismoniy
faollikning pastligi va ayrim metabolik buzilishlar bilan bog‘liq bo‘ladi. Ushbu
tanqislikning oqibatida raxit, osteopeniya, mushaklarning zaifligi, o‘sishning
sekinlashuvi kabi kasalliklar rivojlanadi. Maqolada kalsiy tanqisligining sabablari,
uning bola organizmiga ta’siri, klinik belgilari, tashxislash usullari va eng muhimi —
zamonaviy davolash va profilaktika choralari haqida batafsil ma’lumot beriladi.
Shuningdek, ovqatlanishni to‘g‘ri tashkil etish, biologik faol qo‘shimchalar,
farmakologik preparatlar va samarali usullar orqali kalsiy darajasini tiklash yo‘llari
ko‘rib chiqiladi
Kalit so‘zlar:
kalsiy tanqisligi, bolalar salomatligi, raxit, suyaklar
rivojlanishi, ovqatlanish muvozanati, D vitamini, profilaktika, davolash usullari,
pediatriya.
Kirish
Kalsiy moddasi inson salomatligida hal qiluvchi o‘rin tutadi, ayniqsa, bola
organizmida uning ahamiyati nihoyatda yuqori. O‘sish jarayonida suyaklarning
shakllanishi, tishlarning rivojlanishi, mushaklar harakati va yurak ritmini boshqaruvchi
fiziologik jarayonlarning barchasi kalsiyning yetarli miqdorda bo‘lishini talab etadi.
Afsuski, bolalar orasida bu elementning tanqisligi tobora ko‘proq uchramoqda. Bu
holat asosan noto‘g‘ri ovqatlanish, D vitamini yetishmovchiligi, kamharakatlik,
ekologik muhit va genetik omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Kalsiy tanqisligi
bolaning umumiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, suyak va mushak tizimining
zaiflashuvi, immunitetning pasayishi va raxit kabi og‘ir kasalliklarning rivojlanishiga
olib keladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
55
ISSN:3030-3613
So‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, o‘z vaqtida
kalsiy yetishmovchiligini aniqlash va to‘g‘ri davolash orqali ko‘plab asoratlarning
oldini olish mumkin. Shu bilan birga, maktabgacha vamaktab yoshidagi bolalarning
ovqat ratsionida kalsiyning yetarli bo‘lishi, sog‘lom turmush tarzini shakllantirish va
ota-onalar o‘rtasida tushuntirish ishlarini olib borish muhim ahamiyatga ega. Hozirgi
kunda tibbiyotda bu muammoni bartaraf etish uchun zamonaviy vositalar va
samaraliyondashuvlar mavjud. Ular orasida farmakologik preparatlar,
oziq-ovqat qo‘shimchalari va fizioterapiya metodlari muhim o‘rinni egallaydi. Mazkur
maqolada aynan ushbu jihatlar atroflicha yoritiladi.Bolalikning birinchi yilida
kalsiyga boy ovqatlarni istemol qilganlgi sababliuning miqdori kam boʻlmaydi,
balki bola organizmida D3vitamini yetishmasligi hisobiga kelibchiqadi. D3 vitamini
kalsiyning so‘rilishida muhim rol o‘ynaydi. Jahon sog‘liqni saqlash
tashkilotiningko‘rsatmasiga binoan har bir ko‘krak yoshidagi bola kuz-qish
mavsumida qo‘shimcha ravishda, eritmako‘rinishida D3 vitaminini qabul qilishi
lozim. Bahor-yoz mavsumida D3vitamini bola organizmidamustaqil ravishda
quyosh nuri ta’sirida sintezlanadi. Bu davrda qo‘shimcha vitaminqabul
qilishorganizmda uning miqdori oshishiga olib keladi, ya’ni gipervitaminoz holati
kelib chiqishi mumkin.
Adabiyotlar tahlili
Bolalikning keyingi davrlarida gipokalsiyemiya ko‘pincha oshqozon ichak trakti
kasalliklari(gastrit, kolit, ichaklar disbiozi va boshqalar), ayrim dori preparatlarini
qabul qilishoqibatidaoshqozonda moddalarni so‘rilishiningbuzilishi (antadsidlar,
sorbentlar) natijasida kelib chiqadi. To‘laqonli kalsiy faqat D3vitamini ishtirokida
singadi, ushbu vitamin esa ultrabinafshanurlari ta’sirida sintezlanadi.Bundan tashqari,
kalsiymiqdori ovqatni tayyorlash jarayonida birmuncha kamayadi, misol uchun
sabzavotlarni qaynatgandasuvga 25% kalsiy chiqib ketadi, shuning uchun barcha
turdagi karamlarni, ayniqsa brokollini sho‘rvayoki bulon tarzida iste’mol qilgan
afzaldir. Dukkakli o‘simliklar, bodom, kunjut va odatdatashlabyuboriladigan
ildizmevali o‘simlik barglari kalsiyga boydir. Kalsiyning so‘rilishiga shovul,
ismaloq,lavlagi tarkibida bo‘ladigan oksolatkislotasi qarshilik qiladi; kofe tarkibidagi
kofein moddasi, koka-kolaorganizmdan kalsiyning tez chiqib ketishiga sababchi
bo‘ladi. Shakarqamish shakari, kakaovashokoladham tananing kalsiy bilan
to‘yinishiga imkon bermaydi.
Kalsiy tanqisligining bolalar sog‘lig‘iga ta’siri haqida ilmiy adabiyotlarda keng
yoritilgan. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining 2022-
yildagi ma’lumotlariga ko‘ra, 5 yoshgacha bo‘lgan bolalarning 23 foizida suyak
zaifligi va raxit belgilari kuzatilgan. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST)
ma’lumotlarida esa global miqyosda bolalarning 39 foizi kalsiy yetishmovchiligidan
chekayotganligi ta’kidlangan. Doktor N. Karimova (2020) o‘z tadqiqotida
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
56
ISSN:3030-3613
bolalardagi kalsiy tanqisligi bilan bog‘liq klinik simptomlar, xususan, mushaklarning
bo‘shashuvi, kechikkan diqqat va o‘sish sur’atining pasayishini aniqlagan.
A. Sultonova va M. Jo‘rayevlar(2021) tomonidan olib borilgan ishlarda
bolalarda kalsiy qabulini oshirish uchun ovqat ratsioniga sut mahsulotlari, brokkoli,
sardina baliqlari va tuxum kiritish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan. Shuningdek,
ular D vitamini qabulining kalsiy so‘rilishidagi rolini ham ilmiy asosda bayon
etganlar. Boshqa tadqiqotlarda esa genetik omillar, buyrak faoliyati buzilishi va
qalqonsimon bez faoliyatining pasayishi kalsiy tanqisligining sabablaridan biri sifatida
qayd etilgan.
Kalsiy yetishmovchiligini bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar tibbiy
qo‘llanmalarda batafsil bayon etilgan. Misol uchun, pediatriya bo‘yicha Rossiya,
AQSh va Yevropa klinik protokollarida kalsiy qo‘shimchalarini yoshga qarab
dozalash, vitamin D bilan kombinatsiyalash va muntazam monitoring qilish zarurligi
ta’kidlanadi. Bularning barchasi ushbu mavzuning dolzarbligi va uning zamonaviy
tibbiyotdagi muhim o‘rnini ko‘rsatadi.Keyinchalik bolada ishtahaning pasayishi
baland tovushdan choʻchish, birdan yorugʻliktushgandaseskanish holatlari yuzaga
keladi. Bola koʻp terlaydigan boʻladi(kaftlar, oyoq kaftlari, tanada), ayniqsaboshning
sochli qismida koʻproq kuzatiladi. Ajralgan ter nordon hidli boʻladi, u terini
zararlaydivaqichishishkeltirib chiqaradi. Oqibatda bola boshini yostiqqa
ishqalaydi, ensa sohasidagi sochlaritoʻkiladi. Terida issiqlik toshmalari paydo
boʻladi. Bolada liqildoqlarni bekilishi va tishlarini chiqishikechikadi. Raxitning
aksariyat holatlari D vitamini va kalsiy yetishmovchiligi tufayli
yuzagakelganligisababli, odatda bolada D vitamini va kalsiyni isteʼmol qilishni
koʻpaytirish orqali davolanadi. Dvitamini va kalsiy darajasini oshirish mumkin: kalsiy
va D vitaminiga boy oziq-ovqatlarni koʻproqisteʼmol qilishhar kuni kalsiy va D
vitamini qoʻshimchalarini qabul qilish kerak boʻladi. Quyoshnurlaritanamizga D
vitamini ishlab chiqarishga ham yordam beradi, shuning uchun shifokor
bolaningquyoshnuriga xavfsiz taʼsir qilish uchun tashqarida oʻtkazadigan vaqtni
koʻpaytirishni maslahat beradi.
Tadqiqot natijalari
Bolalar umumiy sog‘lig‘i, suyak tizimi holati, ovqatlanish ratsioni va D vitamini
darajasi asosida baholandi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, 60 boladan 36 nafari
(60%)dakalsiy tanqisligi belgilari —mushaklar bo‘shashuvi, tishlarning kech chiqishi,
suyak og‘riqlari va diqqatning tarqoqligi kuzatildi. Shuningdek, ushbu bolalarning
80%da ovqatlanish tarkibida sut mahsulotlari yetarli emasligi aniqlandi.
Tadqiqot doirasida4 hafta davomida kalsiy qo‘shimchalari (kalsiy karbonat va
kalsiy sitrat) va D vitamini (D3) berildi. Natijada 4 hafta so‘ng bolalarning 75%da
simptomlar kamaygan, 50%da esa klinik belgilar butunlay yo‘qolgan. Bu esa to‘g‘ri
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
57
ISSN:3030-3613
tashxis va samarali davolash muolajalari kalsiy tanqisligining asoratlarini oldini
olishda muhim vosita ekanini ko‘rsatdi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, pediatrlar tomonidan muntazam skrining, ota-
onalarni xabardor qilish va oziqlanishni nazorat qilish orqali bolalarda ushbu
muammoni bartaraf etish mumkin. Shuningdek, yengil holatlarda profilaktik
oziqlanish yetarli bo‘lsa, og‘ir holatlarda esa dori vositalari va laborator nazorat zarur
hisoblanadi.
Xulosa
Kalsiy tanqisligi —bu bolalar salomatligi uchunxavfli bo‘lgan jiddiy muammo
bo‘lib, uni erta aniqlash va samarali davolash orqali asoratlarni oldini olish mumkin.
Maqolada keltirilgan ma’lumotlar asosida aytish mumkinki, bolalar organizmidagi
kalsiy yetishmovchiligi suyaklar, mushaklar, tishlar va umuman organizmning
rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, noto‘g‘ri ovqatlanish va D vitamini
tanqisligi bilan bog‘liq holatlar ko‘pchilikni tashkil qiladi. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatadiki, oddiy ovqatlanish ratsionini tuzatish, sut mahsulotlarini ko‘paytirish,
quyosh nuridan foydalanish va biologik faol qo‘shimchalardan foydalanish orqali
ushbu muammoni samarali hal qilish mumkin.Xulosa qilib aytganda, pediatrlar va ota-
onalar o‘zaro hamkorlikda bolalar salomatligiga befarq bo‘lmasliklari zarur. Davlat
miqyosida sog‘lom ovqatlanish bo‘yicha dasturlarni joriy qilish, maktabgacha
muassasalarda muntazam tekshiruvlar o‘tkazish, pedagogik va tibbiy xodimlar
o‘rtasida ushbu boradagi bilim va ko‘nikmalarni oshirish bugungi kunning dolzarb
vazifalaridan biridir. Bolalarning sog‘lom kelajagi ularning sog‘lom o‘sishidan
boshlanadi, bu esa bizdan puxta bilim, e’tibor va mas’uliyatni talab etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimova M. A., Alimova S. Sh. Pediatriya: nazariy va amaliyasoslar. –
Toshkent:Tibbiyot.2020. –412 b.
2.
Toshtemirova N. I. Bolalar ovqatlanishining gigiyenasi va vitamin-mineral
yetishmovchiligi. –Toshkent: Fan va texnologiya, 2018. –208 b
3.
Xidirova G. M. Mikroelementlar va ularning organizmdagi o‘rni. –Samarqand: Ilm
ziyo, 2021.–176 b.
4.
Rasulov S. N. Yosh bolalar kasalliklarining zamonaviy diagnostikasi va
profilaktikasi. –Toshkent: O‘zbekiston tibbiyoti, 2019. –296 b
5.
Hamidova Z. Q. Bolalarda suyak tizimi va mineral almashinuv kasalliklari. –
Buxoro: BuxDU nashriyoti, 2020. –223 b.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Bolalarda mikroelementlar
tanqisligi bo‘yicha klinik tavsiyalar. –Toshkent: Respublika ixtisoslashtirilgan
pediatriya markazi, 2021. –64 b.
