T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
13
ISSN:3030-3613
HANGEUL ALIFBOSI VA UNING TARIXIY RIVOJLANISHI
Mahamqulova Ruhshona Rustam qizi
Sharq tillari fakulteti
Filologiya va tillarni o’qitish
koreys tili yo’nalishi talabasi
rukhshonamahamqulova@gmail.com
+998-88-056-64-46
Annotatsiya:
Koreys yozuvi – Hangeul, bugungi kunda dunyodagi eng ilmiy
asosda yaratilgan yozuv tizimlaridan biri hisoblanadi.U koreya madaniyati va tilining
ajralmas qismi bo;lib,oddiy xalq uchun maxsus soddalashtirilgan.Hangeulning
yaratilishi,rivojlanishi va bugungi kundagi o’rni haqida batafsil ma’lumot ushbu
maqolada keltiriladi.
Kalit so’zlar
:hangeul,hanja,huminjeongeum,qirol Sejong,diftong.
Hangeul — Koreya Respublikasida va Shimoliy Koreyada rasmiy yozuv tizimi
hisoblanadi. Bu alifbo 1443-yilda Choson sulolasi hukmdori Sejong podshoh
tomonidan yaratilgan va 1446-yilda rasmiy ravishda joriy qilingan. U dastlab
"Hunminjeongeum" (xalqni to‘g‘ri o‘rgatish uchun tovushlar) deb nomlangan.Hangeul
yaratilishidan oldin koreys xalqi asosan xitoy yozuv tizimini (Hanja) ishlatgan. Ammo
xitoy yozuvi murakkabligi sababli oddiy xalq uchun savod chiqarish juda qiyin edi.
Sejong podshoh Hangeulni oddiy va tushunarli qilib yaratishga harakat qilgan, shu bois
bu alifbo juda oson o‘zlashtiriladi.
Hangeulning tuzilishi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
14
ISSN:3030-3613
Hangeul 14 ta undosh va 10 ta unli harfdan iborat bo‘lib, harflar kombinatsiya
qilinib, bo‘g‘inlar hosil qilinadi.
Undosh harflar (
자음
- Ja-eum):
ㄱ
,
ㄴ
,
ㄷ
,
ㄹ
,
ㅁ
,
ㅂ
,
ㅅ
,
ㅇ
,
ㅈ
,
ㅊ
,
ㅋ
,
ㅌ
,
ㅍ
,
ㅎ
Unli harflar (
모음
- Mo-eum):
ㅏ
,
ㅑ
,
ㅓ
,
ㅕ
,
ㅗ
,
ㅛ
,
ㅜ
,
ㅠ
,
ㅡ
,
ㅣ
Hangeulning o‘ziga xos jihati shundaki, undosh harflar insonning til, tish va
lablarining holatiga mos kelib yaratilgan. Masalan,
ㄱ
tovushi tilning orqa qismidagi
harakatni,
ㅁ
tovushi esa lablarning shaklini aks ettiradi. Unli harflar esa osmon, yer
va insonning shakllari asosida tuzilgan.Bo'g'inlar asosiy yoki zamon undoshlari bilan
boshlanishi mumkin, lekin murakkab emas. Unli tovush asosiy yoki murakkab,
ikkinchi undosh esa asosiy, murakkab yoki cheklangan miqdordagi zamon undoshlari
bo'lishi mumkin. Bo'g'in qanday tuzilganligi unli belgisining asosiy chizig'i gorizontal
yoki vertikal bo'lishiga bog'liq. Agar asosiy chiziq vertikal bo'lsa, birinchi undosh va
unli ikkinchi undoshning ustiga (agar mavjud bo'lsa) yoziladi, lekin gorizontal asosda
barcha komponentlar yuqoridan pastga qarab alohida yoziladi.An'anaviy xitoy va
yapon yozuvlarida, shuningdek, Sharqiy Osiyodagi boshqa ko'plab matnlarda bo'lgani
kabi, koreyscha matnlar ham an'anaviy tarzda yuqoridan pastgacha, o'ngdan chapga
yozilar edi, ba'zan stilistik maqsadlarda ham shunday. Biroq, endi koreys tili odatda
chapdan o'ngga yoziladi, yapon va xitoy tillaridan farqli o'laroq, so'zlar orasidagi
bo'shliqlar ajratuvchi vazifasini bajaradi. Hangul - Shimoliy va Janubiy Koreya bo'ylab
rasmiy yozuv tizimi. Bu Xitoyning Jilin provinsiyasidagi Yanbian Koreya avtonom
prefekturasi va Changbay Koreya avtonom okrugidagi hamkorlikdagi rasmiy yozuv
tizimi. Hangul, shuningdek, Cia-Cia tilida cheklangan foydalanishni ko'rgan.
Hangeulning rivojlanishi va tarqalishi
Hangeul yaratilgan dastlabki davrda, yuqori tabaqa vakillari hali ham xitoy
yozuvi Hanjani afzal ko‘rishgan. Shuning uchun Hangeulning ommalashuvi uzoq vaqt
davom etdi. XIX asrning oxirlariga kelib, milliy g‘urur va mustaqillik harakatlari
kuchayishi bilan Hangeul Koreya jamiyatida muhim o‘rin egallay boshladi.1945-yilda
Koreya mustaqillikka erishgach, Janubiy Koreya va Shimoliy Koreyada Hangeul
rasmiy yozuv tizimi sifatida qabul qilindi. Bugungi kunda u barcha rasmiy hujjatlar,
ta’lim tizimi va ommaviy axborot vositalarida ishlatiladi.
Hangeul kuni
Hangeulning muhim madaniy meros ekanligini nishonlash maqsadida Janubiy
Koreyada har yili 9-oktyabrda, Shimoliy Koreyada esa 15-yanvarda "Hangeul kuni"
nishonlanadi. Ushbu kun Hangeulning xalq uchun qanchalik muhim ekanligini
ta’kidlaydi va uning rivojlanishiga e’tibor qaratiladi. Hangeul – koreys xalqi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_2-to’plam_Iyul-2025
15
ISSN:3030-3613
madaniyati va tilining ajralmas qismi bo‘lib, uning mantiqiy tuzilishi va soddaligi uni
o‘ziga xos qiladi. U xalqning bilim olish imkoniyatlarini kengaytirgan va Koreyaning
mustaqil yozuv tizimi sifatida butun dunyoda e’tirof etilgan. Bugungi kunda Hangeul
oson o‘rganiladigan, zamonaviy va ilmiy asosda yaratilgan eng mukammal
alifbolardan biri hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
King Sejong and the Creation of Hangeul – Koreya tarixi va yozuv tizimi haqidagi
akademik tadqiqotlar.
2.
Hunminjeongeum (1446) – Sejong podshoh tomonidan yozilgan asl manba.
3.
The Korean Language: Its Origin and Structure – Ho-Min Sohn, koreys tili va
yozuvi haqida ilmiy kitob.
4.
Hangeul: Korea's Unique Alphabet – Koreya madaniyati va tarixi bo‘yicha
maqolalar to‘plami.
5.
National Institute of the Korean Language (
국립국어원
) – Hangeul va koreys tili
bo‘yicha rasmiy manba.
