T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
77
ISSN:3030-3613
NUTQ RIVOJLANISHIDA KECHIKISH KUZATILGAN BOLALARDA
INDIVIDUAL KORREKSION YONDASHUVNING SAMARADORLIGI
Ergasheva Fayoza Bahodir qizi
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
Defektologiya yo'nalishi talabasi
Annotatsiya
: Mazkur maqolada nutq rivojlanishida kechikish kuzatilgan bolalar
bilan ishlashda individual korreksion yondashuvlarning ahamiyati va ularning amaliy
samaradorligi tahlil qilinadi. Individual yondashuv bolalarning psixofiziologik
xususiyatlarini inobatga olgan holda tuzilgani sababli nutqiy rivojlanish jarayonini
samarali shakllantirish imkonini beradi.
Kalit so‘zlar
: nutq rivojlanishi, kechikkan nutq, korreksion pedagogika,
individual yondashuv, defektolog, logopedik ish, psixologik-pedagogik ko‘mak,
rivojlantiruvchi mashg‘ulotlar
Kirish
Nutq bolaning shaxs sifatida shakllanishida muhim kommunikativ vosita bo‘lib
xizmat qiladi. Bola nutq orqali atrofdagi olamni o‘zlashtiradi, hissiyotlarini ifoda etadi
va ijtimoiy tajribani egallaydi. Shu sababli nutq rivojlanishidagi har qanday kechikish
nafaqat lingvistik, balki psixologik, emotsional va ijtimoiy omillar bilan ham
chambarchas bog‘liqdir. Oxirgi yillarda bolalarda nutq rivojlanishining kechikishi
holatlari ko‘paygani kuzatilmoqda. Bu holatga atrof-muhit, tibbiy-biologik omillar,
psixologik noqulayliklar, texnologiyalarning haddan tashqari erta ta’siri hamda
individual genetik xususiyatlar sabab bo‘lmoqda.
Nutq rivojlanishida kechikishlar bir xil kechmaydi. Ba’zida bu faqat so‘z boyligi
kamligi ko‘rinishida bo‘lsa, ayrim hollarda jumla tuzish, talaffuz, fonematik eshitish,
grammatik strukturani shakllantirishda jiddiy qiyinchiliklar bilan kechadi. Aynan
shunday vaziyatlarda umumiy yondashuvlar yetarli bo‘lmaydi va individual korreksion
ishlar zarur bo‘ladi. Individual korreksion yondashuvda bolaning shaxsiy rivojlanish
trayektoriyasini tuzish muhim ahamiyatga ega. Bunda bolaning ilgari o‘zlashtirgan
bilim va ko‘nikmalari, hozirgi nutqiy darajasi, motivatsiyasi, ijtimoiy faolligi va
emotsional holati hisobga olinadi. Aynan shu jihatlar asosida logopedik reja tuziladi va
bu reja har oyda yoki har chorakda qayta ko‘rib chiqiladi. Dinamik kuzatuv natijasida
bolaning rivojlanishidagi ijobiy o‘zgarishlar baholanadi va mashg‘ulotlarga yangi
elementlar kiritiladi.
Bolaning rivojlanishiga ta’sir qiluvchi tashqi omillar ham hisobga olinishi lozim.
Masalan, oiladagi muhit, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, ota-onaning psixologik holati va
tarbiyaviy yondashuvi bolaning nutq rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ba’zi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
78
ISSN:3030-3613
hollarda boladagi nutqiy kechikish psixologik to‘siqlar natijasi bo‘lishi mumkin. Shu
sababli defektologik yondashuv psixologik yordam bilan birgalikda olib borilishi
tavsiya etiladi.
Korreksion mashg‘ulotlarda bola faol bo‘lishi, jarayonni tushunib ishtirok etishi
kerak. Faqat biryoqlama mashg‘ulotlar emas, balki ikki tomonlama muloqot, savol-
javoblar, interaktiv faoliyat orqali bola o‘z fikrini mustaqil ifodalashga o‘rganadi. Bu
esa uning nafaqat nutqiy, balki fikrlash, muomala va xulq-atvor faoliyatlarini ham
rivojlantiradi. Bunday o‘zgarishlar bolaning maktabga tayyorligini oshirishda ham
muhim rol o‘ynaydi.
Shuningdek, defektologik amaliyotda samarali bo‘lgan usullardan biri bu —
multisensor yondashuvdir. Unda ko‘rish, eshitish, harakat va teginish orqali bolaning
nutq faoliyati rag‘batlantiriladi. Masalan, tovush chiqarishni o‘rgatishda nafaqat
talaffuz, balki og‘iz harakatlari, lab holatlari va artikulyatsiyani ko‘z bilan kuzatish
orqali mashq bajariladi. Shu tarzda ko‘p kanalli (ko‘rish + eshitish + harakat) o‘rgatish
usuli orqali bolaning axborotni qabul qilish darajasi oshadi.
O‘quv mashg‘ulotlarida texnik vositalardan — audio va video materiallar,
logopedik o‘yinlar, vizual kartochkalar, harflar va so‘zlarni biriktirish bo‘yicha
interaktiv dasturlardan foydalanish nafaqat o‘rgatishni samarali qiladi, balki bolaning
darsga qiziqishini ham oshiradi. Bunday vositalar orqali bola o‘zini o‘rganish
jarayonida faol his qiladi va mustaqil ishlashga intiladi.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, individual yondashuv uzoq muddatli va izchil
yondashuv bo‘lib, u bolani ijtimoiy muhitga to‘laqonli integratsiya qilishga xizmat
qiladi. Bunday bola jamiyatda o‘z o‘rnini topishi, o‘z fikrini bildira olishi, boshqa
bolalar bilan bemalol muloqotga kirishishi uchun mustahkam poydevor yaratiladi. Shu
sababli individual korreksion yondashuv faqat muammo bilan kurashish vositasi emas,
balki bola hayot sifatini oshirish yo‘lidagi samarali metoddir.
Individual yondashuv, bu – har bir bolaning rivojlanish sur’ati, qobiliyati, qiziqishi va
mavjud muammolarini hisobga olgan holda tuziladigan maxsus rejalashtirilgan
pedagogik jarayondir. Defektolog va logopedlar tomonidan ishlab chiqiladigan shaxsiy
rivojlantiruvchi dasturlar bolaga nutqiy faoliyatni bosqichma-bosqich o‘zlashtirishda
yordam beradi. Ushbu yondashuv orqali nafaqat nutq funksiyasi rivojlanadi, balki
bolaning o‘z-o‘zini anglash, muloqotga kirishish, fikrini ifodalash va ijtimoiylashuv
darajasi ham ortadi.
Amaliyotda ko‘rsatadiki, korreksion mashg‘ulotlar samaradorligi bolani
o‘rganishdan, uning ehtiyojlarini aniqlashdan va shu asosda mos metodika tanlashdan
boshlanadi. Nutqiy kechikish bilan og‘rigan bolalar bilan ishlashda quyidagi
yondashuvlar keng qo‘llaniladi: logopedik massaj, artikulyatsion mashqlar, tovush
ajratish va farqlash bo‘yicha o‘yinlar, eshituvni rivojlantirishga mo‘ljallangan
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
79
ISSN:3030-3613
topshiriqlar, psixologik qo‘llab-quvvatlash. Har bir bola uchun mashg‘ulot shakli,
davomiyligi va murakkablik darajasi individual belgilanadi.
Bugungi kunda zamonaviy texnologiyalar, xususan interaktiv ilovalar,
logopedik o‘yin dasturlari, sun’iy intellekt asosida yaratilgan nutq analizatorlaridan
foydalanish orqali bolalarning qiziqishini oshirish va ularni dars jarayoniga faol jalb
etish mumkin bo‘lmoqda. Masofaviy logopedik treninglar, onlayn konsultatsiyalar va
ota-onalar bilan muntazam muloqot bu jarayonning ajralmas qismiga aylangan.
Individual korreksion yondashuv faqat logopedik mashg‘ulotlar bilan cheklanmaydi.
Bu yondashuv bolaning umumiy ruhiy-psixologik holatini inobatga olgan holda olib
boriladi. Masalan, ko‘plab bolalarda nutqiy kechikish boshqa rivojlanish buzilishlari
— autizm spektr buzilishi, diqqat yetishmovchiligi, emotsional beqarorlik bilan
kechishi mumkin. Shunday hollarda defektolog, psixolog, logoped, ota-ona va, agar
kerak bo‘lsa, pediatr ishtirokida kompleks yondashuv tashkil etiladi. Bunday ko‘p
tarmoqli jamoaviy yondashuv orqali har bir mutaxassis o‘z yo‘nalishida bolaning
rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
Yana bir muhim jihat — bu diagnostikaning aniqligi. Dastlabki tashxis
qo‘yilayotganda bolaning eshitish, ko‘rish, harakat koordinatsiyasi, kognitiv faoliyati
va hissiy-irodaviy sifati chuqur o‘rganiladi. Diagnostika asosida tuzilgan shaxsiy reja
bolaning imkoniyatlarini to‘g‘ri baholash va reabilitatsiya strategiyasini aniq
belgilashga imkon beradi.
Individual mashg‘ulotlar davomida bolaga shaxs sifatida yondashish uning
o‘ziga bo‘lgan ishonchini shakllantiradi. Nutq bilan bog‘liq muammolar ko‘pincha
bolalarda ijtimoiy chekinish, o‘z fikrini bildirishga qo‘rqish, guruhga qo‘shilmaslik
holatlarini keltirib chiqaradi. Korreksion mashg‘ulotlar aynan shu to‘siqlarni bartaraf
etishga, bolaning kommunikativ faolligini oshirishga xizmat qiladi.
Shu bilan birga, individual mashg‘ulotlarni guruhli faoliyat bilan
uyg‘unlashtirish ham muhim. Bola o‘z nutqiy faoliyatini boshqa bolalar bilan
muloqotda mustahkamlaydi, bu esa uni real ijtimoiy hayotga tayyorlaydi. Masalan,
rolli o‘yinlar, kichik suhbatlar, savol-javob shaklidagi topshiriqlar bolaning so‘z
boyligini oshirish bilan birga ijtimoiylashuvga ham xizmat qiladi.
Zamonaviy korreksion metodikalar, jumladan, fonopedik yondashuv, musiqiy
ritmika, multimodal darslar, interaktiv doska va mobil ilovalardan foydalanish orqali
mashg‘ulotlar samaradorligini bir necha barobar oshirish mumkin. Har bir bolaning
o‘ziga xosligi, o‘rganish uslubi va kayfiyatiga qarab mos texnika tanlanganda natijalar
ijobiy tomonga o‘zgaradi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, individual yondashuv bu
shunchaki “bir-biriga o‘xshamagan mashg‘ulotlar” emas, balki bolaning ichki
dunyosiga tushunish, uni tushunishga intilish va pedagogik rahbarlik qilishdir. Bunday
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
80
ISSN:3030-3613
yondashuv uzoq muddatli, tizimli va sabr-toqatli ishni talab qiladi, ammo oxir-oqibatda
bola uchun ijobiy natija beradi — bu esa eng muhim jihatdir.
Shuningdek, individual korreksion ishlarning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan oila
va maktabgacha ta’lim muassasasi bilan samarali hamkorlikka bog‘liq. Ota-onalarning
faolligi, ularning boladagi o‘zgarishlarni kuzatib borishi va defektolog tavsiyalariga
amal qilishi natijalarning ijobiy chiqishida muhim rol o‘ynaydi. Shuning uchun har bir
korreksion dastur nafaqat bolaga, balki ota-onalarga ham mo‘ljallangan metodik
tavsiyalarni o‘z ichiga olishi zarur.
Xulosa
Individual korreksion yondashuv — bu nutq rivojlanishida kechikish kuzatilgan
bolalar bilan ishlashda eng samarali metodlardan biridir. U bolaga mos, shaxsiy
xususiyatlariga asoslangan ta’sirni yo‘lga qo‘yish orqali rivojlanish sur’atini
jadallashtiradi. Defektolog va logopedlar uchun har bir bolani chuqur tahlil qilish,
zamonaviy vositalardan foydalanish va ota-onalar bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yish
muhim ahamiyat kasb etadi. Maqsad — bola nutqini rivojlantirish orqali uning ijtimoiy
va intellektual integratsiyasini ta’minlashdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimova M., Bolalarda nutq buzilishlarini tashxislash va korreksiyalash.
Toshkent, 2022
2.
Yusupova D. “Logopediya asoslari”, O‘zbekiston pedagogika nashriyoti, 2021
3.
Vygotskiy L.S. “Psixik rivojlanish va nutq”, Moskva, 2003
4.
Zamonaviy logopedik amaliyotda innovatsion texnologiyalar: Respublika
defektologiya jurnali, 2023
5.
WHO – Early childhood development and speech delay [2022 report]
