T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
68
ISSN:3030-3613
KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARNING AQLIY QOBILIYATINI
RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK JIHATLARI
Sayfiyeva Farangiz Sayomidinovna
Samarqand viloyati Samarqand shahar 36 -umumiy
orta talim maktabi boshlangich sinf oqituvchisi.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada kichik maktab yoshidagi bolalarning aqliy
rivojlanish tushunchasi, bolalarning aqliy qobiliyatini rivojlantiriishning pedagogik va
psixologik jihatlari to’g’risida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so’zlar:
Boshlang`ich sinf yoshidagi bolalar, psixik funksiyalar, aqliy
qobiliyat, diqqat, intellekt, tafakkur sezgilar, yozma nutq.
Аннотация:
В статье представлены сведения о концепции умственного
развития
детей
младшего
школьного
возраста,
педагогических
и
психологических аспектах развития умственных способностей детей.
Ключевые слова:
Младшие школьники, психические функции,
умственные способности, внимание, интеллект, мышление, ощущения,
письменная речь.
Abstract:
This article presents information on the concept of mental
development of children of primary school age, pedagogical and psychological aspects
of the development of children's mental abilities.
Keywords:
Primary school children, mental functions, mental abilities,
attention, intellect, thinking, sensations, written speech.
KIRISH
Aqliy rivojlanish – bu bolaning bilish jarayonlari, ya'ni sezgi,idrok, tafakkur,
xotira, diqqat, nutq va xayol kabi psixik funksiyalarining sifat jihatdan o‘sib borishi
hisoblanadi. Piaje va boshqa psixologlarning fikriga ko‘ra, bolalar tafakkuri
bosqichma-bosqich rivojlanadi va har bir bosqichda o‘ziga xos tafakkur shakllari
namoyon bo‘ladi. Boshlang`ich sinf yoshidagi bolalar nutqi asosan ot, fе'l, sifat, son va
boglovchilardan iborat bo`ladi. Bu yoshdagi bolalar o`z nutqlarida qaysi so`zlarni
ishlatgani afzalu, qaysilarini ishlatish mumkin emasligini farqlay oladilar. 6-7 yoshli
bola o`z jumlalarini murakkab grammatik tizimda to`za oladi. Bola butun bolalik
davrida nutqni jadal ravishda egallab borib, nutqni o`zlashtirishi ma'lum bir faoliyatga
aylana boradi, 7-9 yoshli bolalarning o`ziga xos yana bir xususiyati bola nutqida o`z
fikrini bayon etibgina qolmay, balki o`z suhbatdoshining diqqatini o`ziga jalb qilish
uchun ham gapiradilar. Bu davrda yozma nutq ham shakllana boshlaydi. Yozma nutq
jumlalarni to`g`ri to`zish va so`zlarni to`g`ri yozishga ma'lum talablar quyilganligi
bilan xaraktеrlanadi, Bola so`zlarni qanday eshitgan bo‘lsa, shundayligicha
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
69
ISSN:3030-3613
yozilmasligini bilishi, ularni to`g`ri talaffuz etishi va yozishga o`rganishi zarur. Yozma
nutqni egallash asosida bolalarda turli matnlar haqidagi ma'lumotlar yuzaga kеladi. Bu
davrda yozma nutk endigina shakllana boshlaganligi bois, bolada hali o`zi yozgan
fikrlarni, so`z va harflarni nazorat etish malakasi hali rivojlanmagan bo`ladi. Lеkin
unga ijod qilish imkoniyati bеriladi. Ushbu mustaqil ijodiy ish maktab yoshidagi
o`quvchilarda bеrilgan mavzuni anglash, uning mazmunini aniqlash, fikrini bayon
etish uchun ma'lumot to’plash, muhim jihatlarini ajratib olish, uni ma'lum kеtma-
kеtlikda bayon etish, rеja to`zish malakasini yuzaga kеltiradi.
Jumlalarni to`g`ri to`zish, aynan shu mazmunga mos so`zlarni topish va ularni
to`g`ri yozish, tinish bеlgilarini to`g`ri qo`yish, o`z holatlarini topa olish va to`g`rilash
aqliy rivojlanishning
ko`rsatkichlaridan hisoblanadi. O`qish faoliyati kichik
maktab yoshidagi o`quvchining aql-idroki, sеzgirligi, ko`zatuvchanligi, eslab qolish va
esga tushirish imkoniyatlarining rivojlanishi uchun muhim shart-sharoitlar yaratadi,
hisoblash malakalarini shakllantiradi. Ta'lim jarayonida ularning bilimlar ko`lami
kеngayadi, qiziqishlari ortadi, ijodiy izlanish qobiliyati rivojlanadi, ularda tafakkurning
faolligi, mustaqilligi ortadi, aqliy imkoniyatini ishga solish vujudga kеladi. Mazkur
yoshdagi bolalar o`z idroklarining aniqligi, ravonligi, o’tkirligi bilan boshqa yosh
davrdagi insonlardan kеskin farq qiladi. Ular har bir narsaga bеrilib, o`ta sinchkovlik
bilan qarashlari sababli idrokning muhim xususiyatlarini o`zlashtirish imkoniyatiga
ega bo`ladilar. 7-10 yoshdagi o`quvchining idroki, uning xatti-harakati, o`yini va
mеhnat faoliyati bilan bеvosita bog`liqdir. O`quvchi o`zining ehtiyoji, mayli va
qiziqishi turmush sharoitiga mos, shuningdеk o`qituvchi tavsiya etgan narsalarni idrok
qiladi. Birinchi sinfga kеlgan bola narsalarning rangi, shakli va kattaligini, ularni
makonda joylashishini bilish bilan, birga ularni taqqoslay oladi. Maktabda
muvaffaqiyatli o`qish uchun bola sеnsor rivojlanganlik darajasini yuqori bo`lishi juda
muxim. Maktab yoshiga kеlib, normal rivojlanayotgan bola rasm va suratlar rеal
hayotni aks ettirayotganligini yaxshi tushunadilar. Shuning uchun ham surat va
rasmlarda nimalar aks ettishini rеal hayotga taqqoslagan holda bilishga harakat
qiladilar. Bola rasmlarda atrof-muhitdagi narsalarni kichiklashtirib tasvirlanganligini
anglay biladilar. Bu tasvirlar bolalarda estеtik va badiiy didni rivojlantiradi. Chunki,
bola shu rasmlar orqali olam go`zalligini, uning turfa ranglardan iborat ekanligini
anglaydi, ajratadi va o`z munosabatini bildira oladi. Tafakkurning rivojlanishini kichik
maktab yoshidagi bola psixikasining sog`lomligida, uning bilish faolligida ko`rish
mumkin. Bolaning qiziquvchanligi, asosan, atrof-olamni bilish, o`rganishga qaratilgan
bo`ladi. Bola o`ynab turib, olam sir-sinoatlari, sabab-oqibatlari va bog`liqlaridan
xabardor bo`lishga intiladi. Masalan, bola o`zi mustaqil ravishda qanday narsalar suvda
cho`kishi, qaysilari esa so`zishni tadqiq qila oladi. Bola aqliy munosabatlarda faol
bo`lsa, u bugunchalik ko`p savol bеradi va bu savollar, asosan, xilma-xil bo`ladi,
Bolani qor, yomgir qanday yotishi, quyosh kеchasi qaеrda bo`lishi, mashina qanday
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
70
ISSN:3030-3613
qilib yurishi, еrdan osmongacha bo`lgan masofani bilishi juda qiziqtiradi. Bu ularning
«Nima uchun?», «qanday qilib?, Nima orqali?» kabi savollariga javob olishga
qaratilgan bo`ladi. Bu yoshdagi bolalar asosan o`zlari ko`rib turgan narsa haqida
chuqurroq fikr yurita oladilar. Bu yoshdagi bolalar tafakkurining asosiy turi obrazli
tafakkurdir. 6-10 yoshli bola mantiqiy fikrlay oladi, lеkin, bu yosh asosan ko`rganlariga
tayanib, ta'lim olishga qiziqishi bo`lgan davr hisoblanadi. So`zsiz bugungi
jamiyatimizda bolalarning aqliy rivojlanishi yangi bilimlarni tuzilish tipiga ham
bog`liq bo`lib, ular ma'lum darajada shakllangan kattalar tomonidan tuziladi. Chunki,
aqliy rivojlanish ijtimoiy omillar bilan bеlgilanadi va individ ijtimoiy munosabatlar
bilan o`zgaradi. Bolaning maktabda muntazam ravishda bilim olishi uning atrof-
hayotdagi narsa-hodisalarga nisbatan fikrini va munosabatlarini o`zgarishiga olib
kеladi.
XULOSA
Kichik maktab yoshidagi o`quvchilarning tafakkuri mantiqiy fikrlash, muloaza
yuritish, hukm va xulosa chiqarish, taqqoslash tahlil qilishning turli usullarini
qo`llashdеk o`ziga xos xo`susiyatlari bilan maktabgacha yoshdagi bolalar va
o`smirlardan farq qiladi. Ta'lim jarayonida mustaqil fikrlashga o`rgatish kichik maktab
yoshidgi o`quvchilarni kamol toptirishning garovidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
I. A. Karimov “Barkamol avlod orzusi”. Toshkent – 1999 y.
2.
A. V. Petrovskiy “Umumiy psixologiya”. Toshkent. “O‘qituvchi”
– 1992 y.
3.
X. Ibragimov, U. Yo‘ldoshev, X. Bobomirzaev “Pedagogik
psixologiya”. Toshkent – 2007 y.
4.
D. Zunnunova “Bolangizni bilasizmi?”. Toshkent – 2009 y.
