T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
49
ISSN:3030-3613
FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNI O‘RGANISHDA ZAMONAVIY
LINGVOKULTUROLOGIK YONDASHUVLAR
Nafisa Kubayeva
, mustaqil izlanuvchi,
Samarqand davlat chet tillar instituti
Annotatsiya
Frazeologik birliklar, ya’ni so‘z birikmalari, iboralar ma’nosidan tashqari
chuqur madaniy mazmunlarni o‘zida jamlagan bo‘ladi. So‘nggi yillarda tilshunoslik
va madaniyatshunoslikni birlashtiruvchi lingvokulturologiya sohasi ushbu birliklarni
o‘rganishga yangi yondashuvlarni taklif qilmoqda. Ushbu maqolada frazeologik
birliklarning milliy o‘ziga xosligi, ularning tarjima va xorijiy tilni o‘qitishdagi o‘rni
lingvokulturologik usullar asosida yoritib beriladi. Tadqiqotda frazeologik birliklar
orqali xalqning dunyoqarashi, qadriyatlari va ijtimoiy tajribasi qanday ifodalangani
ko‘rsatib beriladi. Shuningdek, tarjima va til o‘qitishda frazeologik birliklardan
foydalanishning dolzarb muammolari ham muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Frazeologik birliklar, iboralar, lingvokulturologiya, madaniy
o‘ziga xoslik, dunyoqarash, tarjima, til o‘qitish, mentalitet.
MODERN LINGUOCULTUROLOGICAL APPROACHES TO THE STUDY
OF PHRASEOLOGICAL UNITS
Abstract
Phraseological units—such as idioms, expressions, and proverbs—not only
convey literal meanings but also carry deep cultural connotations. In recent years, the
field of linguoculturology, which merges linguistics with cultural studies, has
introduced new approaches to the study of these units. This article explores the
national specificity of phraseological units and their roles in translation and foreign
language teaching through linguoculturological methods. The research highlights how
such units reflect a people's worldview, values, and social experience. It also discusses
current challenges in the use of phraseological expressions in translation and
education.
Keywords:
Phraseological units, idioms, linguoculturology, cultural specificity,
worldview, translation, language teaching, mentality.
СОВРЕМЕННЫЕ ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИЧЕСКИЕ ПОДХОДЫ К
ИЗУЧЕНИЮ ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКИХ ЕДИНИЦ
Аннотация
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
50
ISSN:3030-3613
Фразеологические единицы — идиомы, устойчивые выражения и
пословицы — несут в себе не только буквальное значение, но и глубокий
культурный подтекст. В последние годы лингвокультурология, объединяющая
лингвистику и культурологию, предложила новые подходы к изучению этих
единиц. В данной статье рассматриваются национальные особенности
фразеологических выражений, их роль в переводе и обучении иностранным
языкам с точки зрения лингвокультурологических методов. В исследовании
раскрывается, как через фразеологизмы отражается мировоззрение, ценности
и социальный опыт народа. Также обсуждаются актуальные проблемы
использования фразеологических выражений в переводе и обучении.
Ключевые
слова:
Фразеологические
единицы,
идиомы,
лингвокультурология, культурная специфика, мировоззрение, перевод, обучение
языкам, менталитет.
Frazeologiyani o‘rganish tarixan uzoq ildizlarga ega. Ammo hozirgi zamon
tilshunosligida ushbu sohani madaniy tahlil bilan birlashtirish yangi bosqichni boshlab
berdi. Frazeologik birliklar endilikda nafaqat uslubiy vosita sifatida, balki xalq hayoti,
urf-odati, qadriyatlari va dunyoqarashi aks etgan til birliklari sifatida o‘rganilmoqda.
Masalan, ingliz tilidagi
"to kick the bucket"
(vafot etmoq) yoki o‘zbek tilidagi
"do‘ppisini osmongа otmoq"
(nihoyatda quvonmoq) iboralari nafaqat ma’no, balki
madaniy konnotatsiyani ham o‘z ichiga oladi [1].
Lingvokulturologiya aynan shu nuqtai nazardan tilni milliy ong, qadriyatlar va
tarixiy xotira ifodasi sifatida o‘rganadi. Globalizatsiya sharoitida madaniy
kompetensiya til bilish darajasi qadar muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu sababli,
maqolada zamonaviy lingvokulturologik yondashuvlar orqali frazeologik birliklarni
qanday o‘rganish, ularni tarjima qilish va o‘qitish masalalari tahlil qilinadi.
Tadqiqot sifatli tahlil va solishtirma yondashuv asosida olib borildi. Asosiy manbalar
quyidagilardan iborat:
Uralova N.A. tomonidan yozilgan “Til o‘qitish jarayonida frazeologik
birliklarning lingvomadaniy o‘ziga xosligi” nomli maqola.
Azizova F.S. tomonidan yozilgan “Frazeologik birliklar tarjima obyekti sifatida:
lingvokulturologik jihatlar” nomli ilmiy maqola [2].
Shuningdek, iboralarning madaniy semantikasini ochish, ularning turli tillarda
qanday ifodalanishini solishtirish va tarjima strategiyalarini aniqlash orqali
lingvokulturologik yondashuvlar tahlil qilindi. Pedagogik jihatdan esa til o‘rgatishda
frazeologik birliklarni qanday o‘rgatish samarali ekani baholandi.
Tadqiqot natijalari quyidagi asosiy jihatlarni aniqladi:
1.
Madaniy kodlash:
Frazeologik birliklar biror millat vakillari uchun tushunarli,
ammo boshqa madaniyat vakillari uchun chalkash bo‘lishi mumkin. Masalan,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
51
ISSN:3030-3613
ingliz tilidagi
“to carry coals to Newcastle”
yoki o‘zbek tilidagi
“to‘nkaday
bo‘lib qolmoq”
(qattiq uxlamoq) kabi iboralar madaniy bilimni talab qiladi [3].
2.
Milliy identitet ifodasi:
Frazeologik birliklar xalq mentalitetini, qadriyatlarini
va dunyoqarashini ifodalaydi. O‘zbek tilidagi iboralar ko‘pincha oilaviy
qadriyatlar, urf-odatlar va milliy ramzlar bilan bog‘liq. Masalan,
“Moshxo‘rdaga qatiq bo‘lmoq”
(keraksiz aralashmoq) kabi iboralar xalqona
donolikni aks ettiradi.
3.
Kognitiv modellashtirish:
Har bir madaniyat hayotiy tushunchalarni
(muhabbat, o‘lim, omad, urush) o‘ziga xos tarzda ifodalaydi. Bu frazeologiyada
o‘z ifodasini topadi va madaniyatlararo farqlarni ochib beradi [4].
Frazeologik birliklar tilning semantik qatlamidan tashqari, madaniy, tarixiy va
psixologik qatlamlarini ham ochib beradi. O‘zbek tilida
do‘ppi
,
qatiq
,
ota-ona
kabi
tushunchalar orqali madaniyatga xos tushunchalar ifodalanadi. Ingliz tilidagi
iboralarda esa g‘arb mentaliteti, texnologik taraqqiyot, yoki diniy konseptlar asos
bo‘ladi.
Har bir frazeologik birlik – bu milliy xotirani aks ettiruvchi kichik hikoya,
ma’nodagi metafora yoki ramziy iboradir. Lingvokulturologik yondashuv ushbu
qatlamlarni ochib beradi va til birliklarining asl funksiyasini aniqlash imkonini
yaratadi.
Zamonaviy lingvokulturologik yondashuvlar frazеologik birliklarga faqat
stilistik vosita sifatida emas, balki madaniy axborot tashuvchisi sifatida qarashga
undaydi. Bunday qarash nafaqat nazariy, balki amaliy sohalarda ham muhim ahamiyat
kasb etadi — ayniqsa, tarjima, chet tillarni o‘qitish, va xalqaro madaniy aloqalarda [5].
1.
Tarjimada muammolar va imkoniyatlar
Frazеologik birliklarni tarjima qilishda eng katta muammo — ularning madaniy
xususiyatlari va konnotativ ma'nolarini saqlab qolishdir. Masalan,
“ko‘z qulog‘i yo‘q”
degan o‘zbek iborasi ma'nosi chuqur va obrazli bo‘lsa-da, ingliz tilida bunga to‘g‘ri
ekvivalent topish qiyin. Bu holatda tarjimon kontekstga mos alternativ iborani tanlashi
yoki izohlovchi tarjima uslubidan foydalanishi kerak bo‘ladi.
Shuningdek, ba’zi frazеologik birliklar milliy tarixga, urf-odatlarga, yoki diniy
e’tiqodlarga bog‘liq bo‘lib, bevosita tarjima qilinsa, noto‘g‘ri talqin etilishi mumkin.
Shuning uchun tarjimonda lingvokulturologik kompetensiya zarur: tarjimon nafaqat
tilni, balki madaniyatni, xalq tafakkurini ham bilishi kerak [6].
2.
Til o‘qitishda frazeologizmlarning roli
Frazеologik birliklar til o‘rganuvchilar uchun lingvistik barer yaratishi mumkin. Zero,
ular ko‘pincha majoziy, kinoyaviy yoki tarixiy ma’noga ega. Ammo aynan shuning
uchun ularni o‘rgatish til o‘rganishni yanada chuqurroq, boyroq va qiziqarli qiladi.
Talabalarga iboralarni nafaqat yodlash, balki qaysi holatda, qanday kontekstdan kelib
chiqqanini tushuntirish, ularni madaniy voqealar bilan bog‘lash kerak [7].
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
52
ISSN:3030-3613
Masalan,
“do‘ppisini osmonga otmoq”
iborasini o‘rgatishda nafaqat “xursand bo‘lish”
degan tarjimasini aytish, balki do‘ppining o‘zbek madaniyatidagi ramziy o‘rni, xalq
og‘zaki ijodidagi o‘rni ham tushuntirilsa, talabaning tilga va madaniyatga bo‘lgan
qiziqishi ortadi.
3.
Madaniyatlararo kommunikatsiyada frazеologizmlarning ta’siri
Frazеologik
birliklarning noto‘g‘ri yoki yuzaki talqini madaniyatlararo
kommunikatsiyada tushunmovchilikka, hatto xafa bo‘lishga yoki salbiy stereotiplarga
olib kelishi mumkin [10]. Ayniqsa, iboralarda hazil, kinoya yoki xalqona istehzolar
mavjud bo‘lsa, ularni noto‘g‘ri tushunish xavfi yanada kuchayadi.
Shu bois, xalqaro aloqalarda, xususan, diplomatiya, jurnalistika, xalqaro biznes yoki
turizm sohalarida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar uchun frazеologik birliklarni
to‘g‘ri talqin qilish qobiliyati alohida ahamiyatga ega [8].
4.
Loyihaviy va innovatsion yondashuvlar zarurati
Zamonaviy texnologiyalar yordamida frazеologik birliklarni madaniy kontekstda
o‘rganishning yangi usullari joriy qilinmoqda. Masalan, interaktiv elektron lug‘atlar,
korpus lingvistikasi asosidagi platformalar, va sun’iy intellekt yordamida kontekstual
tarjima loyihalari bu yo‘nalishda katta imkoniyatlar yaratmoqda [9].
Til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini o‘rganishda lingvokulturologik
yondashuvlar katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Frazeologik birliklar xalq ongini,
qadriyatlarini, tarixiy va hayotiy tajribasini o‘zida mujassam etgan vositalardir. Ularni
o‘rganish orqali tilning chuqur qatlamlari, madaniyatlararo farqlar va kommunikativ
strategiyalar aniqlanadi.
Xorijiy til o‘qitish yoki tarjima sohalarida frazeologik birliklar oddiy lug‘aviy birliklar
sifatida emas, balki madaniyatni aks ettiruvchi semantik tizim sifatida yondashilishi
kerak. Ushbu maqolada bayon etilgan yondashuvlar til o‘rganishni chuqurlashtirish,
madaniyatlararo tushunishni kengaytirish va til boyligini saqlashda muhim vosita bo‘la
oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘rinova, Z. (2023). O‘zbek va ingliz tilidagi frazeologik birliklarning
intertekstual va madaniy xususiyatlari. – Filologik tadqiqotlar, №1, 62.
2.
Ergashev, M. (2023). “Tilshunoslikda ekspressiv vositalarning tadqiqi
xususida”. // The Development History and Modern Significance of Intercultural
Dialogue, International Conference Proceedings, 117.
3.
Crystal, D. (2023). The Cambridge Encyclopedia of the English Language.
Cambridge University Press.
4.
Fernando, C. (2016). Idioms and Idiomaticity. Oxford University Press.
5.
McCarthy, M., & O'Dell, F. (2017). English Idioms in Use: Advanced.
Cambridge University Press.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
53
ISSN:3030-3613
6.
Vinogradov V.V. Selected works. Lexicology and lexicography. - M., 2018. -
312 p.
7.
Dictionary of linguistic terms. - ed. 5th, bro. and add. - Nazran, 2020. - 486 p.
8.
Nafisa, K., & Kamola, A. (2024). The problem of teaching students lexical and
phraseological features in translation studies of phrasal verbs in English and
Uzbek languages. Eurasian Journal of Academic Research, 4(10), 39-42.
9.
Nafisa, K., & Matluba, D. (2023). Psychological and pedagogical aspects of
research into the problem of bilingual foreign language teaching. Conferencea,
31-34.
10.
Tasheva, D. S., & Kubaeva, N. A. (2022). Modern educational technologies in
the aspect of a student-centered approach in teaching foreign languages.
Eurasian Journal of Learning and Academic Teaching, 12, 35.
