T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
38
ISSN:3030-3613
QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORI ORQALI XUSUSIY SEKTORGA
LIKVIDLIK YETKAZISH: DAVLATNING ISHTIROKI VA EHTIYOT
CHORALARI
Murotov Bekzod Normamatovich
Аnnоtаtsiyа:
Ushbu maqolada qimmatli qog‘ozlar bozori orqali xususiy sektorga
likvidlik yetkazish mexanizmlari, davlatning bu jarayondagi roli va moliyaviy
barqarorlikni ta’minlash uchun ehtiyot choralar muhokama qilingan. Xususan, davlat
va korporativ obligatsiyalarining nisbati, ikkilamchi bozorning ahamiyati hamda
likvidlik manbalarining diversifikatsiyasi tahlil qilingan. Tadqiqotda statistik
ma’lumotlar asosida bozor faolligi baholanadi va moliyaviy infratuzilmani
rivojlantirish bo‘yicha amaliy takliflar beriladi.
Kаlit sо‘zlаr:
qimmatli qog‘ozlar bozori, xususiy sektor, likvidlik, davlat
ishtiroki, obligatsiyalar, fiskal siyosat, ehtiyot choralar.
Аnnоtаtiоn:
This paper examines the mechanisms of delivering liquidity to the
private sector through the securities market, focusing on the role of the state and
necessary precautionary measures to ensure financial stability. It analyzes the
proportion between government and corporate bonds, the importance of the secondary
market, and diversification of liquidity sources. Based on statistical data, the paper
evaluates market activity and proposes practical recommendations for developing
financial infrastructure.
Key wоrds:
securities market, private sector, liquidity, government involvement,
bonds, fiscal policy, precautionary measures.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются механизмы предоставления
ликвидности частному сектору через рынок ценных бумаг, а также роль
государства и меры предосторожности для обеспечения финансовой
стабильности. Проведен анализ соотношения государственных и корпоративных
облигаций, значимости вторичного рынка и диверсификации источников
ликвидности. На основе статистических данных дана оценка активности рынка
и предложены практические меры по развитию финансовой инфраструктуры.
Ключевые слова:
рынок ценных бумаг, частный сектор, ликвидность,
участие государства, облигации, фискальная политика, меры предосторожности.
Hozirgi davrda moliyaviy resurslarga erkin kirish imkoniyatlari iqtisodiy
barqarorlik va xususiy sektorning rivojlanishida asosiy omillardan biri sifatida e’tirof
etilmoqda. An’anaviy bank kreditlariga qaramlik xususiy korxonalarning kapital
aylanishini cheklab qo‘ymoqda. Shu sababli, qimmatli qog‘ozlar bozori orqali likvidlik
yetkazish masalasi nafaqat O‘zbekiston, balki ko‘plab rivojlanayotgan mamlakatlar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
39
ISSN:3030-3613
uchun dolzarb bo‘lib qolmoqda [1]. Davlat bu jarayonda bozor ishtirokchisi va tartibga
soluvchi sifatida ishtirok etadi, bu esa moliyaviy vositalarning muvozanatli taqsimotini
ta’minlash imkonini beradi.
Raqamli iqtisodiyot sharoitida moliyaviy vositalar va bozor mexanizmlaridan
samarali foydalanish xususiy sektor faoliyatini qo‘llab-quvvatlashning muhim omiliga
aylanmoqda [1]. Xususan, qimmatli qog‘ozlar bozori orqali likvidlik yetkazish xususiy
korxonalarning investitsion salohiyatini kengaytiradi. Davlat esa ushbu jarayonda
nafaqat ishtirokchi, balki bozordagi tartibga soluvchi va barqarorlashtiruvchi kuch
sifatida maydonga chiqadi [2]. Ushbu maqolada qimmatli qog‘ozlar bozori orqali
xususiy sektorga likvidlik yetkazish mexanizmlari, davlatning roli va ehtiyot choralar
muhokama qilinadi.
Muammolar va ularga ilmiy yechimlar:
Moliyaviy
vositalarning
cheklanganligi:
Bank
tizimidan
tashqaridagi
moliyalashtirish manbalari sust rivojlangan. →
Yechim:
Kapital bozorini
chuqurlashtirish, korporativ obligatsiyalar emissiyasini rag‘batlantirish.
Ikkilamchi bozorning zaifligi: Qimmatli qog‘ozlar savdosi sust va investorlar soni
kam. →
Yechim:
Elektron savdo platformalari va shaffoflik mexanizmlarini
kuchaytirish.
Xatarlar boshqaruvi zaifligi: Moliyaviy vositalarning tartibga solinmagan oqimi
inflyatsion bosimga olib kelishi mumkin. →
Yechim:
Makroprudensial siyosat
vositalari va risk indekslari joriy etilishi kerak.
2020-yildan 2024-yil prognoziga qadar xususiy sektor tomonidan chiqarilayotgan
obligatsiyalar soni va umumiy hajmi barqaror sur’atda o‘smoqda. 2020-yilda
chiqarilgan obligatsiyalar hajmi atigi 210 mlrd so‘mni tashkil qilgan bo‘lsa, 2023-yilda
bu ko‘rsatkich 1120 mlrd so‘mgacha yetgan. Bu 5 barobarga yaqin o‘sishni anglatadi,
bu esa xususiy sektorning qimmatli qog‘ozlar bozoriga bo‘lgan ishonchi ortib
borayotganini bildiradi [1].
1-jadval
Xususiy sektor obligatsiyalari hajmi (2020–2024)
Yil
Chiqarilgan obligatsiyalar
soni
Umumiy hajm (mlrd so‘m)
2020
5
210
2021
8
390
2022
14
720
2023
21
1120
2024
(prognoz)
28
1450
Manba:
Statistik ma’lumotlar asosida muallif ishi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
40
ISSN:3030-3613
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki,So‘nggi yillarda xususiy sektor tomonidan
obligatsiyalar chiqarilishi ortib bormoqda, bu esa bozordagi moliyalashtirish
imkoniyatlarining kengayishini ko‘rsatadi [1].
O‘zbekiston moliya bozorida so‘nggi yillarda kuzatilayotgan islohotlar natijasida
qimmatli qog‘ozlar bozori xususiy sektorga investitsion vosita sifatida tobora ahamiyat
kasb etmoqda. Bu jarayonda davlat fiskal siyosatining muvofiqlashtirilganligi va
Markaziy bankning monetar yondashuvi moliyaviy resurslarni samarali taqsimlashga
xizmat qilmoqda [1; 3].
Davlat obligatsiyalari orqali bozorga chiqarilayotgan likvidlik xususiy sektor
uchun muhim benchmark sifatida xizmat qilsa-da, faqat davlat obligatsiyalariga
tayanish bozor diversifikatsiyasiga to‘sqinlik qilmoqda. Shu sababli, korporativ
obligatsiyalar segmentini rivojlantirish orqali xususiy korxonalarning to‘g‘ridan-
to‘g‘ri moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytirish dolzarb hisoblanadi [5].
Ayni paytda, xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, korporativ obligatsiyalar uchun
kredit reytingi tizimini joriy qilish va ikkilamchi bozorlarda faol savdo muhitini
yaratish investorlar ishonchini oshiradi. Bundan tashqari, institutsional investorlar
(pensiya fondlari, sug‘urta kompaniyalari) ishtirokini faollashtirish orqali qimmatli
qog‘ozlar bozori likvidligi mustahkamlanadi [6; 7].
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 17-iyundagi PQ-209-son qarori
asosida,
kapital
bozorini
chuqurlashtirish
va
korporativ
obligatsiyalarni
rag‘batlantirish bo‘yicha huquqiy asoslar mustahkamlandi. Shu bilan birga, “O‘zR
Markaziy banki tomonidan tasdiqlangan 2022–2024-yillar uchun Moliyaviy
barqarorlik konsepsiyasi” doirasida risklarni kamaytirish bo‘yicha ehtiyot choralar
ishlab chiqilgan.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
41
ISSN:3030-3613
1-Infografika. Xususiy sektorga likvidlik yetkazishda ishtirok etuvchi asosiy
moliyaviy vositalar (2023).
45% – Davlat obligatsiyalari
30% – Korporativ obligatsiyalar
15% – Lizing va boshqa moliyaviy vositalar
10% – Bank kreditlari (qimmatli qog‘ozlar orqali qayta moliyalashtirish)
X
ususiy sektorning qimmatli qog‘ozlar bozoriga integratsiyasi sezilarli darajada
faollashmoqda. Biroq, bozorda likvidlik aylanishi va ishtirokchilarning xilma-xilligi
hali ham yetarli darajada shakllanmagan [2; 5].
Ayniqsa, 2023-yilda obligatsiyalarning hajmi keskin oshgani davlat siyosatining
likvidlikni kengroq taqsimlashga qaratilganidan darak beradi. Biroq o‘sishning asosiy
qismi hali ham davlat obligatsiyalari hisobiga to‘g‘ri kelmoqda. Infografik
ma’lumotlarga ko‘ra, moliyaviy vositalar tarkibida davlat obligatsiyalari 45% ulush
bilan yetakchilik qilmoqda. Korporativ obligatsiyalar esa 30% atrofida bo‘lib, xususiy
sektorning moliyaviy vositalardan foydalanish darajasi nisbatan pastligicha qolmoqda.
Moliyaviy vositalar tarkibida bank kreditlarining ulushi atigi 10% bo‘lib, bu
xususiy sektor moliyaviy resurslarni jalb etishda alternativ manbalarni izlayotganini
ko‘rsatadi. Shu nuqtai nazardan, lizing va boshqa moliyaviy vositalarning 15% ulushi
kelgusida investitsion muhitni yanada diversifikatsiya qilish imkonini beradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
42
ISSN:3030-3613
Ushbu raqamlar shuni ko‘rsatadiki, xususiy sektorning kapital bozoridagi faolligi
ortayotgan bo‘lsa-da, ularning moliyaviy manbalarga kirish imkoniyatlarini yanada
kengaytirish uchun quyidagi yo‘nalishlar muhim ahamiyatga ega:
Bozor ishtirokchilarining tarkibini kengaytirish;
Raqamli savdo tizimlarini joriy etish orqali ikkilamchi bozorni faollashtirish;
Moliyaviy savodxonlikni oshirish orqali talabni rag‘batlantirish.
Bu tahlillar bozorning faollashuviga qaramay, hali to‘liq shakllanmagan bozor
muvozanatiga ishora qiladi va davlat siyosatining ehtiyot choralar bilan uyg‘unlashgan
holda davom etishini taqozo etadi [4; 6].
Xulos qilib, qimmatli qog‘ozlar bozori orqali xususiy sektorga likvidlik yetkazish
zamonaviy moliyaviy tizimda muhim vazifalardan biriga aylanmoqda. Davlatning
bevosita va bilvosita ishtiroki bu jarayonda asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi [4; 7].
Takliflar:
Xususiy sektor obligatsiyalarini kafolatlash mexanizmini joriy etish;
Raqamli platformalarda korporativ qimmatli qog‘ozlar savdosini faollashtirish;
Moliyaviy savodxonlikni oshirish orqali investorlar doirasini kengaytirish;
Bozor barqarorligini ta’minlash maqsadida ehtiyot choralar (masalan, risklarni
baholash indeksi)ni joriy etish.
АDАBIYОTLАR RО‘YXАTI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki statistika byulletenlari, 2020–2024.
2.
Moliya vazirligi ma’lumotlari, obligatsiyalar bo‘yicha hisobotlar.
3.
IMF Working Paper: Liquidity Transmission in Emerging Markets, 2022.
4.
Mishkin F. “The Economics of Money, Banking, and Financial Markets” – Pearson,
2021.
5.
UNCTAD: Investment and Financial Markets Outlook, 2023.
6.
Qodirov B. "Moliyaviy barqarorlik nazariyalari", Toshkent, 2022.
7.
World Bank: Corporate Bond Market Development, 2023.
8.
Xalqaro moliya markazlari amaliyoti – OECD Report, 2021.
