T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
31
ISSN:3030-3613
RAQAMLI EKOLOGIK MOLIYA: DAVLAT BOSHQARUVIDA IQLIM
O‘ZGARISHI XAVFLARINI MOLIYALASHTIRISH MEXANIZMLARI
Mashrabaliyev Ibroximbek Mashrabaliyevich
Аnnоtаtsiyа:
Mazkur ilmiy tezisda iqlim o‘zgarishi xavflarini davlat moliyasida
hisobga olish va raqamli ekologik moliyaviy instrumentlar orqali moliyalashtirish
muhimligi yoritiladi. Yashil obligatsiyalar, karbon kreditlar va iqlimga yo‘naltirilgan
budjetlashtirishning raqamli nazorat mexanizmlari xorijiy tajriba asosida tahlil
qilinadi. COP28 qarorlarini milliy moliyaviy siyosatga integratsiya qilish yo‘nalishlari
ham ko‘rib chiqiladi.
Kаlit sо‘zlаr:
ekologik moliya, yashil obligatsiya, karbon kredit, raqamli nazorat,
iqlim budjeti, COP28, iqlim xavfi
Аnnоtаtiоn:
This thesis explores the integration of climate risk into public finance
through digital ecological financial instruments. It analyzes mechanisms such as green
bonds, carbon credits, and climate-focused budgeting under digital oversight. The
study also examines the implementation of COP28 decisions in national fiscal policy
and compares international best practices.
Key wоrds:
green finance, green bond, carbon credit, digital oversight, climate
budgeting, COP28, climate risk
Аннотация:
В данной научной работе рассматриваются вопросы учета
климатических рисков в государственной финансовой политике с
использованием цифровых экологических финансовых инструментов.
Анализируются механизмы «зеленых» облигаций, углеродных кредитов и
бюджетирования, ориентированного на климат, в условиях цифрового контроля.
Также изучается применение решений COP28 в национальную финансовую
стратегию.
Ключевые слова:
экологические финансы, зеленые облигации, углеродные
кредиты, цифровой контроль, климатическое бюджетирование, COP28,
климатические риски
Bugungi kunda global iqlim o‘zgarishlari davlatlarning fiskal siyosatini qayta
ko‘rib chiqishga undamoqda. Jahon banki ma’lumotlariga ko‘ra, 2030-yilgacha har yili
4-6 trillion dollar miqdorida iqlim bo‘yicha moliyalashtirish talab etiladi (World Bank,
2023). Shu sababli davlat boshqaruvida raqamli ekologik moliyaviy vositalar — yashil
obligatsiyalar, karbon kreditlar va ekologik-risk asosida budjetlashtirish dolzarb tus
olmoqda. COP28 qarorlari ham davlatlarning raqamli moliyaviy siyosatini iqlim
barqarorligi bilan uyg‘unlashtirishni talab qiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
32
ISSN:3030-3613
Raqamli Ekologik Moliya mavzusida yoritilgan 3–4 asosiy yo‘nalishni
integratsiyalashgan ko‘rinishda yoritish:
1.
Yashil Moliyaviy Instrumentlar:
Yashil obligatsiyalar va karbon kreditlar orqali ekologik loyihalarni
moliyalashtirish.
Ushbu moliyaviy vositalar davlatlar tomonidan
raqamli nazorat tizimlari
yordamida kuzatilmoqda.
Masalan, Shvetsiya va Janubiy Koreya davlatlarida ushbu mexanizm raqamli
islohotlar orqali kuchaytirilmoqda.
2.
Ekologik-risk asosida Budjetlashtirish:
Iqlim xavflari inobatga olingan holda budjet shakllantirish (climate budgeting).
Har bir hududning tabiiy xavf zonasi va iqlim yuklamasi baholanadi.
Bu model Shvetsiya va Norvegiya davlatlarida muvaffaqiyatli joriy etilgan.
3.
Raqamli Davlat Siyosati:
Raqamli monitoring, blokcheyn asosidagi audit tizimlari va ekologik indikatorlar
orqali davlat xarajatlarini baholash.
COP28 qarorlarini amalga oshirish uchun raqamli yechimlar orqali milliy siyosatga
tezkor integratsiya.
4.
Global Integratsiya va Xalqaro Tajriba:
COP28, UNFCCC, IMF va World Bank kabi tashkilotlar tomonidan tavsiya
etilayotgan global moliyalashtirish mexanizmlarini milliy siyosatga tatbiq etish.
Shu yo‘nalishda raqamli ekologik moliya nafaqat iqtisodiy foyda, balki ekologik
barqarorlikni ta’minlovchi strategik vosita sifatida xizmat qiladi.
Ilmiy bog‘liqlik xulosasi. Bularning barchasi o‘zaro uzviy bog‘langan tizimni
tashkil etadi:
Yashil obligatsiyalar
— ekologik loyihalarni moliyalashtiradi,
Karbon kreditlar
— ifloslanishni cheklaydi va foydani nazorat qiladi,
Budjetlashtirish
— resurslarni xatar darajasiga qarab taqsimlaydi,
Raqamli siyosat
— shaffoflik va hisobdorlikni ta’minlaydi.
Ushbu tizim integratsiyasi
ekologik fiskal islohotlarni
chuqurlashtirib, barqaror
raqamli boshqaruv va iqlim xavfiga tayyor moliyaviy siyosatni shakllantiradi.
Muammo va unga ilmiy yechimlar.
- Iqlim xavflari davlat moliyasida yetarlicha inobatga olinmasligi;
- Yashil obligatsiyalar va karbon kreditlarning shaffof nazorati mavjud emas;
- Budjetlashtirishda ekologik-risk indikatorlari e’tiborga olinmaydi;
- COP28 kabi xalqaro kelishuvlar milliy fiskal siyosatga yetarli darajada
integratsiya qilinmayapti.
Yuqoridagi muammolarga ilmiy yechimlar:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
33
ISSN:3030-3613
1.
Raqamli
kuzatuv
tizimlari
(blockchain,
IoT)
yordamida
yashil
moliyalashtirish vositalarini real vaqt rejimida nazorat qilish.
2.
Ekologik-risk asosida budjetlashtirish tizimini yaratish
— iqlim
o‘zgarishidan yuqori xavf ostida bo‘lgan hududlar uchun maxsus budjet tarmoqlarini
ajratish.
3.
Karbon kreditlarining davlat reestri
— ularning harakati va foydasi ochiq
raqamli tizimda aks ettiriladi.
4.
Yashil obligatsiyalarni raqamli platformalarda ro‘yxatdan o‘tkazish
:
blockchain texnologiyasi orqali ularning maqsadli sarflanishi ustidan onlayn nazorat.
5.
Iqlim-risk asosida byudjet tahlili
: har bir sektor yoki hududning iqlim xavfi
darajasiga qarab budjet ajratmalari shakllantiriladi.
Misol uchun, Shvetsiya 2022-yildan boshlab barcha vazirliklarga "karbon ta’sir
ko‘rsatkichi" kiritgan bo‘lib, xarajatlar baholanishida ushbu mezon asosiy rol o‘ynaydi
(OECD, 2023).
Xorijiy tajribalar (misollar bilan).
Kanada
— “Green Bond Framework” orqali 2022-yilda 5 milliard Kanada dollari
miqdorida yashil obligatsiyalar chiqarilgan. Moliyalashtirish infratuzilma, suv
resurslari va toza energiyaga yo‘naltirilgan (IMF Green Finance, 2023).
Shvetsiya
— “Climate Budgeting” modeli asosida 2021-yildan beri barcha
vazirliklar o‘z xarajatlarida karbon chiqindilar ko‘rsatkichlarini aks ettiradi. "Climate
Budgeting" modeli orqali har bir vazirlik xarajatlarida karbon chiqindilar ko‘rsatilishi
majburiylashtirilgan. Bu esa iqlim barqarorligi bo‘yicha moliyaviy mas’uliyatni
oshirgan. (UNFCCC, 2022).
Janubiy Koreya
— karbon kreditlar savdosining 80% raqamli reyestrda nazorat
qilinadi. Bu tizim davlat xazinasiga yiliga 1.2 mlrd $ daromad keltirmoqda (World
Bank, 2023).
TAHLILLAR
Davlatlar tomonidan raqamli texnologiyalar yordamida amalga oshirilayotgan
ekologik moliyaviy mexanizmlarni grafik tarzda yoritadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
34
ISSN:3030-3613
1-rasm.
“Raqamli Ekologik Moliya: Iqlim O‘zgarishi Xavflarini
Moliyalashtirish Mexanizmlari”
Ushbu rasmda
yashil obligatsiyalar
,
karbon kreditlar
va
ekologik-risk asosida
budjetlashtirish
asosiy vosita sifatida ko‘rsatilgan. Infografikaga ko‘ra:
Kanada
10 milliard dollarlik yashil obligatsiya chiqarib, ularni
raqamli audit
platformalari
orqali nazorat qilmoqda. Bu davlat ekologik loyihalarni
moliyalashtirishda shaffoflik va investitsion ishonchni oshirishga muvaffaq bo‘lgan.
Shvetsiya
da karbon kreditlari bozori 1,7 milliard dollarni tashkil etmoqda va bu
bozor
raqamli kuzatuv tizimi
orqali boshqarilmoqda.
Janubiy Koreya
da esa YAIMning 1,2% qismi iqlim xavflariga yo‘naltirilgan
bo‘lib, bu raqam iqlim-risk asosida budjetlashtirish samaradorligini ko‘rsatadi.
Ilmiy xulosa:
Raqamli yechimlar orqali davlat moliyasida ekologik xavflarni
inobatga olish barqaror iqtisodiy o‘sish, moliyaviy shaffoflik va xalqaro mas’uliyatni
oshirishga xizmat qiladi. Bu usullar COP28 qarorlariga muvofiq xalqaro ekologik
siyosat bilan uyg‘unlashadi.
1-jadval.
“Tanlangan davlatlarda yashil moliyalashtirish va raqamli nazorat
mexanizmlarining holati (2023)”
Davlat
Yashil
obligatsiyalar
hajmi ($ mlrd)
Raqamli nazorat
platformasi
mavjudligi
Karbon kredit bozori
(faoliyat darajasi)
Kanada
10
Mavjud (Green
Tracker Audit)
Nisbatan faol
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
35
ISSN:3030-3613
Janubiy
Koreya
6.5
100% raqamli
monitoring
Juda faol (80%
raqamlashtirilgan)
Shvetsiya
3.7
Mavjud (ESG
Dashboard)
Raqamiylashtirilgan bozor
mavjud
Manba:
Statistik ma’lumotlar asosida muallif ishi.
1
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, rivojlangan davlatlar — xususan Kanada, Shvetsiya
va Janubiy Koreya —
yashil obligatsiyalar va karbon kreditlar
ni
raqamli
monitoring tizimlari
orqali nazorat qilishda ilg‘or pozitsiyaga ega. Bu tizimlar
ekologik investitsiyalarning shaffofligini, maqsadli sarflanishini va samaradorligini
ta’minlashga xizmat qiladi.
O‘zbekistonda esa bu yo‘nalishdagi faoliyat yangi boshlanayotgan bo‘lib, 2024-
yilgi
400 mlrd so‘mlik yashil byudjet loyihasi
bilan raqamli audit tizimlarini joriy
etish ehtiyoji dolzarb. Kelgusida
karbon kredit bozori
tashkil etilishi mamlakatda
ekologik moliyalashtirishni kuchaytirishga xizmat qiladi.
2-jadval.
“Iqlim-risk asosida budjet ajratmalari va davlat ekologik
moliyalashtirishiga raqamli yondashuv (2023)”
№
Davlat
Iqlim-risk baholash
tizimi
Budjetga
integratsiya
darajasi
Raqamli monitoring
turi
1
Norvegiya
Karbon xavf reytingi
80%
E-Budget Green Tool
2
Daniya
ESG indikatorlari
asosida
70%
EcoFinance Portal
3
Estoniya
Raqamli risk skoring
100%
e-Climate Budget
Platform
4
O‘zbekiston
Hududiy xavf zonasi
xaritasi (bosqichma-
bosqich)
20%
MyGov+ budjet audit
rejasida kiritilgan
Manba:
Statistik ma’lumotlar asosida muallif ishi.
2
Mazkur jadval ekologik xavf tahlili asosida byudjet shakllantirish va uni raqamli
nazorat qilish bo‘yicha davlatlar o‘rtasidagi tafovutni ko‘rsatadi.
Estoniya va
Norvegiya
kabi mamlakatlar iqlim xavfini baholash orqali davlat xarajatlarini
yo‘naltirishni ilg‘orlashtirgan. Bu yondashuv moliyaviy resurslarning samaradorligini
oshiradi va iqlimga moslashish siyosatini kuchaytiradi.
1
IMF Green Finance Platform (2023), World Bank Climate Finance Unit (2023),
UNDP Uzbekistan (2024), OECD Budgeting for Climate Resilience (2023)
2
OECD (2023), UNDP (2023), World Bank Climate Budget Reports (2022–2023), RTM.uz (2024)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
36
ISSN:3030-3613
O‘zbekiston
da ushbu tizim endilikda shakllanayotgan bo‘lib,
hududiy iqlim xavf
zonalari xaritasi
asosida dastlabki baholash ishlari olib borilmoqda. Bu jarayonni
raqamli tizimlar — jumladan
MyGov+
va
E-budget
platformalari orqali
avtomatlashtirish zarur.
UMUMIY XULOSA VA ILMIY TAKLIFLAR
Davlat boshqaruvida iqlim xavflarini hisobga olish uchun ekologik
moliyalashtirish vositalarini raqamli texnologiyalar asosida integratsiyalash lozim. Bu
nafaqat shaffoflikni oshiradi, balki investorlar ishonchini kuchaytiradi va barqaror
iqtisodiy o‘sishga turtki beradi.
Raqamli texnologiyalarni ekologik moliyaviy siyosatga integratsiya qilish
davlatlar uchun nafaqat atrof-muhit barqarorligini ta’minlaydi, balki moliyaviy
shaffoflik va iqtisodiy samaradorlikni ham kuchaytiradi. Ayniqsa, yashil obligatsiyalar
va karbon kreditlar asosida shakllangan raqamli infratuzilma global hamkorlik va
milliy siyosatni uyg‘unlashtirishda muhim rol o‘ynaydi.
XXI asrda iqlim o‘zgarishi insoniyat oldida turgan eng muhim xavflardan biri
bo‘lib, uning oqibatlarini moliyaviy siyosat orqali yumshatish zarurati dolzarb bo‘lib
qolmoqda. Raqamli texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirilgan ekologik moliyalashtirish
mexanizmlari (masalan, yashil obligatsiyalar, karbon kreditlar, raqamli budjet
monitoringi) nafaqat ekologik barqarorlikni, balki davlat moliyasining shaffofligi va
samaradorligini ham ta’minlaydi.
Davlat boshqaruvida iqlim xavfini inobatga olgan budjet siyosatini shakllantirish,
COP28 singari xalqaro majburiyatlarni milliy darajada amalga oshirish, va bu
jarayonda raqamli texnologiyalar imkoniyatlaridan to‘liq foydalanish — barqaror
yashil iqtisodiyot sari yo‘lning asosi hisoblanadi.
3-jadval.
Ilmiy takliflar bo‘yicha kutilayotgan natijalar
№
Taklif
Izoh
Kutilayotgan natija
1
Yashil
obligatsiyalarni
raqamlashtirish
Blokcheyn asosida nazorat
tizimi joriy qilish
Shaffoflik va xalqaro
investorlar ishonchi
ortadi
2
Karbon
kreditlar
uchun milliy reyestr
yaratish
Har bir chiqindini hisobga
olish, karbon savdolarini
monitoring qilish
Karbon chiqindilarini
kamaytirish va budjetga
qo‘shimcha daromad
3
Iqlim-risk
asosida
byudjetlashtirish
tizimini joriy etish
Hududlar kesimida iqlim
xavfi darajasiga qarab
resurs taqsimoti
Iqtisodiy resurslardan
samarali foydalanish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
37
ISSN:3030-3613
4
COP28
qarorlarini
raqamli
vositalar
orqali amalga oshirish
Har bir qarorning
monitoring platformasi
yaratish
Milliy siyosat va xalqaro
majburiyat
uyg‘unlashadi
5
Raqamli
ekologik
moliyalashtirish
platformasi yaratish
Davlat-xususiy sheriklik
asosida ekologik
loyihalarni raqamli
moliyalashtirish
Innovatsion loyihalar
soni ortadi, iqtisodiy-
eko samaradorlik oshadi
Misol: O‘zbekiston uchun amaliy takliflar
MyCarbon.uz
singari platforma yaratib, yirik sanoat korxonalari karbon
chiqindilarini raqamli monitoringda olib borish.
2025-yildan boshlab
Har yillik Davlat byudjetida “Yashil byudjet bandi”
kiritilishi va uning ijrosi raqamli audit bilan kuzatib borilishi.
“
Yashil obligatsiya milliy strategiyasi
”ni ishlab chiqish va EBRD, World Bank
bilan hamkorlikda bozorga chiqarish.
FOYDALANILGAN АDАBIYОTLАR RО‘YXАTI
1.
EBRD.
Green Bonds and Emission Trading Schemes in Emerging Economies
.
London: EBRD Publishing, 2022.
2.
IMF.
Green Finance Platform Annual Report: Green Bonds and Climate
Investment Trends
. Washington, D.C.: International Monetary Fund, 2023.
3.
OECD.
Budgeting for Climate Resilience: Integrating Climate Risk into Fiscal
Policy
. Paris: Organisation for Economic Co-operation and Development, 2023.
4.
RTM.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va Moliya Vazirligi byudjet
jarayonidagi ekologik loyihalar to‘g‘risida axborot
. Tashkent: RTM.uz, 2024.
5.
UNDP.
Digital Tools for Climate Governance and Environmental Budgeting
. New
York: United Nations Development Programme, 2023.
6.
UNFCCC.
Climate Finance Trends and Country Strategies
. Bonn: United Nations
Framework Convention on Climate Change, 2022.
7.
World Bank.
State of Climate Finance: Policy Guidance for Green Budgeting
.
Washington, D.C.: World Bank Climate Finance Unit, 2023.
8.
YuNESKO.
Sustainable Digital Public Services: Environmental and Financial
Impacts
. Paris: UNESCO Publishing, 2022.
