T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
20
ISSN:3030-3613
GLOBAL INFLYATSIYA BOSIMI VA UNING RIVOJLANAYOTGAN
DAVLATLAR IQTISODIY VA MOLIYAVIY BARQARORLIGIGA TA’SIRI
(O‘ZBEKISTON MISOLIDA)
Jurayev Rasul Raxmatullayevich
Аnnоtаtsiyа:
Mazkur ilmiy tezisda so‘nggi yillarda global inflyatsiyaning
kuchayishi va uning rivojlanayotgan mamlakatlar, xususan O‘zbekiston iqtisodiyoti va
moliyaviy barqarorligiga ta’siri chuqur tahlil qilinadi. Xalqaro tashkilotlar statistikasi
asosida 2022–2025 yillardagi inflyatsiya dinamikasi, uning sabablari va oqibatlari
yoritilgan. Shuningdek, inflyatsiyaning valyuta kursiga, kreditlash bozoriga, real
daromadlar va iqtisodiy o‘sishga ta’siri empirik ma’lumotlar asosida ko‘rib chiqilgan.
O‘zbekiston misolida inflyatsiyaga qarshi olib borilayotgan pul-kredit siyosati va
makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash yo‘llari ilmiy asoslangan takliflar bilan bayon
etilgan.
Kаlit sо‘zlаr:
inflyatsiya, global iqtisodiyot, rivojlanayotgan mamlakatlar,
O‘zbekiston, moliyaviy barqarorlik, pul-kredit siyosati, real daromadlar, YaIM, foiz
stavkalari, iqtisodiy xavfsizlik.
Аnnоtаtiоn:
This thesis analyzes the rise of global inflation in recent years and its
impact on developing countries, particularly Uzbekistan’s economy and financial
stability. Based on international statistics for 2022–2025, it examines the dynamics,
causes, and consequences of inflation. The study further explores the effects of
inflation on exchange rates, lending markets, real incomes, and economic growth. The
case of Uzbekistan is used to evaluate the effectiveness of monetary policy in
mitigating inflation and ensuring macroeconomic stability, with scientifically
grounded policy recommendations presented.
Key wоrds:
inflation, global economy, developing countries, Uzbekistan, financial
stability, monetary policy, real income, GDP, interest rates, economic security.
Аннотация:
В данной научной работе рассматривается усиление глобальной
инфляции за последние годы и её влияние на развивающиеся страны, в частности
на экономику и финансовую стабильность Узбекистана. На основе
статистических данных международных организаций за 2022–2025 годы
анализируются причины, последствия и динамика инфляции. Также
исследуются её последствия для валютного курса, кредитного рынка, реальных
доходов и экономического роста. На примере Узбекистана оценивается
эффективность антинфляционной денежно-кредитной политики и предлагаются
научно обоснованные рекомендации по обеспечению макроэкономической
стабильности.
Ключевые слова:
инфляция, мировая экономика, развивающиеся страны,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
21
ISSN:3030-3613
Узбекистан, финансовая стабильность, денежно-кредитная политика, реальные
доходы, ВВП, процентные ставки, экономическая безопасность.
KIRISH.
Bugungi globallashuv davrida iqtisodiy tizimlar o‘zaro bog‘langan va bir
mamlakatdagi iqtisodiy o‘zgarishlar butun dunyo iqtisodiyotiga bevosita yoki bilvosita
ta’sir ko‘rsatmoqda. Shunday o‘zaro bog‘liqlik sharoitida global inflyatsiya bosimi
nafaqat rivojlangan, balki rivojlanayotgan davlatlar uchun ham muhim makroiqtisodiy
muammo bo‘lib qolmoqda.
So‘nggi yillarda global miqyosda inflyatsiya darajasining oshib borishi butun
dunyo iqtisodiyotining asosiy muammolaridan biriga aylandi. Jahon bozorlaridagi
noaniqlik, pandemiyadan keyingi tiklanish jarayonlari, yetkazib berish zanjirlaridagi
uzilishlar, energiya resurslari narxining o‘sishi kabi omillar global inflyatsiyani
kuchaytirdi [1]. Bu holat rivojlanayotgan davlatlar, xususan, O‘zbekiston uchun ham
iqtisodiy barqarorlikka tahdid solmoqda.
2020–2023 yillar oralig‘ida koronavirus pandemiyasi, Rossiya-Ukraina urushi,
global logistikadagi uzilishlar va xomashyo bozoridagi beqarorlik global narxlar
tizimiga jiddiy bosim o‘tkazdi. Xalqaro tashkilotlar – Jahon Banki, IMF, UNCTAD
hisobotlarida keltirilishicha, 2022-yilda global inflyatsiya darajasi 8–9% atrofida
bo‘lib, bu so‘nggi o‘n yillikdagi eng yuqori ko‘rsatkich hisoblanadi [1][2].
Inflyatsiya bosimi nafaqat iste’mol narxlarining oshishiga, balki real ish haqi va
aholi turmush darajasining pasayishiga ham olib kelmoqda. Shu bilan birga, foiz
stavkalari oshirilganligi sababli iqtisodiy o‘sish sekinlashmoqda, moliyaviy
barqarorlik tahdid ostida qolmoqda. Ayniqsa, rivojlanayotgan mamlakatlar – jumladan,
O‘zbekiston kabi ochiq iqtisodiyotga ega davlatlar uchun bu omillar moliyaviy
muvozanatni saqlashda jiddiy qiyinchiliklar tug‘dirmoqda.
Mazkur ilmiy tezisning asosiy maqsadi – global inflyatsiya jarayonlarining
rivojlanayotgan mamlakatlar, xususan O‘zbekiston iqtisodiyoti va moliya tizimiga
ta’sirini tahlil qilish, mavjud muammolarni ilmiy asosda yoritish hamda milliy va
xalqaro tajribalar asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iboratdir.
Ushbu mavzu tanlanishiga sabab bo‘lgan asosiy omillar quyidagilardan iborat:
Inflyatsiyaning makroiqtisodiy barqarorlikka ta’siri doimiy aktual mavzu bo‘lib
kelmoqda;
Rivojlanayotgan davlatlarda pul-kredit siyosatining inflyatsiyani jilovlashdagi roli
va samaradorligi tahlilga muhtoj;
O‘zbekiston misolida inflyatsiya jarayonlari statistik ko‘rsatkichlar orqali empirik
tahlil qilinadi va takliflar ishlab chiqiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
22
ISSN:3030-3613
Tadqiqot predmeti sifatida inflyatsiya va uning iqtisodiy barqarorlikka (ishsizlik,
foiz stavkalari, YaIM o‘sishi, kreditlash) ta’siri olinadi. Tadqiqot obyekti esa
O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti va moliyaviy tizimi hisoblanadi.
Mazkur tadqiqotning dolzarbligi shundaki, inflyatsiyaning boshqarilishi mamlakat
iqtisodiy taraqqiyotining asosiy sharti bo‘lib, aynan shu jarayonni ilmiy tahlil qilish
orqali uzoq muddatli barqarorlikni ta’minlovchi strategik choralar ishlab chiqilishi
mumkin.
Mazkur tezisda global inflyatsiya sabablari, ularning rivojlanayotgan
mamlakatlarga, xususan O‘zbekiston iqtisodiyoti va moliyaviy tizimiga ta’siri tahlil
qilinadi, mavjud muammolarga ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqiladi.
Global inflyatsiya jarayonlari: sabablar va oqibatlar.
Global inflyatsiya 2021–
2023 yillar davomida eng yuqori cho‘qqisiga chiqdi. Xalqaro valyuta jamg‘armasi
(IMF) ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda global inflyatsiya darajasi 8,7%ni tashkil
etgan [2]. Bu ko‘rsatkich asosan quyidagi omillar bilan izohlanadi:
- Energiya narxlarining o‘sishi (xususan, Brent neft narxi 2022 yilda 100$ dan
oshdi);
- Geosiyosiy risklar – Rossiya-Ukraina mojarosi, Yaqin Sharqdagi tanglik;
- AQSh Federal Rezerv tizimi (FED) tomonidan foiz stavkalarining oshirilishi
natijasida dollar indeksi o‘sishi;
- Xitoyda COVID-19 cheklovlari tufayli global ishlab chiqarish zanjiridagi
kechikishlar.
Jahon Banki ma’lumotlariga ko‘ra, oziq-ovqat va energiya narxlarining 2022-yilda
30% dan ortiq o‘sishi global iste’molchilar uchun inflyatsion bosimni sezilarli darajada
oshirgan [1].
Inflyatsiyaning rivojlanayotgan davlatlarga ta’siri.
Inflyatsiya rivojlanayotgan
mamlakatlarda iqtisodiy va moliyaviy beqarorlikka sabab bo‘lishi mumkin. Xususan:
- Valyuta kursining pasayishi (devalvatsiya);
- Import tovarlar narxining oshishi va tashqi qarzlar yukining og‘irlashuvi;
- Tijorat banklarining kredit siyosatida foiz stavkalarining oshishi.
Masalan, Turkiyada 2023 yilda inflyatsiya darajasi 45%dan oshdi, bu esa milliy
valyuta lirasining qadrsizlanishiga olib keldi [4]. Hindiston, Braziliya, Janubiy Afrika
kabi mamlakatlarda ham inflyatsion bosim yuqori darajada bo‘ldi. Ularning ko‘pchiligi
foiz stavkalarini oshirish orqali inflyatsiyani jilovlashga harakat qildi.
Quyidagi jadvalda ayrim rivojlanayotgan davlatlar bo‘yicha inflyatsiya
ko‘rsatkichlari keltirilgan:
Mamlakat
2022-yil
Inflyatsiyasi (%)
2023-yil
Inflyatsiyasi (%)
Asosiy sabablari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
23
ISSN:3030-3613
Turkiya
72,3
45,0
Pul emissiyasi, energiya
narxlari
Argentina
94,8
105,0
Fiskal disbalans, siyosiy
risklar
Hindiston
6,9
5,1
Yoqilg‘i
narxlari,
monsunlar
O‘zbekiston
12,3
8,8
Import
narxlari,
oziq-
ovqat
Manba:
IMF World Economic Outlook (2023) [2]
O‘zbekiston iqtisodiyotida inflyatsiya dinamikasi.
(2015–2024) O‘zbekiston
Respublikasida 2015-yildan buyon inflyatsiya dinamikasi yuqori o‘zgaruvchanlikka
ega. Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda yillik inflyatsiya 12,3%ni tashkil
qilgan bo‘lsa, 2023-yil oxiriga kelib bu ko‘rsatkich 8,8%ga tushgan [5].
Inflyatsiya va moliyaviy barqarorlik o‘rtasidagi bog‘liqlik.
Inflyatsiya
moliyaviy
tizim barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Rivojlanayotgan
mamlakatlarda:
Tijorat banklari tomonidan berilayotgan kreditlar hajmi kamayadi;
Investitsiyalar kamayadi, tadbirkorlik faolligi pasayadi;
Pulga bo‘lgan ishonch susayadi.
O‘zbekistonda kredit portfelining asosiy qismi davlat kafolatlangan loyihalarga
to‘g‘ri kelmoqda, bu esa xususiy sektorda kreditlash faolligini cheklamoqda. Ayni
paytda moliyaviy inklyuziya darajasini oshirishga qaratilgan islohotlar boshlangan.
Kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun imtiyozli kredit liniyalari joriy etilmoqda.
Muammoning ilmiy tahlili.
Inflyatsiya va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlik
ko‘plab empirik tadqiqotlarda tahlil qilingan. Masalan, Barro (1995) inflyatsiyaning
uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishga salbiy ta’sirini isbotlagan [7].
2020–2023 yillar oralig‘ida O‘zbekistonda inflyatsiya va YaIM o‘sishi o‘rtasida
teskari korrelyatsiya kuzatilgan. Statistik tahlillar shuni ko‘rsatadiki, inflyatsiyaning
pasayishi iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Inflyatsiya dinamikasi: 2022–2025
1.
Yillik inflyatsiya ko‘rsatkichlari:
№
Yil
Inflyatsiya (%)
1
2022
12.3 %
2
2023
8.8 %
3
2024
9.8 %
4
2025
10.1 % (aprel oxiri)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
24
ISSN:3030-3613
- 2025-yil aprel holatiga ko‘ra 10.1 % [8];
- 2022-yil oxirida inflyatsiya 12.3 % edi;
- 2023-yil esa 8.8 % ga tushib, bu oxirgi 7 yildagi eng past ko‘rsatkich hisoblandi;
- 2024-yilda ham inflyatsiya 9.8 % ni tashkil qilgan [9];
- 2025-yilning aprel oyida yillik inflyatsiya 10.1 % bo‘lgan.
2. Polvor (oylik) inflyatsiya:
- 2024-decemberda oylik inflyatsiya +1.0 % (umumiyda yilni +9.2 %);
- 2025-aprelda esa oylik inflyatsiya +0.7 %, bu mash oxirida eng past
ko‘rsatkichlardan biri boʻldi [10].
3. Inflyatsiyasining asosiy drayverlari:
- Energiya va oziq-ovqat tariflari:
2024-yil energiya tariflarining liberalizatsiyasi
asosiy omil sifatida arz qilindi — xizmatlar bo‘yicha narx 26.7 % ga oshgan;
- Oziq-ovqat narxlari:
kartoshka +40 %, sabzavotlar +22–50 % gacha
qimmatlashgan;
- Yadro inflyatsiya:
2024-yilning oxirida asosiy yadro inflyatsiya (core CPI)
~7.2 % ni tashkil qilgan — bu farmatsiya va xizmatlarda narx bosimining kuchli
ekanini ko‘rsatadi.
4. Markaziy bank va IMF tahlillari:
- Central Bank 2025-yil oxirigacha inflyatsiyani 7–8 % darajasiga tushirishni
maqsad qilgan;
- IMF 2024-yilda O‘zbekiston inflyatsiyasining 10.5 % ga ko‘tarilishiga energiya
narxi oshishi sabab bo‘lganini qayd etgan, shuningdek, asosiy stavkalar “qattiq” bo‘lib,
yaqin yillarda inflyatsiya 5 % normaga tushirilishi rejalashtirilmoqda.
Tahlil.
2022→2023 yillardagi pasayish
: Inflyatsiya 12.3 % dan 8.8 % ga tushgan - bu
Markaziy bankning pul-kredit siyosati qat’iyligi va COVID-19 hamda urushdan
keyingi global narx bosimining susayishi bilan izohlanadi.
1. 2024-yilda o‘sish
: Energiya va oziq-ovqat tariflarining liberalizatsiyasi
inflyatsiyani qayta 9.8 % ga ko‘tarib, iqtisod iy’kilashiga sabab bo‘ldi.
2. 2025-yil boshidagi barqarorlik
: Aprel holatiga inflyatsiya 10.1 %, ammo oylik
+0.7 % — bu pasayish trendiga kirayotganidan dalolat beradi.
3. Yadro inflyatsiya yuqori
: Xizmat va noyob tovarlar segmentidagi narx bosimi
jihatidan inflyatsiya ichki talabning qizg‘inligini ko‘rsatmoqda.
XULOSA VA TAKLIFLAR.
Yuqoridagi tahlillar asosida quyidagi xulosalar chiqarish mumkin:
Global inflyatsiya rivojlanayotgan mamlakatlarning iqtisodiy va moliyaviy
barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda;
O‘zbekiston inflyatsiyani jilovlashda muvozanatli pul-kredit siyosatini
qo‘llamoqda;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
25
ISSN:3030-3613
Mahalliy ishlab chiqarishni kengaytirish, importga qaramlikni kamaytirish orqali
inflyatsion bosimni yumshatish mumkin.
O‘zbekiston inflyatsiyasi global narx bosimi, tariflarning erkinlashtirilishi va ichki
talabning kombinatsiyasidan ta’sirlanmoqda.
2022–2023 yillardagi pasayish Markaziy bank siyosatining samarasini ko‘rsatsa,
2024–2025 yillardagi o‘zgarishlar iqtisodiy jihatlarni yanada chuqur tahlil qilish
zarurligini ta’kidlaydi.
Energiya va xizmatlar bozoridagi erkin narxlar tartibi bilan barqaror pul-kredit
siyosati sinergiyasi zarur.
Yaqqol siyosiy tavsiyalar sifatida: inflyatsiya maqsadli rejimni mustahkamlash,
tarif barqarorligini nazorat qilish va ichki talabni oqilona boshqarish usullari taqdim
etilishi lozim.
Takliflar:
Inflyatsiyani nazorat qilish uchun foiz stavkalari va pul-kredit siyosati muvozanatli
olib borilishi lozim;
Importga
qaramlikni
kamaytirish,
mahalliy
ishlab
chiqaruvchilarni
rag‘batlantirish;
Moliyaviy savodxonlikni oshirish orqali aholining pulga bo‘lgan ishonchini
mustahkamlash;
Davlat budjetining sarf qismini optimallashtirish va monetar siyosatni qo‘llab-
quvvatlash;
Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda makroiqtisodiy monitoring tizimini
takomillashtirish.
АDАBIYОTLАR RО‘YXАTI
1.
World Bank. (2023). Global Economic Prospects. https://www.worldbank.org
2.
IMF. (2023). World Economic Outlook, April 2023. https://www.imf.org
3.
UNCTAD. (2022). Trade and Development Report.
4.
Turkish Statistical Institute (2023). Inflation Reports. https://www.tuik.gov.tr
5.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2024). Pul-kredit siyosati sharhi. www.cbu.uz
6.
Statistika agentligi. (2023). O‘zbekiston iqtisodiy ko‘rsatkichlari. https://stat.uz
7.
Barro, R. J. (1995). Inflation and Economic Growth. NBER Working Paper No. 5326.
8.
PRESS RELEASE NO. 25/206 (2025). IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV
Consultation with the Republic of Uzbekistan. June 18, 2025. IMF.org
9.
PRESS RELEASE NO. 25/206 (2024). 2024-yilda O‘zbekistonda inflyatsiya darajasi 9,8
foizni tashkil etdi. 2025 yil 3 yanvar, 22:39 Iqtisodiyot. Gazeta.uz
10.
PRESS RELEASE NO. 25/206 (2025). XVJ Ijroiya kengashi O‘zbekiston Respublikasi
bilan 2025-yil IV-modda bo‘yicha maslahatlashuvni yakunladi. 2025 yil 18 iyun. IMF.org
