T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
9
ISSN:3030-3613
O‘ZBEK QIZLARINING KIYINISH MADANIYATI: KECHA VA BUGUN.
Begimqulova Solixa Xonimqul qizi
Kamoliddin Behzod nomidagi milliy rassomchilik
va dezayin instituti Dezayin kafedrasi o`quvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbek qizlarining kiyinish madaniyati tarixiy
jarayonlarda qanday shakllangani va zamonaviy davrda qanday o‘zgarishlarga
uchragani tahlil qilinadi. Milliy an’analar, diniy qarashlar va zamonaviylik o‘rtasidagi
uyg‘unlik yoki ziddiyatlar yoritilib, yoshlar ongida kiyinish madaniyati haqida to‘g‘ri
tasavvurni shakllantirishning pedagogik va madaniy asoslari ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, globalizatsiya sharoitida kiyinishda yuzaga kelayotgan madaniy
identifikatsiya muammolariga ham e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
kiyinish madaniyati, o‘zbek qizlari, milliy libos, zamonaviy
kiyim, an’ana, globalizatsiya, moda, madaniy transformatsiya.
Kiyinish madaniyati nafaqat estetik qarash, balki milliylik, axloqiy me’yorlar,
shaxsiy odob va jamiyatda tutgan o‘rinni ifoda etuvchi madaniy ko‘rsatkichdir. O‘zbek
xalqi qadimdan o‘ziga xos urf-odatlari, kiyinish uslubi va milliy libos turlari bilan
tanilgan. Ayniqsa, o‘zbek qizlarining kiyinish madaniyati tarixiy davrlarda ijtimoiy,
diniy va madaniy omillar bilan chambarchas bog‘liq holda shakllangan. Bugungi
kunda esa modernizatsiya va global madaniyat ta’sirida bu yo‘nalishda o‘zgarishlar
yuz bermoqda. Ushbu maqola ana shu o‘zgarishlarni tarixiy kontekstda tahlil qilishni
maqsad qilgan.
O‘zbek qizlarining kiyinish madaniyati o‘zbek xalqining tarixiy, ijtimoiy va
madaniy o‘zgarishlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, o‘tmish va bugungi kun
o‘rtasida sezilarli farqlarni, shu bilan birga, milliy o‘ziga xoslikni saqlab qolgan
jihatlarni ko‘rish mumkin. Quyida bu mavzuni “kecha” (o‘tmish, ya’ni tarixiy davrlar)
va “bugun” (zamonaviy davr) nuqtai nazaridan batafsil tahlil qilaman, har bir davrning
xususiyatlari, kiyim turlari, ijtimoiy omillar va o‘zgarishlarni keltirib o‘taman.
Kecha: O‘tmishdagi kiyinish madaniyati
O‘zbek qizlarining o‘tmishdagi kiyinish madaniyati o‘zbek xalqining turmush
tarzi, diniy qadriyatlar, iqlimiy sharoitlar va ijtimoiy tabaqalarga asoslangan edi. Bu
davrda kiyim nafaqat funksional, balki ijtimoiy maqom, oilaviy holat va milliy o‘ziga
xoslikni aks ettiruvchi muhim element sifatida qaralardi.
An’anaviy kiyimlar va matolar
- Ko‘ylak (kurta): O‘zbek qizlarining asosiy kiyimi uzun, yengli ko‘ylaklar
bo‘lib, ular atlas, adras, bekasam, shoyi yoki paxta kabi matolardan tikilardi. Bu
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
10
ISSN:3030-3613
ko‘ylaklar odatda tizzadan pastroq, ba’zan esa boldirgacha uzunlikda bo‘lib, qulaylik
va kamtarlikni ta’minlardi.
- Chopon: Uzoqroq va kengroq kiyim bo‘lib, ko‘pincha sovuq havo sharoitida
kiyilardi. Choponlar ham atlas yoki baxmal kabi qimmatbaho matolardan tikilib,
naqshlar bilan bezatilardi.
- Ro‘mol va bosh kiyimlari: Ro‘mol (yemeni yoki o‘ram) o‘zbek qizlarining
kiyinish madaniyatida muhim o‘rin tutardi. Ro‘mol nafaqat boshni yopish, balki
ijtimoiy va diniy normalarga rioya qilish belgisi edi. Buxoro va Xiva kabi hududlarda
naqshli ro‘mollar, Farg‘onada esa oddiyroq, ammo rang-barang ro‘mollar keng
tarqalgan edi.
- Shimlar (ishton): Ko‘ylak ostidan kiyiladigan uzun, keng shimlar bo‘lib, ular
ham naqshli yoki oddiy matolardan tikilardi. Ishtonlar qizlarning kiyimida sadoqat va
yopiq uslubni ta’minlash uchun muhim edi.
Matolar va naqshlar
O‘zbek kiyimlari o‘zining rang-barangligi va naqshlari bilan ajralib turardi.
Atlas va adras kabi matolar o‘zbek hunarmandchiligining muhim yutuklari bo‘lib, bu
matolar ipak va paxta aralashmasidan tayyorlanardi. Naqshlarda tabiat unsurlari – gul,
anor, bodom, yulduz shakllari – keng tarqalgan edi. Har bir hududning o‘ziga xos naqsh
uslubi mavjud edi:
- Buxoro: Oltin iplar bilan bezatilgan naqshlar.
- Xiva: Geometrik shakllar va yorqin ranglar.
- Farg‘ona: Yumshoq ranglar va nozik gulli naqshlar.
Zargarlik buyumlari
O‘zbek qizlari kiyimlarini zargarlik buyumlari bilan to‘ldirardi. Bu buyumlar
nafaqat bezak, balki ijtimoiy maqomni ko‘rsatuvchi omil edi. Quyidagilar eng
muhimlari edi:
- Sirg‘alar (gulok): Odatda uzun va naqshli, ko‘pincha marjon yoki qimmatbaho
toshlar bilan bezatilgan.
- Marjonlar: Bo‘yniga taqiladigan uzun marjonlar, ko‘pincha kumush yoki oltin.
- Bilaguzuklar va uzuklar: Nozik ishlangan kumush yoki oltin bilaguzuklar.
- Tumorlar: Ro‘molga taqiladigan bezaklar, ayniqsa, kelinlar orasida mashhur
edi.
Ijtimoiy va diniy omillar
O‘tmishda o‘zbek qizlarining kiyinish madaniyati diniy qadriyatlar va ijtimoiy
normalarga qattiq bog‘liq edi. Islom ta’sirida kiyimlar yopiq, uzun va kamtarona
bo‘lishi kerak edi. Shu bilan birga, oilaning moddiy holati kiyim va zargarlik
buyumlarida aks etardi. Masalan, boy oilalarning qizlari qimmatbaho atlas choponlar
va oltin taqinchoqlar kiyishsa, oddiy oilalar oddiyroq paxta matolaridan
foydalanishardi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
11
ISSN:3030-3613
Marosimlarda kiyinish
To‘y, nikoh va boshqa muhim marosimlarda qizlarning kiyimlari alohida e’tibor
bilan tanlanardi. Kelinlar uchun maxsus tikilgan ko‘ylaklar, oltin iplar bilan bezatilgan
ro‘mollar va tumorlar kiyilardi. Bu kiyimlar kelinning maqomini va oilasining
hurmatini ko‘rsatardi.
Bugun: Zamonaviy kiyinish madaniyati
Zamonaviy O‘zbekistonda qizlarning kiyinish madaniyati globalizatsiya,
ijtimoiy tarmoqlar va shaharlarning rivojlanishi ta’sirida katta o‘zgarishlarga duch
keldi. Ammo milliy an’analar va o‘ziga xoslik hali ham muhim o‘rin tutadi, ayniqsa
maxsus marosimlarda.
Zamonaviy modaning ta’siri
- G‘arbiy uslubdagi kiyimlar: Toshkent, Samarqand, Andijon kabi yirik
shaharlarda o‘zbek qizlari orasida jinsi shimlar, ko‘ylaklar, bluzkalar, kurtkalar va
sport kiyimlari keng tarqalgan. Bu kiyimlar qulaylik va zamonaviy estetika nuqtai
nazaridan afzal ko‘riladi.
- Moda brendlari: Global brendlar (Zara, H&M, Adidas) va mahalliy
dizaynerlarning kiyimlari yoshlar orasida mashhur. Ayniqsa, yosh qizlar orasida
“streetwear” uslubi (krossovkalar, hoodilar) ommalashmoqda.
- Hijob va yopiq kiyimlar: Diniy qadriyatlarning ta’siri ostida ba’zi qizlar
zamonaviy hijob uslubini qabul qilishmoqda. Bu hijoblar rang-barang va zamonaviy
dizaynda bo‘lib, global hijob modasi trendlariga mos keladi.
Milliy va zamonaviy sintez
- Atlas va adrasning qaytishi: Zamonaviy dizaynerlar milliy matolarni (atlas,
adras) zamonaviy kiyimlarda ishlatmoqda. Masalan, atlasdan tikilgan uzun ko‘ylaklar,
kurtkalar yoki sharflar zamonaviy uslubda ishlab chiqarilmoqda.
- Naqshli kiyimlar: Milliy naqshlar zamonaviy kiyimlarga integratsiya
qilinmoqda. Masalan, gulli naqshli bluzkalar yoki adras matodan tikilgan sumkalar
keng tarqalgan.
- Dizayner kiyimlari: Mahalliy dizaynerlar, masalan, “Anor” yoki “Zuhra” kabi
brendlar, o‘zbek naqshlarini zamonaviy modaga moslashtirib, qizlar orasida mashhur
bo‘lmoqda.
Ijtimoiy tarmoqlar va moda
Ijtimoiy tarmoqlar, ayniqsa Instagram va TikTok, o‘zbek qizlarining kiyinish
madaniyatiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Moda blogerlari va influencerlar yangi
trendlarni ommalashtirib, qizlarni o‘ziga xos uslub yaratishga undamoqda. Masalan:
- Zamonaviy hijob uslublari (turli rangdagi ro‘mollar, uzun ko‘ylaklar).
- Milliy elementlar bilan bezatilgan kiyimlar (atlas ko‘ylaklar yoki naqshli
sharflar).
- “Casual” va “boho” uslublari, qulaylik va estetikani birlashtirgan kiyimlar.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
12
ISSN:3030-3613
Hududiy farqlar
- Shaharlar: Toshkent kabi yirik shaharlarda global moda trendlari ustunlik
qiladi. Qizlar ko‘proq Yevropa uslubidagi kiyimlarni afzal ko‘radi, lekin maxsus
marosimlarda milliy liboslar kiyishadi.
- Qishloqlar: Qishloqlarda an’anaviy kiyimlar (atlas ko‘ylaklar, ro‘mollar) hali
ham keng tarqalgan. Ammo yoshlar orasida zamonaviy kiyimlar ham asta-sekin
ommalashmoqda.
- To‘ylar va marosimlar: To‘y va boshqa muhim marosimlarda milliy kiyimlar
(atlas ko‘ylaklar, oltin ipli ro‘mollar) hali ham muhim o‘rin tutadi. Kelinlar uchun
maxsus dizaynlar va zargarlik buyumlari muhimligicha qolmoqda.
Zargarlik buyumlari
Zamonaviy davrda zargarlik buyumlari ham o‘zgardi. Oltin va kumush
taqinchoqlar hali ham mashhur bo‘lsa-da, qizlar orasida minimalist uslubdagi zargarlik
buyumlari (nozik sirg‘alar, kichik marjonlar) ham ommalashmoqda. Shu bilan birga,
an’anaviy tumorlar va katta sirg‘alar to‘ylarda keng qo‘llanilmoqda.
Kecha va bugun: Taqqoslash
Farqlar
1. Maqsad va funksiya: O‘tmishda kiyimlar ijtimoiy maqom, diniy qadriyatlar
va an’analarga xizmat qilgan bo‘lsa, bugungi kunda shaxsiy uslub, qulaylik va global
trendlar muhimroq.
2. Matolar: O‘tmishda tabiiy matolar (atlas, adras, paxta) ustunlik qilgan bo‘lsa,
bugungi kunda sintetik va aralash matolar ham keng ishlatiladi.
3. Erkinlik: Zamonaviy qizlar kiyim tanlashda ko‘proq erkinlikka ega.
O‘tmishda ijtimoiy va diniy normalar qattiqroq bo‘lgan.
O‘xshashliklar
Milliy o‘ziga xoslik: Atlas, adras va milliy naqshlar bugungi kiyinish
madaniyatida ham muhim o‘rin tutadi.
Marosimlarda an’analar: To‘y va boshqa muhim marosimlarda an’anaviy
kiyimlar va zargarlik buyumlari hali ham keng qo‘llaniladi.
Estetika: O‘zbek qizlari har doim kiyimlarida nafislik va go‘zallikka intilishadi,
bu o‘tmishda ham, bugunda ham o‘zgarmagan.
Xulosa
O‘zbek qizlarining kiyinish madaniyati o‘tmishda an’anaviy qadriyatlar, diniy
normalar va hududiy xususiyatlarga asoslangan bo‘lsa, bugungi kunda global moda,
ijtimoiy tarmoqlar va shaxsiy erkinlikning ta’siri ostida xilma-xil va zamonaviy tus
oldi. Ammo milliy elementlar – atlas matolar, gulli naqshlar, an’anaviy zargarlik
buyumlari – o‘zbek qizlarining kiyinish uslubida muhim o‘rin tutishda davom
etmoqda. Bu madaniyatning kecha va buguni o‘zbek xalqining boy tarixi, an’analari
va zamon bilan hamnafasligini aks ettiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
13
ISSN:3030-3613
O‘zbek qizlarining kiyinish madaniyati tarixiy ildizlarga ega bo‘lib, bugungi
kunda u yangi shakl va mazmunga ega bo‘lib bormoqda. An’anaviy liboslar estetik va
axloqiy qadriyatlarni ifodalasa, zamonaviy kiyimlar qulaylik va o‘zini ifoda etish
vositasi sifatida qaralmoqda. Kiyinish madaniyatidagi o‘zgarishlar esa jamiyatdagi
madaniy va axloqiy siljishlarni ko‘rsatadi.
Adabiyotlar.
1.
Tosheva N., & Abdullaeva G. (2022). THE CONCEPT OF "INNOVATION"
AND TYPES OF INNOVATIVE TECHNOLOGIES. Scientific progress, 3(3),
586-589.
2.
Abdullaeva G.S. STUDY OF DYNAMIC ANTHROPOMETRY FOR MAKING
CLOTHES FOR VARIOUS PURPOSES // Universum: технические науки :
электрон. научн. журн. 2022. 2(95).
3.
Sayfullayeva D.A., Tosheva N.M., Nematova L.H., Zokirova D.N., & Inoyatov
I.S. (2021). Methodology of using innovative technologies in technical
institutions. Annals of the Romanian Society for Cell Biology, 7505-7522.
4.
Тошева Н.М., Тухтаева З.Ш., & Атамурадова Г.О. (2014). Значение
самостоятельного образования при формировании творческой деятельности.
Молодой ученый, (8), 878-879.
5.
Nurillayevna T.Z., Barotovich O.S., Djurayevna T.G., Muxiddinovna T.N., &
Abduformonovna A.F. (2021). Research of Foot Sizes of Younger School
Children for the Purpose of Identification of Static Deformations. Annals of the
Romanian Society for Cell Biology, 4723-4741.
6.
Тошева
Н.М.
(2020).
ПРИМЕНЕНИЕ
ЗОЛОТОШВЕЙНЫХ
И
ВЫШИВАЛЬНЫХ УЗОРОВ В ДИЗАЙНЕ СОВРЕМЕННОЙ ОДЕЖДЫ. In
Дизайн, технологии и инновации в текстильной и легкой промышленности
(ИННОВАЦИИ-2020) (pp. 287-290).
7.
Тошева Н.М., & Холикова Н.Ш. (2015). Золотошвейные изделия бухарских
эмиров. Молодой ученый, (9), 1302-1306.
8.
Мирханова М.А., & Абдуллаева Г.Ш. (2022). ГЕОМЕТРИЧЕСКИЕ
ОСНОВЫ ОРНАМЕНТОВ – ГИРИХОВ. Scientific progress, 3(3), 612-615.
9.
Убайдова В.Э. (2022). Вопросы значения национальных узоров. Universum:
общественные науки, (1 (80)), 13-15.
10.
Sharifovna T.Z., Kizi T.M. K., Khikmatovna N.L., Ramazonovna E.M.,
Narzullaevna A.M., & Kizi K.S. N. (2020). Opportunities for the development of
creative abilities of the future teacher and student. Journal of Critical Reviews,
7(12), 103-107.
