T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
171
ISSN:3030-3613
VITAMINLARNING INSON ORGANIZMIDAGI O‘RNI
Alfraganus Universiteti, Tibbiyot fakulteti
davolash ishi yo‘nalishi, 3-kurs talabasi
Abdurahmonova Dilnoza
Annotatsiya;
Ushbu maqolada vitaminlarning inson organizmidagi biologik
roli, ularning asosiy turlari, fiziologik funksiyalari, yetishmovchiligi va ortiqcha
miqdorining salbiy ta’siri ilmiy jihatdan yoritilgan. Vitaminlar organizmda modda
almashinuvini boshqarishda, immunitetni mustahkamlashda, hujayralarning o‘sishi va
tiklanishida muhim o‘rin tutadi. Maqolada, shuningdek, ularning manbalari va
parhezda to‘g‘ri qo‘llanishiga alohida e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
O‘zbekcha: vitaminlar, modda almashinuvi, avitaminoz,
immunitet, oziqlanish.
Vitaminlar — bu organizmning normal faoliyati uchun zarur bo‘lgan biologik
faol moddalardir. Ular energiya manbai bo‘lmasa-da, turli xil fermentlar faoliyatini
rag‘batlantirib, hayotiy jarayonlarning muvozanatini saqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Bugungi kunda 13 ta asosiy vitamin ma’lum bo‘lib, ular yog‘da eriydigan (A, D, E, K)
va suvda eriydigan (C, B guruhi) guruhlarga bo‘linadi.
Vitaminlarning umumiy biologik roli Vitaminlar organizmning metabolik
jarayonlarida ishtirok etadi. Ular fermentlar faoliyatini faollashtiruvchi kofaktorlar
bo‘lib xizmat qiladi, hujayra yangilanishi, o‘sish va immun himoya tizimini
kuchaytiradi. Vitamin turlari va funksiyalari A vitamini (retinol): ko‘rish, teri va shilliq
qavatlarning sog‘lomligi uchun zarur. D vitamini (kaltsiferol): suyaklar va tishlarning
rivojlanishi uchun kaltsiy va fosfor almashinuvida ishtirok etadi. E vitamini
(tokoferol): antioksidant sifatida hujayralarni oksidlovchi shikastlanishlardan himoya
qiladi. K vitamini: qon ivishida asosiy rol o‘ynaydi. C vitamini (askorbin kislotasi):
immunitetni mustahkamlaydi, kollagen sintezi uchun zarur. B guruhi vitaminlari (B1,
B2, B6, B12 va boshqalar): asab tizimi, qon ishlab chiqarish, metabolizm uchun
muhimdir. Vitamin yetishmovchiligi (avitaminoz, gipovitaminoz) Vitaminlar
yetishmovchiligi turli xil kasalliklar rivojlanishiga olib keladi: A vitamini
yetishmovchiligi – tungi ko‘rlik C vitamini yetishmovchiligi – sinqa (skorbut) D
vitamini yetishmovchiligi – raxit B1 yetishmovchiligi – beriberi B12 yetishmovchiligi
– kamqonlik (anemiya) Vitaminlarning ortiqcha miqdori (gipervitaminoz)
Vitaminlarni me'yordan ortiqcha qabul qilish ham sog‘liq uchun xavfli. Ayniqsa
yog‘da eriydigan vitaminlar (A, D, E, K) organizmda to‘planib, toksik ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Masalan, D vitamini ortiqchaligi yurak, buyrak faoliyatiga zarar yetkazishi
mumkin. Vitamin manbalari va parhezdagi ahamiyati Vitaminlar asosan tabiiy oziq-
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
66-son_1-to’plam_Iyul-2025
172
ISSN:3030-3613
ovqat mahsulotlaridan olinadi: A vitamini – jigar, tuxum sarig‘i, sabzi C vitamini –
sitrus mevalar, qizil bulg‘or qalampiri D vitamini – baliq yog‘i, quyosh nuri B
vitaminlari – don mahsulotlari, go‘sht, tuxum, sut Parhezda turli xil oziqlanishni
ta’minlash orqali barcha kerakli vitaminlar olish mumkin. Ularni sintetik ravishda
qo‘shimcha qabul qilish faqat vrach ko‘rsatmasiga binoan bo‘lishi kerak.
Xulosa
Vitaminlar organizmda hayot uchun muhim bo‘lgan ko‘plab jarayonlarda
ishtirok etadi. Ularning yetarli miqdorda qabul qilinishi salomatlikni saqlashda muhim
rol o‘ynaydi. Vitamin yetishmovchiligi yoki ortiqcha miqdori esa sog‘liq uchun xavfli
bo‘lishi mumkin. Shu sababli, sog‘lom ovqatlanish, muvozanatli parhez va kerak
bo‘lsa, shifokor nazoratida qo‘shimcha vitaminlar qabul qilish tavsiya etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati;
1.
O‘zbekova S.K., “Biokimyo asoslari”, T., 2022.
2.
Karimov A.T., “Vitaminlar va ularning ahamiyati”, Tibbiyot nashriyoti, 2021.
3.
World Health Organization. “Vitamin and Mineral Requirements in Human
Nutrition”, WHO Press, 2004.
4.
Ghosh S., “Nutrition and Metabolism”, Elsevier, 2019.
