T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
147
ISSN:3030-3613
OʻSMIRLIK YOSHIDAGI OʻQUVCHILARDA DEPRESSIYAGA
MOYILLIKNI KORREKSIYALASHNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI
Yusupova Nilufar Maxsutovna
Buxoro viloyat Vobkent tuman 8-umumiy
oʻrta taʼlim maktabi psixologi
ANNOTATSIYA:
Bugungi kunda oʻsmir yoshidagi yuqori sinf oʻquvchilari
orasida ruhiy salomatlik muammolari, xususan, depressiyaga moyillik tez-tez
kuzatilmoqda. Bu holat turli omillar, jumladan, o‘qishdagi bosim, ijtimoiy ta’sirlar va
shaxsiy o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ushbu maqolada bu muammoning
asosiy sabablarini, alomatlarini va uni oldini olish bo‘yicha tavsiyalarni ko‘rib
chiqamiz.
Kalit so’zlar:
Depressiyaga, ota-ona, stress, oila muhiti, nizolar, oʻsmirlik,
psixologik yordam.
KIRISH
O‘quv jarayonidagi yuqori talablar va ota-onalar tomonidan qo‘yiladigan katta
umidlar o‘quvchilarni stress va xavotirga solishi mumkin.2. Ijtimoiy ta’sirlar: Do‘stlar
orasidagi raqobat, ijtimoiy tarmoqlardagi bosim va zamonaviy go‘zallik standartlari
yoshlarning ruhiy salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.3. Oila muhitidagi
muammolar: Ota-onalar orasidagi nizolar, e’tiborsizlik yoki haddan tashqari
qattiqqo‘llik o‘smirlarning o‘zini yakkalangan va tushkun his qilishiga olib kelishi
mumkin.Oila – har bir insonning shaxsiyati va hissiy holati shakllanadigan muhit.
Ayniqsa, yuqori sinf oʻquvchilarining ruhiy salomatligida oilaviy muhitning ahamiyati
beqiyosdir. Bu yosh davrida o‘quvchilar nafaqat akademik va ijtimoiy bosimlarga duch
keladilar, balki oila ichidagi munosabatlardan ham ta’sirlanadilar. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, oilaviy muhitning ijobiy yoki salbiyligi yuqori sinf oʻquvchilarida
depressiyaga moyillik darajasini sezilarli darajada belgilaydi.
Oilaviy munosabatlar va hissiy qo‘llab-quvvatlash:Yuqori sinf oʻquvchilari
uchun ota-onalar va boshqa oila a’zolaridan oladigan hissiy qo‘llab-quvvatlash juda
muhim. Iliq va qo‘llab-quvvatlovchi munosabatlar o‘smirlarning o‘zini xavfsiz va
tushunilgan his qilishiga yordam beradi. Aksincha, sovuqqonlik, e’tiborsizlik yoki
muammolarga befarqlik ularni yakkalanganlik va tushkunlikka olib kelishi mumkin.
Qattiqqo‘llik va haddan tashqari talabchanlik:Ba’zi ota-onalar o‘z farzandlaridan
yuqori natijalarni kutib, ularga haddan tashqari talabchanlik bilan munosabatda
bo‘lishadi. Doimiy tanqid, taqqoslash yoki muvaffaqiyatsizlikdan qo‘rquv o‘smirlarda
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
148
ISSN:3030-3613
o‘ziga ishonchsizlikni oshiradi. Bu esa ruhiy siqilish va depressiyaga moyillikni
kuchaytiradi.
Ota-onalar orasidagi nizolar:Ota-onalar o‘rtasidagi doimiy janjallar yoki
ajralishlar yuqori sinf o‘quvchilariga jiddiy ruhiy zarba yetkazadi. Bunday holatlarda
bolalar o‘zlarini muammoning sababchisi deb his qilishi yoki hissiy qiyinchiliklarga
duch kelishi mumkin. Bu esa ularning ruhiy salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Oiladagi iqtisodiy muammolar:Oiladagi moliyaviy qiyinchiliklar ham
o‘smirlarning ruhiyatiga ta’sir qiladi. Mablag‘ yetishmasligi tufayli ota-onalarning
hissiy bosimi yoki oʻquvchilar o‘z tengdoshlaridan ortda qolish hissini boshdan
kechirishlari mumkin. Bu holat ularning o‘z qadr-qimmatini pasaytiradi va
tushkunlikka olib keladi.
E’tiborsizlik va hissiy izolyatsiya:Ota-onalar tomonidan e’tibor yetishmasligi
o‘smirlarning o‘zini yakkalangan va oila a’zolariga befarq his qilishiga olib keladi.
Ayniqsa, zamonaviy hayotning shiddati tufayli ota-onalarning ish bilan bandligi
bolalarning ruhiy ehtiyojlarini qondirishga to‘sqinlik qilishi mumkin. Bu holat ularni
depressiyaga moyil qiladi.
Hissiy va jismoniy zo‘ravonlik:Oilada hissiy yoki jismoniy zo‘ravonlikka
uchragan o‘smirlar depressiyaga ko‘proq moyil bo‘lishadi. Oila ichidagi zo‘ravonlik
ularda qo‘rquv, o‘zini past baholash va stressni kuchaytiradi.4. Shaxsiy o‘zgarishlar:
O‘smirlik davridagi gormonal o‘zgarishlar va identifikatsiya muammolari depressiya
xavfini oshiradi.
Depressiyaning alomatlari:Depressiya – bu insonning kayfiyatiga, fikrlariga va
xatti-harakatlariga ta’sir qiladigan jiddiy ruhiy kasallikdir. Uning alomatlari turlicha
bo‘lib, har bir shaxsda o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘lishi mumkin. Quyida
depressiyaning asosiy alomatlari haqida batafsil ma’lumot keltirilgan.
Doimiy kayfiyatning tushkunligiDepressiyaga chalingan insonlar ko‘pincha
o‘zlarini uzoq vaqt davomida tushkun, qayg‘uli yoki umidsiz his qiladilar. Bu
holat:Kichik masalalarga ham haddan tashqari tashvishlanish.O‘ziga nisbatan negativ
qarash va umidsizlik hissi.Kayfiyatning o‘z-o‘zidan yomonlashuvi bilan
tavsiflanadi.Tushkun kayfiyat har kuni yoki ko‘p kunlarda kuzatilishi
mumkin.Qiziqishning yo‘qolishi va sevimli mashg‘ulotlardan voz kechish
Depressiya odatda anhedoniya (qiziqishning yo‘qolishi) bilan kechadi. Odam
ilgari sevimli bo‘lgan mashg‘ulotlariga yoki faoliyatlariga endi zavq olmay boshlaydi.
Masalan:Sport, musiqa, kitob o‘qish kabi faoliyatlarga bo‘lgan qiziqish pasayadi.Oila
va do‘stlar bilan muloqot qilishdan chekinish.Har qanday faoliyatdan zerikish va lazzat
olmaydigan holatga kelish.
Ishtahaning o‘zgarishi yoki uyqu buzilishlariDepressiya insonning jismoniy
ehtiyojlariga ham ta’sir qiladi:Ishtahaning pasayishi yoki oshishi: Ba’zi odamlar
ovqatga qiziqishni yo‘qotib, sezilarli darajada vazn yo‘qotadilar. Boshqalar esa
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
149
ISSN:3030-3613
aksincha, ortiqcha ovqatlanishadi.Uyqu buzilishlari: Uzoq vaqt uxlay olmaslik yoki
tunda tez-tez uyg‘onib ketish.
Normaldan ortiq uyquga ehtiyoj sezish va kunduzi uyquchanlik. Bu alomatlar
jismoniy holatni yanada yomonlashtiradi. Yomon o‘zini baholash va o‘z joniga qasd
qilish haqidagi fikrlarDepressiyaga chalingan odamlar ko‘pincha o‘zlarini past
baholaydilar va o‘zini foydasiz yoki yaroqsiz deb hisoblaydilar. Bu quyidagilar bilan
namoyon bo‘ladi:O‘z-o‘zini tanqid qilish: O‘z xatolari yoki muvaffaqiyatsizliklari
haqida haddan tashqari ko‘p o‘ylash.Aybdorlik hissi: O‘zidan yoki boshqalardan
norozilik va ahamiyatsiz narsalar uchun ham o‘zini ayblash.O‘z joniga qasd qilish
haqidagi fikrlar: Hayotdan umid uzish, o‘lim haqida o‘ylash yoki joniga qasd qilish
rejalarini tuzish.
Maktab psixologlari yoki ruhiy salomatlik bo‘yicha mutaxassislarga murojaat
qilish muhim. Dastlabki bosqichda yordam ko‘rsatilsa, depressiyani yengib o‘tish
osonlashadi.
Ota-ona va o‘qituvchilarning roli: Bolalarga ruhiy ko‘mak ko‘rsatish, ularni
qo‘llab-quvvatlash va hissiy ehtiyojlariga e’tibor berish muhim ahamiyatga ega. Fizik
faoliyat va sog‘lom turmush tarzi: Muntazam jismoniy mashqlar va sog‘lom
ovqatlanish ruhiy holatni yaxshilashga yordam beradi. Ijtimoiy muhitni yaxshilash:
Do‘stona va qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratish o‘smirlarni depressiyadan himoya
qilishi mumkin.
XULOSA
Depressiyaga moyillik o‘quvchilar orasida jiddiy muammo bo‘lsa-da, uni erta
aniqlash va to‘g‘ri yondashuv orqali yengib o‘tish mumkin. Iliq va qo‘llabquvvatlovchi
oila o‘smirlarning ruhiy salomatligini himoya qilishda asosiy omil bo‘lsa, ziddiyatli va
qattiqqo‘l muhit depressiyaga olib kelishi mumkin. Ota-onalar, o‘qituvchilar va
jamiyatning birgalikdagi sa’y-harakatlari yoshlarning ruhiy salomatligini himoya
qilishda katta ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Beck, A. T., & Alford, B. A. "Depression: Causes and Treatment." University of
Pennsylvania Press, 2009.
2.
Usmonov, R. A. "Oʻzbekistonda oʻsmirlar ruhiy salomatligi: Muammolar va
yechimlar." Toshkent Tibbiyot Akademiyasi nashrlari, 2021.
3.
Karimov, S. N. "Depressiyaga qarshi oilaviy yondashuv." Oʻzbekiston Psixiatriya
Jurnali, 2022.
4.
Garber, J., & Flynn, C. "Vulnerability to Depression in Childhood and Adolescence:
A Developmental Perspective." Journal of Clinical Psychology, 2019.
