T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
167
ISSN:3030-3613
AFAZIK BEMORLARDA SHAXS SIFATLARINI RIVOJLANTIRISH
ISHLARI
Xurkinova Mushtariy Baxtiyor qizi
Qo‘qon Davlat Universiteti
Maxsus pedagogika (logopediya)
yo‘nalishi 1-kurs magistranti
+998933931910
Anotatsiya
Mazkur maqolada afaziya bilan og‘rigan bemorlarning shaxs sifatlarini
rivojlantirish muammosi tahlil qilinadi. Afaziya – nutq funksiyalarining yo‘qolishi
yoki buzilishi bo‘lib, u nafaqat kommunikativ qobiliyatlarni, balki shaxsiy rivojlanish
jarayonlarini ham sezilarli darajada cheklaydi. Maqolada afazik bemorlarning
emotsional holati, ijtimoiy munosabatlari, o‘z-o‘zini baholashi va moslashuvchanlik
darajasi kabi shaxs sifatlariga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, psixologik-
pedagogik yondashuvlar, nutq terapiyasi va psixokorreksion uslublar asosida shaxs
sifatlarini mustahkamlashga qaratilgan kompleks reabilitatsion yondashuvlar
yoritiladi. Tadqiqot natijalari afazik bemorlarning ijtimoiy integratsiyasini
kuchaytirish va ularning shaxs sifatlarini tiklashda muhim ahamiyatga ega.
Annotation
This article analyzes the problem of developing personal qualities in patients with
aphasia. Aphasia is a loss or impairment of speech functions, which significantly limits
not only communicative abilities, but also personal development processes. The article
examines the impact of aphasic patients on such personal qualities as their emotional
state, social relationships, self-esteem and level of adaptability. It also highlights
complex rehabilitation approaches aimed at strengthening personal qualities based on
psychological and pedagogical approaches, speech therapy and psychocorrectional
methods. The results of the study are important in strengthening the social integration
of aphasic patients and restoring their personal qualities.
Аннотация
В статье анализируется проблема развития личностных качеств больных
афазией. Афазия — это утрата или нарушение речевых функций, что
существенно ограничивает не только коммуникативные возможности, но и
процессы личностного развития. В статье рассматривается влияние пациентов с
афазией на такие черты личности, как их эмоциональное состояние, социальные
отношения, самооценка и уровень адаптивности. Также рассматриваются
комплексные реабилитационные подходы, направленные на укрепление
личностных качеств на основе психолого-педагогических подходов,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
168
ISSN:3030-3613
логопедических и психокоррекционных методик. Результаты исследования
важны для улучшения социальной интеграции пациентов с афазией и
восстановления их личности.
Kalit so‘zlar:
afaziya, shaxs sifatlari, reabilitatsiya, psixokorreksiya, nutq
buzilishlari, emotsional holat.
Zamonaviy psixologiya va defektologiya fanida afaziya bilan og‘rigan
bemorlarning reabilitatsiyasi dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Afaziya – bu
markaziy asab tizimining shikastlanishi natijasida yuzaga keladigan nutq faoliyatining
buzilishi bo‘lib, u bemorning faqat til bilan bog‘liq funksiyalarigina emas, balki
umumiy shaxsiy rivojlanishiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunday bemorlar
ko‘pincha o‘z fikrlarini ifoda qilishda, atrofdagilar bilan samarali muloqot o‘rnatishda
qiynaladilar, bu esa ularning emotsional holati, o‘z-o‘zini baholashi va ijtimoiy
faoliyatiga bevosita ta’sir qiladi.
Afazik bemorlarning shaxs sifatlarini tiklash va rivojlantirish – ularning ijtimoiy
integratsiyasini ta’minlashda muhim bosqich hisoblanadi. Shu sababli ushbu maqolada
afaziya bilan og‘rigan bemorlarning shaxsiy xususiyatlariga e’tibor qaratilib, ularni
psixologik-pedagogik yondashuvlar asosida rivojlantirish yo‘llari tahlil qilinadi.
Tadqiqotning maqsadi – afaziya sharoitida shaxs sifatlarining o‘zgarishi va ularni
rivojlantirish bo‘yicha samarali yo‘llarni aniqlashdir.
Afaziyaning mohiyati va shaxsga ta’siri: Afaziya – bu markaziy asab tizimining
nutq uchun mas’ul bo‘lgan qismlarida yuzaga kelgan shikastlanish natijasida vujudga
keluvchi nutq buzilishidir. Asosan chap yarim sharidagi Broka va Vernike zonalarining
shikastlanishi afaziyaning motor va sensor shakllariga olib keladi. Afaziya o‘zining
og‘irlik darajasiga qarab bemorning nutqni tushunish, uni ishlab chiqish, talaffuz qilish
va yozma nutq faoliyatlarini cheklab qo‘yadi.
Bunday holatda bemorning atrofdagilar bilan aloqasi izdan chiqadi, u o‘z fikrini
ifoda qila olmay qoladi. Natijada, bemor ichki izolyatsiyaga tushadi, o‘zini keraksiz va
ojiz his eta boshlaydi. Bu esa shaxs sifatlarining – o‘ziga ishonch, tashabbuskorlik,
ijtimoiy faollik, ijobiy o‘z-o‘zini baholash – keskin pasayishiga sabab bo‘ladi.
Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, afaziya bilan og‘rigan bemorlarda
depressiv holatlar, nevrotik simptomlar va passivlik holati ko‘p uchraydi. Bu shaxsiy
integratsiya jarayoniga to‘sqinlik qiladi va bemorning jamiyatda faol ishtirok etishini
qiyinlashtiradi.
Shaxs sifatlarining o‘zgarishi va ularni tiklash zarurati: Afazik bemorlarda
quyidagi shaxs sifatlarining zaiflashuvi kuzatiladi:
O‘z-o‘zini baholashning pasayishi – bemor o‘z qobiliyatlariga ishonmay qoladi,
o‘zini jamiyatga yaroqsiz deb hisoblaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
169
ISSN:3030-3613
Ijtimoiy moslashuvning buzilishi – bemor ijtimoiy muhitdan ajralib qoladi,
muloqotga kirishdan qochadi.
Emotsional beqarorlik – keskin kayfiyat o‘zgarishlari, jahldorlik yoki tushkunlik
holatlari paydo bo‘ladi.
Mustaqillik va tashabbuskorlikning yo‘qolishi – bemor ko‘proq boshqalarning
ko‘magiga bog‘lanib qoladi.
Bu sifatlarni qayta tiklash afazik bemorning reabilitatsiyasi va jamiyatga qayta
moslashuvi uchun zarurdir. Shu sababli mutaxassislar tomonidan faqat nutq bilan
emas, balki shaxs sifatlari bilan ishlashga ham alohida e’tibor qaratilishi lozim.
Psixologik yondashuvlar va korreksion usullar: Afazik bemorlarning shaxs
sifatlarini rivojlantirish uchun quyidagi psixologik va pedagogik yondashuvlar
samarali hisoblanadi:
a) Individual psixoterapiya
Psixoterapiya orqali bemorning ichki kechinmalari, xavotir va qo‘rquvlari ustida
ishlanadi. Kognitiv–behavoral terapiya usuli yordamida bemorga ijobiy o‘z-o‘zini
baholash, moslashuvchan fikrlash va mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalari qayta
shakllantiriladi.
b) Guruhiy psixokorreksiya
Boshqa bemorlar bilan guruh bo‘lib ishlash – o‘zaro tajriba almashish, ijtimoiy
aloqalarni tiklash, empatiya va hamjihatlikni rivojlantirishga xizmat qiladi. Rolli
o‘yinlar, muhokama treninglari bu jarayonni jonlantiradi.
c) Art-terapiya va musiqaterapiya
Ijodiy faoliyat orqali bemor o‘zini erkin ifoda eta boshlaydi. Bu esa ichki
taranglikni kamaytiradi va emotsional barqarorlikni tiklaydi. Ranglar bilan ishlash,
rasm chizish, musiqani tinglash va kuylash orqali bemor hissiy jihatdan bo‘shashadi va
o‘zini qadrlash hissi ortadi.
d) Logopedik yordam va oila bilan ishlash
Logopedning vazifasi nafaqat nutqni tiklash, balki bemorga qulay psixologik
muhit yaratishdir. Oila a’zolari bilan ishlash, ularga bemorga qanday yondashish
kerakligini o‘rgatish juda muhim. Ularning sabrli, rag‘batlantiruvchi va qo‘llab-
quvvatlovchi munosabati bemorning motivatsiyasini oshiradi.
Reabilitatsiyada ijtimoiy muhitning roli: Shaxs sifatlarini rivojlantirishda
ijtimoiy muhitning, xususan, oila, do‘stlar va sog‘liqni saqlash tizimi xodimlarining
qo‘llab-quvvatlashi juda muhimdir. Bemorni tinglash, uni tushunishga harakat qilish,
har bir kichik yutug‘ini e’tirof etish va uni rag‘batlantirish bemorda ishonch uyg‘otadi.
Shuningdek, ijtimoiy rollarni tiklashga yordam beruvchi faoliyatlar – kasbiy
mashg‘ulotlar, sport, hunarmandchilik yoki ko‘ngillilik ishlari – bemorlarning ijtimoiy
faolligini oshirishda foydalidir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
170
ISSN:3030-3613
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkunki afaziya nafaqat nutq funksiyalarining
buzilishi, balki inson shaxsining psixologik holati va ijtimoiy faolligiga ham jiddiy
ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, afazik bemorlarning shaxs
sifatlarini saqlab qolish va rivojlantirish uchun faqat logopedik yondashuv emas, balki
psixologik-pedagogik ko‘mak zarurdir. Nutq buzilishi bilan birga, bemorlarda o‘zini
qadrlash hissining pasayishi, ijtimoiy izolyatsiya, tashabbuskorlik va faollikning
kamayishi kuzatiladi.
Shu bois, afazik bemorlar bilan ishlashda kompleks reabilitatsiya choralari,
jumladan, psixokorreksion mashg‘ulotlar, emotsional qo‘llab-quvvatlash, ijtimoiy
moslashuvga qaratilgan treninglar tashkil etilishi lozim. Bunday yondashuv
bemorlarning shaxs sifatlarini tiklash, ularni jamiyat hayotiga faol jalb etish va hayot
sifatini yaxshilashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Глухов, В.П. (2008). Афазия и восстановление речи. Москва: Академический
проект.
2.
Лурия, А.Р. (1973). Язык и сознание. Москва: Наука.
3.
Хомская, Е.Д. (2006). Нейропсихология. Санкт-Петербург: Питер.
4.
Ястребова, А.В. (2011). Психологическая коррекция при нарушениях речи.
Москва: ВЛАДОС.
5.
Мамедова, С.М. (2018). Психологические особенности личности афазических
больных. Вестник психологии и педагогики, №4, 89–93.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. (2020). Logopediya asoslari.
Toshkent: O‘zR SSV nashriyoti.
7.
Saidova, N. (2021). Afazik bemorlar bilan ishlashda psixologik yondashuvlar.
Psixologiya va hayot, №2(12), 45–50.
8.
WHO. (2017). Rehabilitation in health systems. Geneva: World Health
Organization.
9.
American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). (2020). Aphasia
treatment guidelines. www.asha.org
10.
Казакова, Т.И. (2015). Логопедия при афазии: теория и практика. Санкт-
Петербург: Речь.
