T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
210
ISSN:3030-3613
OʻZBEK XALQ CHOLGʻULARI ORKESTRINING KELIB CHIQISHI
Saydaqulov Zarif Nurali oʻgʻli
Toshkent viloyati ixtisoslashtirilgan madaniyat maktabi
Xalq cholgʻulari ijrochiligi boʻlimi oʻqituvchisi
Annotatsiya.
Ushbu maqola Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrining kelib chiqishi
va rivojlanishini tarixiy, madaniy va musiqiy nuqtai nazardan tahlil qilishga
bagʻishlangan.
Maqolada
orkestrning
shakllanish
bosqichlari,
anʼanaviy
cholgʻularning musiqiy xususiyatlari, madaniy-ijtimoiy omillarning taʼsiri va
repertuardagi oʻzgarishlar oʻrganiladi. Sovet davrining madaniy siyosati va mustaqillik
davridagi oʻzgarishlar orkestrning rivojlanishiga taʼsir koʻrsatgan asosiy omillar
sifatida koʻrib chiqiladi. Maqola oʻzbek musiqiy merosini saqlash va global miqyosda
targʻib qilishda orkestrning ahamiyatini taʼkidlaydi, shuningdek, kelajakdagi tadqiqot
yoʻnalishlariga tavsiyalar beradi. Tadqiqot tarixiy tahlil, musiqiy tuzilish tahlili va
madaniy kontekstni oʻrganish usullariga asoslanadi.
Kalit soʻzlar:
Oʻzbek xalq cholgʻulari, orkestr, maqom musiqasi, milliy oʻzlik,
madaniy meros, Sovet davri, mustaqillik davri, musiqiy integratsiya
Kirish.
Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri Oʻzbekistonning boy musiqiy
merosining muhim timsoli sifatida milliy va xalqaro miqyosda oʻziga xos oʻrin
egallaydi. Bu orkestr nafaqat anʼanaviy oʻzbek musiqasining noyob ohanglarini saqlab
qolish, balki uni zamonaviy ijro shakllari orqali dunyoga yetkazish vazifasini ham
bajaradi. Oʻzbek xalq cholgʻulari, xususan, dutor, tanbur, rubob, nay va doira kabi
asboblar, maqom musiqasi bilan chambarchas bogʻlangan holda asrlar davomida
rivojlanib, milliy oʻzlikni aks ettiruvchi muhim madaniy element sifatida shakllangan.
Ushbu cholgʻulardan tashkil topgan orkestrning paydo boʻlishi esa oʻzbek musiqiy
sanʼatida yangi bosqichni belgilab, anʼanaviy musiqani professional sahnaga olib
chiqdi. Ushbu maqola oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrining kelib chiqishi, uning tarixiy
va madaniy sharoitda shakllanishi hamda musiqiy-madaniy ahamiyatini oʻrganishga
bagʻishlanadi.
Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrining kelib chiqishi masalasi nafaqat musiqiy,
balki ijtimoiy va tarixiy nuqtai nazardan ham dolzarb hisoblanadi. XX asrning
boshlarida, ayniqsa, Sovet davrida amalga oshirilgan madaniy islohotlar milliy musiqiy
anʼanalarni tizimlashtirish va ularni professional darajada rivojlantirishga xizmat qildi.
Bu davrda oʻzbek xalq cholgʻularidan tashkil topgan ilk orkestrlar tashkil etilib, ular
nafaqat mahalliy tomoshabinlar, balki xalqaro musiqiy jamoatchilik eʼtiborini ham
tortdi. Biroq, ushbu orkestrlarning shakllanish jarayoni, ularning musiqiy
repertuarining rivojlanishi va ijtimoiy-madaniy kontekstdagi oʻrni hali ham toʻliq
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
211
ISSN:3030-3613
oʻrganilmagan. Ayniqsa, mustaqillik davrida oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrlarining
global miqyosda targʻib qilinishi va zamonaviy musiqiy yoʻnalishlar bilan
integratsiyasi ushbu mavzuni yanada muhim qilmoqda.
Adabiyotlar sharhi.
Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrining kelib chiqishi va
rivojlanishi boʻyicha olib borilgan tadqiqotlar Oʻzbekistonning musiqiy merosini
oʻrganishda muhim oʻrin tutadi, ammo bu sohada hali toʻliq tahlil qilinmagan jihatlar
mavjud. Ushbu sharhda oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri haqidagi mavjud ilmiy ishlar,
dunyo miqyosidagi xalq cholgʻulari orkestrlari bilan taqqoslash va tadqiqotdagi
boʻshliqlar kengroq yoritiladi.
Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri haqidagi tadqiqotlar asosan XX asrning birinchi
yarmida, Sovet davrida milliy musiqiy anʼanalarni tizimlashtirish va professional
sahnaga koʻtarish jarayonlari bilan bogʻliq. Bu davrda oʻzbek musiqiy madaniyatining
rivojlanishida muhim islohotlar amalga oshirildi, xususan, anʼanaviy cholgʻularni
modernizatsiya qilish va ulardan professional orkestr tashkil etishga qaratilgan
harakatlar boshlandi. 1937-yilda N. Mironov rahbarligida tashkil etilgan “Nota
orkestri” oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrining dastlabki shakli sifatida muhim
ahamiyatga ega [1]. Ushbu orkestr Oʻzbek davlat filarmoniyasi qoshidagi ashula va
raqs ansamblining sozandalari asosida tuzilgan boʻlib, uning tarkibida dutor, tanbur,
rubob kabi anʼanaviy cholgʻular bilan bir qatorda fortepiano, truba va trombon kabi
Gʻarb musiqiy asboblari ham qoʻllanilgan. Orkestrning dastlabki repertuarida
“Qarinavo”, “Segoh” kabi oʻzbek mumtoz kuylarining qayta ishlangan shakllari va
chet el kompozitorlarining ommabop musiqiy asarlari oʻrin olgan. 1938-yilda esa
Ashot Petrosyans rahbarligida nota asosida ijro etuvchi oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri
tashkil etildi [2]. Petrosyans Mironovning gʻoyalarini ilmiy asosda davom ettirib,
cholgʻularni
modernizatsiya
qilish
va
orkestrning
musiqiy
tuzilishini
takomillashtirishga alohida eʼtibor qaratdi. Bu jarayon oʻzbek musiqasining anʼanaviy
shakllarini saqlagan holda uni professional sahnaga moslashtirishda muhim qadam
boʻldi.
Oʻzbek musiqiy merosini oʻrganishda Abdurauf Fitrat va Viktor Uspenskiy kabi
musiqashunoslarning ishlari alohida ahamiyatga ega. Fitrat 1921-yilda Buxoroda
Sharq musiqa maktabini tashkil etib, oʻzbek anʼanaviy musiqasini tizimlashtirish va
notaga yozish ishlariga rahbarlik qildi [3]. Uning tashabbusi bilan “Shashmaqom”
kuylari toʻplandi va ushbu jarayonda Uspenskiy kabi musiqashunoslar jalb qilindi.
Uspenskiy 1924-yilda “Shashmaqom”ni notaga olib nashr etdi, bu esa oʻzbek
musiqasini ilmiy oʻrganish va saqlashda muhim bosqich boʻldi [4]. Bundan tashqari,
Uspenskiy 1920-yilda Turkiston Xalq Komissarligi Taʼlim boshqarmasi qoshida
tashkil etilgan Etnografik komissiyada faol ishtirok etib, oʻzbek xalq qoʻshiqlarini
yozib olish va tahlil qilish ishlariga rahbarlik qildi [4]. Ushbu tadqiqotlar oʻzbek xalq
cholgʻulari orkestrining musiqiy repertuarini shakllantirishda asosiy manba boʻlib
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
212
ISSN:3030-3613
xizmat qildi. Shuningdek, Alibekov kabi musiqashunoslarning oʻzbek xalq musiqasiga
oid ishlari orkestrning anʼanaviy cholgʻular va maqom musiqasi bilan bogʻliqligini
tahlil qilishda muhim hissa qoʻshdi [5]. Biroq, ushbu tadqiqotlar asosan umumiy
musiqiy merosga qaratilgan boʻlib, xalq cholgʻulari orkestrining kelib chiqishi va
rivojlanishiga oid maxsus tahlillar yetarlicha chuqur emas.
Dunyo miqyosidagi xalq
cholgʻulari orkestrlari bilan taqqoslash oʻzbek orkestrining oʻziga xos xususiyatlarini
va umumiy musiqiy tendensiyalar bilan aloqasini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
Rossiyada balalayka va domra asosidagi xalq cholgʻulari orkestrlari 19-asr oxirida
Vasily Andreyev tashabbusi bilan rivojlana boshladi [6]. Andreyev balalayka kabi
anʼanaviy asboblarni standartlashtirib, ulardan simfonik orkestrga oʻxshash ansambl
tuzdi, bu esa oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrining modernizatsiya jarayoniga
oʻxshashlik koʻrsatadi. Xitoyda guoyue (milliy cholgʻular orkestri) 20-asr boshlarida
Liu Tianhua tomonidan shakllantirildi [7]. Liu Tianhua erhu, pipa va dizi kabi xalq
cholgʻularini konsert ijrosiga moslashtirish uchun ularga oʻzgartishlar kiritdi va
zamonaviy musiqiy shakllar bilan integratsiya qildi. Bu jarayon oʻzbek orkestrida dutor
va tanbur kabi asboblarni modernizatsiya qilishga oʻxshaydi, ammo xitoy orkestrlarida
Gʻarb musiqiy tuzilishlariga koʻproq eʼtibor berilgan. Turkiyada esa TURKSOY Xalq
cholgʻulari orkestri kabi tashabbuslar Turkik dunyo mamlakatlarining musiqiy
anʼanalarini birlashtirishga xizmat qiladi [8]. Ushbu orkestr Qozogʻiston, Qirgʻiziston,
Oʻzbekiston va Turkiya kabi mamlakatlarning milliy cholgʻularini birlashtirib, turkiy
musiqiy merosni global miqyosda targʻib qiladi. Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri bu
orkestr bilan maqom musiqasi va anʼanaviy cholgʻularning oʻziga xosligi nuqtai
nazaridan umumiy xususiyatlarga ega, ammo uning shakllanishi koʻproq Sovet
davridagi madaniy siyosatga bogʻliq boʻlgan.
Oʻzbek xalq cholgʻularining tarixiy ildizlari va orkestrning shakllanishi.
Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrining kelib chiqishi uning asosini tashkil etuvchi
anʼanaviy musiqiy asboblarning tarixiy ildizlari va XX asrda professional orkestr
sifatida shakllanish jarayoniga chambarchas bogʻliq. Bu boʻlimda oʻzbek xalq
cholgʻularining madaniy-musiqiy merosdagi oʻrni va ularning orkestr shaklida tashkil
topishi tarixiy va madaniy kontekstda tahlil qilinadi.
Oʻzbek xalq cholgʻularining tarixiy ildizlari
.
Oʻzbek xalq cholgʻulari, xususan,
dutor, tanbur, rubob, nay, gʻijjak va doira kabi asboblar oʻzbek musiqiy madaniyatining
muhim tarkibiy qismini tashkil etadi. Bu cholgʻularning kelib chiqishi Markaziy Osiyo
xalqlari musiqiy anʼanalarining qadimiy tarixiga borib taqaladi, bu esa miloddan
avvalgi davrlarga, yaʼni Soʻgʻd, Xorazm va Baktriya kabi qadimiy madaniyatlar
davriga toʻgʻri keladi. Arxeologik topilmalar, masalan, Afrosiyob devoriy rasmlarida
tasvirlangan musiqiy asboblar, bu cholgʻularning dastlabki shakllari VIII-IX asrlarda
mavjud boʻlganligini koʻrsatadi. Bu davrda musiqiy asboblar nafaqat saroy
marosimlarida, balki xalq bayramlari va marosimlarida ham keng qoʻllanilgan.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
213
ISSN:3030-3613
Dutor va tanbur oʻzbek musiqasida eng muhim torli asboblar sifatida alohida
oʻrin tutadi. Dutor, ikki torli boʻlib, oʻzining sodda, ammo chuqur ohanglari bilan
maqom musiqasini ijro etishda asosiy vosita hisoblanadi. Tanbur esa toʻrt torli tuzilishi
bilan yanada murakkab mus iqiy shakllarni ijro etishga imkon beradi va
“Shashmaqom” kabi mumtoz musiqiy anʼanalarning ajralmas qismidir. Rubob va
gʻijjak kabi asboblar esa oʻziga xos tembrlari bilan xalq musiqasiga rang-baranglik
kiritadi. Nay (toshnay va surnay) nafasiylar guruhiga kirib, lirik va joʻshqin ohanglarni
ifodalashda muhim rol oʻynaydi. Doira esa ritmik asbob sifatida musiqiy ijroda
dinamika va harakatni taʼminlaydi. Bu cholgʻularning har biri oʻzbek xalq
musiqasining turli janrlarida - xalq qoʻshiqlarida, maqomlarda va anʼanaviy raqslarda
oʻziga xos oʻrin egallaydi.
Oʻzbek cholgʻulari faqat musiqiy vosita emas, balki milliy
oʻzlik va madaniy merosning ramzi sifatida ham xizmat qiladi. Masalan, maqom
musiqasi, xususan, “Shashmaqom” va “Xamsa” kabi anʼanalar bu cholgʻular orqali
rivojlangan va avlodlar davomida saqlanib kelinmoqda. Bu musiqiy shakllar nafaqat
estetik, balki falsafiy va ijtimoiy mazmunni ham oʻz ichiga oladi, chunki ular xalqning
dunyoqarashi, his-tuygʻulari va tarixiy tajribasini aks ettiradi. Shuningdek, oʻzbek
cholgʻulari Markaziy Osiyodagi boshqa xalqlar – tojik, uygʻur va turkman musiqiy
anʼanalari bilan ham oʻzaro bogʻliq boʻlib, bu ularning mintaqaviy madaniy
ahamiyatini yanada oshiradi.
Orkestrning shakllanishi
.
Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrining shakllanishi XX
asrning birinchi yarmida, ayniqsa, Sovet davrida milliy madaniyatni tizimlashtirish va
modernizatsiya qilish siyosati doirasida boshlandi. Bu jarayon oʻzbek musiqasini
anʼanaviy shakldan professional sahnaga olib chiqishga qaratilgan edi. 1920-yillarda
Sovet hokimiyati tomonidan madaniy islohotlar doirasida milliy musiqiy merosni
saqlash va uni zamonaviy musiqiy shakllarga moslashtirish boʻyicha bir qator
tashabbuslar amalga oshirildi. Bu davrda musiqa maktablari tashkil etilib, anʼanaviy
cholgʻular notaga asoslangan ijro uchun takomillashtirildi.
1930-yillarga kelib, oʻzbek xalq cholgʻularidan professional orkestr tashkil etish
gʻoyasi amaliy shakl oldi. 1937-yilda Oʻzbek davlat filarmoniyasi qoshida tashkil
etilgan ilk orkestr bu jarayonning muhim bosqichi boʻldi. Ushbu orkestr anʼanaviy
cholgʻular – dutor, tanbur, rubob va naylardan tashkil topgan boʻlib, ularning ovozini
muvozanatlashtirish va birgalikda ijro etish uchun maxsus aranjirovkalar ishlab
chiqildi. Orkestrning dastlabki repertuari asosan oʻzbek xalq kuylari va maqom
asosidagi asarlardan iborat edi, lekin asta-sekin zamonaviy kompozitorlarning asarlari
ham kiritila boshlandi. Bu davrda musiqiy asboblarning tuzilishi va sozlash usullari
takomillashtirildi, masalan, dutor va tanburning ovoz diapazoni kengaytirilib, ularning
orkestr ichidagi roli mustahkamlandi.
Orkestrning shakllanishida Sovet davrining madaniy siyosati muhim rol oʻynadi.
Milliy musiqani professional sahnaga koʻtarish orqali Sovet hokimiyati oʻzbek
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
214
ISSN:3030-3613
xalqining madaniy oʻzligini targʻib qilishga intildi, lekin bu jarayon bir qator
cheklovlar bilan ham birga keldi. Masalan, baʼzi anʼanaviy musiqiy shakllar Gʻarb
musiqiy tuzilishlariga moslashtirildi, bu esa maqom musiqasining asl shakliga maʼlum
darajada taʼsir koʻrsatdi. Shu bilan birga, ushbu modernizatsiya jarayoni oʻzbek
musiqasini kengroq auditoriyaga yetkazish imkonini berdi. 1940-yillarga kelib, orkestr
nafaqat mahalliy sahnada, balki Sovet Ittifoqining boshqa respublikalarida ham
kontsertlar berib, oʻzbek musiqiy madaniyatini targʻib qila boshladi.
Mustaqillik
davrida (1991-yildan keyin) oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri yanada rivojlandi. Bu
davrda milliy oʻzlikni mustahkamlash va global miqyosda oʻzbek musiqasini targʻib
qilish maqsadida orkestrning repertuari kengaytirildi. Zamonaviy kompozitorlarning
asarlari, xalqaro musiqiy festivallardagi ishtirok va boshqa mamlakatlarning musiqiy
anʼanalari bilan hamkorlik orkestrning faoliyatini yangi bosqichga olib chiqdi.
Masalan, oʻzbek orkestrlari Yevropa va Osiyo mamlakatlarida kontsertlar berib, milliy
musiqani dunyo miqyosida targʻib qildi. Shu bilan birga, anʼanaviy cholgʻularning
oʻziga xosligini saqlash va ularni zamonaviy musiqiy texnologiyalar bilan
uygʻunlashtirish boʻyicha ishlar davom ettirildi.
Musiqiy tahlil
.
Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrining musiqiy oʻziga xosligi
uning tarkibida ishlatiladigan anʼanaviy cholgʻular, ularning tembr xususiyatlari,
musiqiy shakllarning integratsiyasi va repertuarining rivojlanishida namoyon boʻladi.
Ushbu boʻlimda orkestrda qoʻllaniladigan cholgʻularning musiqiy xususiyatlari,
anʼanaviy va zamonaviy musiqiy shakllarning uygʻunlashuvi hamda repertuardagi
evolyutsiya tahlil qilinadi. Bu tahlil orkestrning oʻzbek musiqiy merosini saqlash va
uni global kontekstda targʻib qilishdagi rolini yoritishga qaratilgan.
Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrining asosini dutor, tanbur, rubob, gʻijjak, nay,
surnay va doira kabi anʼanaviy musiqiy asboblar tashkil etadi. Har bir cholgʻu oʻziga
xos tembr, ovoz diapazoni va musiqiy ifoda uslublari bilan orkestrning umumiy
ohangiga hissa qoʻshadi.
Dutor: Ikki torli bu asbob oʻzbek musiqasining yuragi sifatida qaraladi. Uning
sodda, ammo chuqur va lirik ohangi maqom musiqasini ijro etishda asosiy rol oʻynaydi.
Dutorning tembri yumshoq va introspektiv boʻlib, koʻpincha melodiyaning asosiy
chizigʻini olib boradi. Orkestrda dutor bir nechta boʻlib, ovozning muvozanatini
taʼminlash uchun diapazoni kengaytirilgan shaklda ishlatiladi.
Tanbur: Toʻrt torli tanbur murakkab musiqiy shakllarni ijro etishga qodir
boʻlib, “Shashmaqom” kabi mumtoz asarlarda yetakchi asbob hisoblanadi. Uning
ovozi dutor bilan solishtirganda yanada boy va rezonansli boʻlib, orkestrda ham solist,
ham hamroh sifatida ishlaydi.
Rubob: Besh yoki olti torli rubob oʻzining chuqur va toʻla tembri bilan orkestrga
rang-baranglik kiritadi. Rubob koʻpincha melodik bezaklar va improvizatsion
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
215
ISSN:3030-3613
qismlarni ijro etishda qoʻllaniladi, bu esa oʻzbek musiqasining oʻziga xos spontan
ruhini aks ettiradi.
Gʻijjak: Torli chalgʻu boʻlgan gʻijjak skripkaga oʻxshash tembrga ega boʻlib,
lirik va dramatik ohanglarni ifodalashda muhim rol oʻynaydi. Orkestrda gʻijjak
koʻpincha melodiyani boyituvchi ikkinchi ovoz sifatida ishlatiladi.
Nay va surnay: Nafasli asboblar boʻlgan nay va surnay orkestrga turli xil
musiqiy ifodalar kiritadi. Nayning yumshoq va sokin ovozi lirik qismlarda, surnayning
esa joʻshqin va tantanali ohanglari bayramona musiqalarda ustunlik qiladi.
Doira: Ritmik asbob sifatida doira orkestrning dinamikasini taʼminlaydi. Uning
murakkab ritmik naqshlari oʻzbek xalq musiqasining harakatli va energik xususiyatini
taʼkidlaydi.
Bu cholgʻularning har biri oʻziga xos akustik xususiyatlarga ega boʻlib,
orkestrda birgalikda ishlatilganda oʻzbek musiqasining noyob polifonik tuzilishini
yaratadi. Sovet davrida cholgʻularning modernizatsiyasi, masalan, torlar sonini
koʻpaytirish yoki ovoz diapazonini kengaytirish, ularning simfonik orkestrga
moslashishini taʼminladi, ammo baʼzi hollarda anʼanaviy tembrning oʻziga xosligini
biroz yoʻqotishga olib keldi.
Anʼanaviy va zamonaviy musiqiy shakllarning integratsiyasi
.
Oʻzbek xalq
cholgʻulari orkestrining musiqiy tuzilishi anʼanaviy oʻzbek musiqasi, xususan, maqom
musiqasi va xalq kuylari bilan zamonaviy kompozitsion uslublarning uygʻunlashuviga
asoslanadi. Maqom musiqasi, ayniqsa, “Shashmaqom” va “Xamsa” kabi mumtoz
shakllar orkestrning repertuarida muhim oʻrin tutadi. Bu musiqiy shakllar oʻzining
murakkab melodik va ritmik tuzilishi bilan ajralib turadi. Masalan, “Shashmaqom”ning
“Buzruk” yoki “Rost” shoxalarida uzun melodik chiziqlar va improvizatsion qismlar
mavjud boʻlib, ular orkestrda bir nechta cholgʻular oʻrtasida taqsimlanadi. Dutor va
tanbur asosiy melodiyani olib borar ekan, gʻijjak va nay ikkinchi ovozlar sifatida
qatnashadi, doira esa ritmik asosni mustahkamlaydi.
Sovet davrida anʼanaviy musiqiy shakllar Gʻarb simfonik musiqasining
elementlari bilan boyitildi. Bu jarayon maqom musiqasining soddalashtirilishiga olib
keldi, chunki murakkab improvizatsion qismlar koʻpincha qisqartirilib, notaga
asoslangan qatʼiy tuzilmalarga aylantirildi. Masalan, “Segoh” yoki “Qarinavo” kabi
maqom asosidagi asarlar orkestr uchun qayta ishlanganda, ularning anʼanaviy ijro
uslubi oʻrniga simfonik aranjirovkalar qoʻllanildi. Bu integratsiya bir tomondan oʻzbek
musiqasini kengroq auditoriyaga yetkazishga yordam bergan boʻlsa, boshqa tomondan
musiqaning oʻziga xos ruhiy chuqurligini biroz yoʻqotishga sabab boʻldi.
Mustaqillik davrida anʼanaviy va zamonaviy shakllarni integratsiya qilishda
yangi yondashuvlar paydo boʻldi. Zamonaviy oʻzbek kompozitorlari, masalan,
Dilorom Saidaminova va Rustam Abdullayev, anʼanaviy maqom elementlarini
zamonaviy musiqiy texnikalar bilan birlashtirib, orkestr uchun yangi asarlar yaratdilar.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
216
ISSN:3030-3613
Masalan, Saidaminovaning “Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri uchun syuita” asarida
maqom musiqasining melodik chiziqlari jazz va minimalizm elementlari bilan
uygʻunlashadi. Bu yondashuv orkestrning musiqiy imkoniyatlarini kengaytirib, uni
global musiqiy sahnada raqobatbardosh qildi.
Repertuardagi oʻzgarishlar
.
Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrining repertuari
uning tashkil topgan dastlabki kunlaridan boshlab sezilarli oʻzgarishlarga duch keldi.
1930-yillarda orkestrning repertuari asosan oʻzbek xalq kuylari va maqom asosidagi
asarlardan iborat edi. “Qarinavo”, “Segoh” va “Bayot” kabi asarlar anʼanaviy
ohanglarni saqlagan holda orkestr uchun moslashtirildi. Bu davrda repertuar mahalliy
auditoriyaga yoʻnaltirilgan boʻlib, milliy musiqiy merosni targʻib qilishga xizmat qildi.
Sovet davrida repertuar kengayib, chet el kompozitorlarining asarlari va Sovet
ideologiyasiga mos keluvchi musiqiy kompozitsiyalar qoʻshildi. Masalan, Dmitriy
Shostakovich yoki Aram Xachaturyan kabi kompozitorlarning asarlari oʻzbek
cholgʻulari uchun qayta ishlangan shaklda ijro etildi. Bu jarayon orkestrning musiqiy
imkoniyatlarini kengaytirgan boʻlsa-da, anʼanaviy musiqiy shakllarning oʻziga
xosligini biroz chetlab oʻtishga olib keldi.
Mustaqillik davrida repertuar yanada xilma-
xil boʻldi. Oʻzbek kompozitorlarining yangi asarlari, xalqaro musiqiy festivallarga
moslashtirilgan dasturlar va boshqa millatlar musiqasi bilan hamkorlikdagi loyihalar
repertuarni boyitdi. Masalan, orkestr YUNESKO homiyligidagi xalqaro festivallarda
ishtirok etib, oʻzbek musiqasini global auditoriyaga taqdim etdi. Shu bilan birga,
anʼanaviy maqom musiqasini qayta tiklash boʻyicha harakatlar kuchaydi, bu esa
“Shashmaqom”ning asl shaklda ijro etilishiga zamin yaratdi.
Xulosa
.
Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrining kelib chiqishi va rivojlanishi
Oʻzbekistonning musiqiy merosini saqlash, rivojlantirish va global miqyosda targʻib
qilishda muhim bosqichlarni aks ettiradi. Ushbu tadqiqot orkestrning tarixiy ildizlari,
shakllanish jarayoni, madaniy-ijtimoiy omillar va musiqiy xususiyatlarini tahlil qilib,
uning milliy va xalqaro miqyosdagi ahamiyatini yoritdi.
Oʻzbek xalq cholgʻulari, xususan, dutor, tanbur, rubob, nay va doira kabi
asboblar qadimiy Markaziy Osiyo musiqiy anʼanalaridan kelib chiqqan boʻlib, oʻzbek
xalqining madaniy oʻzligini ifodalovchi muhim ramzlar sifatida shakllangan. Bu
cholgʻular maqom musiqasi va xalq kuylari orqali asrlar davomida rivojlanib, milliy
musiqiy merosning asosini tashkil etdi. XX asrda, ayniqsa, 1937-yilda Oʻzbek davlat
filarmoniyasi qoshida tashkil etilgan ilk orkestr ushbu anʼanaviy cholgʻularni
professional sahnaga olib chiqdi. Sovet davrining madaniy siyosati orkestrning
shakllanishida muhim rol oʻynagan boʻlsa-da, maqom musiqasining soddalashtirilishi
va repertuarning siyosiy maqsadlarga moslashtirilishi kabi salbiy oqibatlar ham
kuzatildi. Mustaqillik davri esa milliy musiqiy merosni qayta tiklash, zamonaviy
kompozitsiyalar bilan boyitish va xalqaro sahnada targʻib qilish imkonini berdi.
Madaniy va ijtimoiy omillar orkestrning rivojlanishida muhim ahamiyatga ega boʻldi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
217
ISSN:3030-3613
Milliy oʻzlikni saqlash va mintaqaviy madaniy integratsiya orkestrning asosiy
maqsadlaridan biri boʻlib xizmat qildi. Biroq, Sovet tuzumining cheklovlari musiqiy
merosning ayrim jihatlariga zarar yetkazdi, mustaqillik davrida esa globalizatsiya va
zamonaviy musiqiy tendensiyalar yangi muammolar keltirib chiqardi. Musiqiy nuqtai
nazardan, orkestrning oʻziga xos polifonik tuzilishi, anʼanaviy maqom musiqasi va
zamonaviy shakllarning integratsiyasi uning noyob estetik qiymatini taʼminlaydi.
Repertuardagi oʻzgarishlar – xalq kuylaridan tortib zamonaviy kompozitsiyalargacha
– orkestrning musiqiy evolyutsiyasini aks ettiradi.
Foydalanilgan adaiyotlar:
1.
Vikipediya.
Xalq
cholgʻulari
orkestri.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Xalq_cholg%CA%BBulari_orkestri
2.
Ro'zimurodov, I. (2024). O ‘ZBEK ORKESTRINING SHAKLLANISH SHART-
SHAROITI. Nordic_Press, 3(0003).
3.
Buxoro
Davlat
Universiteti.
Abdurauf
Fitrat.
allomalar/4512/4512-abdurauf-fitrat/
4.
Murtazova Sahodat Burievna. (2020). From the history of the development of
musical science and the activities of representatives of musical science in
Uzbekistan in the first half of the XX century. Middle European Scientific
Bulletin, 3, 26-28.
https://doi.org/10.47494/mesb.v3i.26
5.
Turg’unpo’lat Davlatov (2023) O’ZBEK XALQ MUSIQA IJODI O`quv
qo`llanma, Namangan – 2023
6.
Swan, A. J. (1943). The nature of the Russian folk-song. The Musical
Quarterly, 29(4), 498-516.
7.
Kuo-Huang, H., & Gray, J. (1979). The modern Chinese orchestra. Asian
Music, 11(1), 1-43.
8.
TURKSOY. TURKSOY Xalq cholgʻulari orkestri.
