T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
256
ISSN:3030-3613
O‘SMIRLIK DAVRINING INQIROZLI XUSUSIYATLARI:
PSIXOPROFILAKTIK, PSIXOKORREKSION VA MASLAHAT ISHLARI
Ubaydullayeva Dilnoza
Buxoro viloyat G'ijduvon tumani 22- umumiy
o’rta ta’lim maktabi amaliyotchi psixologi.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘smirlik davrining inqirozli xususiyatlari, bu
davrda maktab psixologining o‘quvchilar va ularning ota-onalari bilan olib borishi
lozim bo‘lgan psixoprofilaktik, psixokorreksion va maslahat ishlari haqida fikr
yuritiladi. Shuningdek, milliy tarbiya, ijtimoiy omillar va oila-maktab hamkorligining
o‘smir psixologiyasiga ta’siri yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
psixologik inqiroz, o‘smirlik davri, profilaktika, moslashuv,
shaxsiy o‘zgarish, ota-ona bilan muomala, maktab psixologi.
Аннотация:
В статье рассматриваются кризисные особенности
подросткового возраста, психопрофилактическая, психокоррекционная и
консультативная работа, которую должен проводить школьный психолог с
учащимися и их родителями в этот период. Также будет обсуждаться влияние
национального воспитания, социальных факторов и сотрудничества семьи и
школы на психологию подростков.
Ключевые слова:
психологический кризис, подростковый возраст,
профилактика, адаптация, личностные изменения, взаимодействие с
родителями, школьный психолог.
Abstract:
This article discusses the crisis features of adolescence, the
psychoprophylactic, psychocorrectional and consulting work that a school
psychologist should conduct with students and their parents during this period. It also
highlights the impact of national education, social factors and family-school
cooperation on adolescent psychology.
Keywords:
psychological crisis, adolescence, prevention, adaptation, personal
change, interaction with parents, school psychologist.
KIRISH
Har bir inson hayotining muhim bosqichlaridan biri — o‘smirlik davri. Bu davr
bola hayotida tub burilish, o‘zgarish, shaxs shakllanishining markaziy pog‘onasi
hisoblanadi. Aynan shu davrda bola “men”ini izlaydi, mustaqil fikrlay boshlaydi, ota-
onalar, ustozlar va jamiyatga nisbatan o‘z munosabatini shakllantiradi. Ammo ayni
vaqtda bu davrda ichki va tashqi qarama-qarshiliklar, shubha-gumonlar, qarshiliklar
kuchayadi. Psixologiyada bu jarayon "o‘smirlik inqirozi" deb ataladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
257
ISSN:3030-3613
O‘smirlikdagi psixologik inqiroz bola va ota-ona o‘rtasida kelishmovchiliklar,
maktabga bo‘lgan sovuqlik, do‘stlar ta’siriga tushib qolish, ba’zida esa agressiya yoki
introversiya orqali namoyon bo‘ladi. Shu sababli maktab psixologining ushbu davrda
tutgan o‘rni g‘oyat muhim.
MUHOKAMA
1. O‘smirlik davrining psixologik xususiyatlari
O‘smirlik davrining asosiy belgilariga quyidagilar kiradi: Jismoniy o‘zgarishlar
(bo‘y o‘sishi, gormonal o‘zgarishlar); Emotsional beqarorlik (tez ranjish, jahl, ichki
zo‘riqish); Mustaqil bo‘lish istagi; Avtoritetlarga qarshi turish (ota-ona yoki ustozlar
fikrini rad etish); Ijtimoiy guruhlarga bo‘lgan ehtiyoj (do‘stlar, jamiyatda o‘z o‘rnini
topishga intilish); Identifikatsiya muammosi ("Men kimman?", "Hayotimning ma’nosi
nima?"). Shu bois, o‘smir o‘zining ichki olamida notinchlikni boshdan kechiradi. Bu
— tabiiy jarayon, lekin noto‘g‘ri muomala uni chuqur depressiyaga, zo‘ravonlikka
yoki ijtimoiy yakkalanishga olib kelishi mumkin.
2. Maktab psixologining asosiy vazifalari
O‘smirlik inqirozini yengishda maktab psixologining o‘rni quyidagilarda
namoyon bo‘ladi:
a) Diagnostik faoliyat: Temperament, xarakter, emotsional fon, stressga
chidamlilik darajasini aniqlash; O‘smirning ijtimoiy moslashuv darajasini o‘rganish;
“Muammoli o‘quvchi” profilini aniqlab, individual kartotekalar yaratish.
b) Konsultativ faoliyat: O‘smirlar bilan individual va guruhiy suhbatlar; Ota-
onalar uchun maxsus maslahatlar, seminar-treninglar; O‘qituvchilarga o‘smirlar bilan
ishlashda psixologik yondashuvni o‘rgatish.
c) Korreksion faoliyat: Stress va tashvishlarni kamaytirishga qaratilgan
psixotexnikalar (nafas mashqlari, vizualizatsiya); Shaxsiy motivatsiyani oshirishga
qaratilgan treninglar (“Hayotimdagi maqsadlar”, “O‘z qadr-qimmatim”); Agressiyani
boshqarish bo‘yicha muomala terapiyasi.
d) Tarbiyaviy hamkorlik: Oila bilan mustahkam aloqalar o‘rnatish; O‘smirga
hurmat asosida yondashishni targ‘ib qilish; Ota-onalarga "samarali tinglash",
"emosional yondashuv", "chegarani belgilash" texnikalarini o‘rgatish.
3. Ota-onalar bilan ishlash yo‘nalishlari
Aksar hollarda ota-onalar o‘smirlaridagi o‘zgarishlarni "isha, bekorchilik,
itoatsizlik" deb baholaydi. Bu esa vaziyatni yanada og‘irlashtiradi. Shu sababli maktab
psixologi: Ota-onalarni psixologik jihatdan savodli qilish; Emotsional qo‘llab-
quvvatlovchi muhit yaratish bo‘yicha treninglar o‘tkazishi lozim; Ota-onalarga sabr,
tinglash va o‘zini o‘smir o‘rniga qo‘yish ko‘nikmasini berishi kerak.
Mentalitetimizga xos muammo:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://inlibrary.uz
61-son_4-to’plam_May-2025
258
ISSN:3030-3613
O‘smirning hissiy muammolari ko‘pincha "ishga yaramaydi", "katta gapga
kirmayapti" deb baholanadi. Aslida esa u tinglanishni, tushunishni, ishonchni xohlaydi.
Shuning uchun ota-onalar uchun psixologik tarbiya darslari muhim.
4. O‘qituvchilar bilan hamkorlik
O‘smirlar maktabda eng ko‘p vaqtini o‘tkazadi. O‘qituvchi – psixolog bilan
hamkorlikda: Nazokatli, ammo qat’iy yondashuvni qo‘llashi; O‘smirni omma oldida
kamsitmaslik; Shaxsiy suhbatlar orqali o‘z fikrini bildirish imkonini berish; Ijobiy
namunalarni ko‘rsatish orqali tarbiya berish lozim.
5. Amaliy ishlar namunalari (maktab psixologi uchun)
“O‘smir kim?” mavzusida rolik namoyishi “Men o‘z hayotimni qadrlayman”
aksiyasi; Ota-onalar ishtirokida “Siz farzandingizni eshitasizmi?” treningi;
“Agressiyani boshqarish” psixotrening mashg‘ulotlari; “Hayotiy maqsadim” – kollej,
oliy ta’lim va kasbga yo‘naltiruvchi tadbirlar.
XULOSA
O‘smirlik – bu inqiroz emas, balki shaxs shakllanishi davri. Bu davrda xatolar,
qarshiliklar, notinchlik bo‘lishi tabiiy. Muhimi – bolani tushunish, tinglash va yonida
bo‘lish. Maktab psixologi, o‘qituvchi va ota-onaning uzviy hamkorligi — o‘smirning
sog‘lom, ijobiy va maqsadli shaxs sifatida shakllanishiga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
L.S. Vygotskiy. “Inson psixologiyasi asoslari”.
2.
E. Erikson. “Shaxsiy rivojlanish bosqichlari”.
3.
Maktab psixologi uchun metodik qo‘llanma, Respublika Ta’lim markazi, 2023.
4.
T. Niyozova. “Ota-ona va o‘smir munosabatlarida psixologik yondashuv”, 2022.
