T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
38
ISSN:3030-3613
DAVLAT VA NODAVLAT MAKTABGACHA TAʼLIM
TASHKILOTLARIDA DIDAKTIK OʻYINLARDAN FOYDALANISH
IMKONIYATLARI VA ULARNI GURUHLARDA QOʻLLASH.
Zuparova Munira Xamidovna
"Tashkent international universite of educatiion"
Universitetda Ta`lim muassasalari boshkaruvi
Magistratura talabasin
Annotatsiya:
Ushbu maqolada davlat va nodavlat maktabgacha taʼlim
tashkilotlarida didaktik oʻyinlardan foydalanish imkoniyatlari, ularni guruhlarda
qoʻllashning afzalliklari va pedagogik jarayonga taʼsiri oʻrganiladi. Didaktik
oʻyinlarning taʼlim jarayonidagi o‘rni, ularni samarali qo‘llash usullari va bolalarning
bilim, ko‘nikma va malakalarini rivojlantirishga taʼsiri tahlil qilinadi. Shuningdek,
davlat va nodavlat taʼlim tashkilotlarida didaktik o‘yinlarni qo‘llashda uchraydigan
qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rsatib o‘tiladi.
Kalit soʻzlar:
Didaktik oʻyinlar, maktabgacha taʼlim, davlat tashkilotlari,
nodavlat tashkilotlar, guruhda oʻyin o‘tkazish, pedagogik metodlar, taʼlim
samaradorligi.
Maktabgacha taʼlim tizimi bolalar rivojlanishining dastlabki va eng muhim
bosqichlaridan biri bo‘lib, ularning bilish faoliyati va ijtimoiylashuv jarayonlariga asos
yaratadi. Shu jihatdan, taʼlim jarayonida didaktik oʻyinlardan foydalanish ayniqsa
muhim ahamiyatga ega. Didaktik oʻyinlar orqali bolalarda turli bilim, ko‘nikma va
malakalarni shakllantirish, ularning mantiqiy fikrlash, ijodiy yondashish va ijtimoiy
muhitga moslashish qobiliyatlarini rivojlantirish mumkin.
Bugungi kunda davlat va nodavlat maktabgacha taʼlim tashkilotlari faoliyatida
didaktik oʻyinlardan foydalanish imkoniyatlari kengayib bormoqda. Ammo, ular
orasida mazmun va metodika jihatidan farqlar mavjud bo‘lib, ularni taʼlim jarayonida
qo‘llash samaradorligi ham shunga ko‘ra farqlanishi mumkin. Shuning uchun didaktik
oʻyinlardan foydalanishning afzalliklari, kamchiliklari va ularni qo‘llash usullarini
o‘rganish muhimdir.
Maktabgacha taʼlim yoshidagi bolalarning bilim olish jarayoni asosan oʻyin
faoliyati orqali amalga oshiriladi. Ushbu bosqichda bolaning oʻrganish jarayoni
qiziqarli va erkin muhitda oʻtishi uning intellektual va psixologik rivojlanishiga ijobiy
taʼsir koʻrsatadi. Shuning uchun didaktik oʻyinlar davlat va nodavlat maktabgacha
taʼlim tashkilotlarida bolalarning intellektual, axloqiy, estetik va jismoniy
rivojlanishiga yordam beradigan asosiy usullardan biri hisoblanadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
39
ISSN:3030-3613
Ushbu maqolada didaktik oʻyinlarning ahamiyati, ularni guruhlarda qoʻllash
usullari va davlat hamda nodavlat taʼlim tashkilotlaridagi qoʻllanish imkoniyatlari
yoritiladi. Shuningdek, oʻyinlarni tashkil etish jarayonida pedagoglarning roliga,
oʻyinlarning metodologik asoslariga va ularni tanlash mezonlariga eʼtibor qaratiladi.
Didaktik oʻyinlarning ahamiyati
Didaktik oʻyinlar taʼlim jarayonida quyidagi vazifalarni bajarishga yordam
beradi:
- Bilim va koʻnikmalarni mustahkamlash va takomillashtirish: Bolalar oʻyin
jarayonida oʻrganilgan bilimlarini mustahkamlashga imkon topadilar. Misol uchun,
matematik tushunchalarni oʻyin orqali oʻrgatish natijasida bolalar raqamlarni toʻgʻri
tanib olish va hisoblashga oʻrganadilar.
- Mantiqiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish: Didaktik oʻyinlar orqali bolalar
vazifalarni mustaqil hal qilish, mantiqiy xulosalar chiqarish va biror jarayonning
sabab-natija bogʻliqligini tushunishga oʻrganadilar.
- Ijodiy fikrlash va mustaqil fikrlash qobiliyatini shakllantirish: Oʻyin faoliyati
orqali bolalarga yangi yechimlar topish imkoniyati beriladi. Masalan, rol oʻyinlari
orqali ular turli vaziyatlarni ijodiy ravishda yechish imkoniyatiga ega boʻladilar.
- Hamkorlikda ishlash koʻnikmalarini rivojlantirish: Guruhiy oʻyinlar bolalarda
jamoaviy faoliyatga oid koʻnikmalarni shakllantiradi. Bolalar oʻyin davomida bir-
birlari bilan muloqot qilish, fikr almashish va umumiy maqsad sari harakat qilishni
oʻrganadilar.
- Bola shaxsini har tomonlama rivojlantirish: Didaktik oʻyinlar bola shaxsining
intellektual, ijtimoiy, psixologik va estetik rivojlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi.
Didaktik oʻyinlarning turlari
1. Tuzilmali oʻyinlar:
- Aniq qoidalar asosida oʻynaladigan va maʼlum maqsadga yoʻnaltirilgan
oʻyinlar.
- Masalan: domino, lotto, mantiqiy boshqotirmalar, shashka va shunga
oʻxshash oʻyinlar.
2. Tajriba asosidagi oʻyinlar:
- Bolalarning atrof-muhitni oʻrganish va tushunishga yordam beradigan
oʻyinlar.
- Masalan: tabiat hodisalarini oʻrganish, ranglarni ajratish va ularni nomlash,
suv va qum bilan oʻyinlar.
3. Ro`l oʻyinlari:
- Bolalarning oʻzaro munosabatlarini shakllantirishga yordam beradigan va
turli ijtimoiy rollarni oʻrganishga imkon beradigan oʻyinlar.
- Masalan: doʻkon, shifoxona, maktab kabi mavzulardagi oʻyinlar.
4. Ijodiy oʻyinlar:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
40
ISSN:3030-3613
- Bolalarning fantaziyasi va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat
qiladigan oʻyinlar.
- Masalan: rasm chizish, hikoya toʻqish, konstruktiv oʻyinlar.
Davlat va nodavlat taʼlim tashkilotlarida didaktik oʻyinlarning qoʻllanilishi
Davlat taʼlim tashkilotlari:
- Oʻyinlar rejali mashgʻulotlarda keng qoʻllaniladi.
- Mashgʻulotlar davomida pedagoglar tomonidan oʻyin materiallari tayyorlanadi
va nazorat qilinadi.
- Oʻquv jarayonini didaktik oʻyinlar orqali tashkil etish usullari davlat
standartlariga moslashtirilgan boʻladi.
Nodavlat taʼlim tashkilotlari:
- Moslashuvchan taʼlim dasturlari orqali didaktik oʻyinlar qoʻllaniladi.
- Xususiy pedagoglar va oila aʼzolari oʻyin jarayonlarini tashkil etish jarayonida
koʻproq erkinlikka ega.
- Nodavlat muassasalarda koʻpincha innovatsion usullar va oʻyin uslublari keng
qoʻllaniladi.
Didaktik oʻyinlarni guruhlarda qoʻllash usullari
Didaktik oʻyinlarni guruhlar bilan oʻtkazishda quyidagilarga eʼtibor berish
lozim:
- Guruhning yosh xususiyatlari: Oʻyinlarning qiyinlik darajasi bolalarning
yoshiga mos boʻlishi kerak.
- Oʻyin materiallari: Har bir guruh uchun yetarli miqdorda oʻyin materiallari
tayyorlangan boʻlishi lozim.
- Vaqtni tashkil etish: Oʻyin uchun ajratilgan vaqt bolalarning diqqatini jamlash
qobiliyatiga mos boʻlishi zarur.
- Taʼlimiy va tarbiyaviy maqsadlar: Har bir oʻyin mashgʻuloti aniq taʼlimiy va
tarbiyaviy maqsadlarga yoʻnaltirilgan boʻlishi kerak.
Didaktik o‘yinlarni davlat va nodavlat tashkilotlarda qo‘llashda uchraydigan
asosiy muammo – bu o‘yinlarni tashkil qilish uchun yetarli metodik materiallar va
o‘qituvchilar tayyorgarligining yetishmasligi. Shu bilan birga, nodavlat tashkilotlarda
o‘yinlar orqali taʼlim berishning moslashuvchanligi va erkinligi baʼzi jihatlar bo‘yicha
afzallik yaratishi mumkin. Lekin, ularni tizimli tashkil qilishga ehtiyoj bor.
Xulosa
Davlat va nodavlat maktabgacha taʼlim tashkilotlarida didaktik oʻyinlardan
foydalanish bolalarning taʼlim olish jarayonini qiziqarli va samarali qilishga yordam
beradi. Ularni guruhlarda qoʻllash orqali esa hamkorlikda ishlash koʻnikmalarini
shakllantirishga va bolaning shaxs sifatida rivojlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatish
mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
41
ISSN:3030-3613
Didaktik o‘yinlardan foydalanish bolalarning taʼlim jarayoniga qiziqishini
oshiradi, bilimlarni yanada mustahkamlashga yordam beradi. Davlat va nodavlat
maktabgacha taʼlim tashkilotlarida o‘yinlarni samarali qo‘llash uchun maxsus o‘quv
dasturlari va uslubiy qo‘llanmalar ishlab chiqilishi lozim. Shuningdek, pedagoglarni
o‘qitish va malakasini oshirish dasturlariga didaktik o‘yinlar orqali taʼlim berish
metodlarini kiritish maqsadga muvofiqdir. O‘yinlarni guruhlarda qo‘llash
imkoniyatlarini kengaytirish va o‘yinlarning didaktik mazmunini boyitish bo‘yicha
tadqiqotlarni davom ettirish lozim.
Adabiyotlar.
1.
I.V. Grosheva, L.G.Yevstafeva, D.T.Maxmudova, Sh.B.Nabixanova, S.V.Pak,
G.E.Djanpeisova “Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi T: 2022.
2.
F.Qodirova, Sh.Toshpo‘latova, M.A’zamova. “Maktabgacha pedagogika”.-T.,
“Ma’naviyat”. 2019 y.- 688 bet
3.
Sh.A. Sodiqova “Maktabgacha pedagogika”. “Tafakkur sarchashmalari” T:.
2013 y.- 288 bet.
4.
N.M. Qayumova “Maktabgacha pedagogika”, “TDPU” nashriyoti T:. 2013 y-
184 bet.
5.
Дилова Н.Г. (2021). Bспользование интерактивных методов в школьном
обучении. Вестник интегративной психологии. № 21, С. 51-54.
6.
Rasulova Z.D. (2020). Pedagogical peculiarities of developing socio-perceptive
competence in learners. European Journal of Research and Reflection in
Educational Sciences. 8:1, pp. 30-34.
7.
Boboeva M.N., Rasulov T.H. (2020). The method of using problematic equation
in teaching theory of matrix to students. Academy. 55:4, pp. 68-71.
8.
Расулова З.Д. (2020). Дидактические основы развития у будущих учителей
креативного мышления. European science, vol. 51, no. 2-2, pp. 65-68.
