T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
114
ISSN:3030-3613
XULQI OG‘ISHGAN O‘SMIRLAR: SABABLARI, OLDINI OLISH
CHORALARI VA TARBIYAVIY YONDASHUVLAR
Navoiy viloyati “NOTM Profi University”
Pedagogika va psixologiya yo’nalishi
3-kurs talabasi
Azimjonova Charos Rashid qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada xulqi og‘ishgan o‘smirlarning psixologik va
ijtimoiy xususiyatlari, ularning bunday xatti-harakatlarga moyillik sabablari, oldini
olish choralari hamda tarbiyaviy yondashuvlar haqida so‘z yuritiladi. O‘smirlarning
xulq-atvoridagi o‘zgarishlar ko‘p jihatdan oilaviy muhit, ijtimoiy muhit, ta’lim tizimi
va shaxsiy omillar bilan bog‘liq. Ushbu maqolada ushbu muammoga yechim sifatida
psixologik, pedagogik va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash usullari taklif etiladi.
Kalit so‘zlar:
o‘smir, xulq-atvor, deviant xatti-harakat, psixologik muammo,
ijtimoiy muhit, tarbiya, ta’lim, profilaktika.
KIRISH
O‘smirlik davri inson hayotining eng muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, bu
davrda jismoniy va ruhiy o‘zgarishlar juda tez sodir bo‘ladi. Shu sababli, o‘smirlarning
xulq-atvori o‘ziga xos murakkabliklarga ega bo‘lib, ayrim hollarda og‘ishgan
harakatlar bilan namoyon bo‘lishi mumkin. Xulqi og‘ishgan o‘smirlar jamiyatda
muayyan muammolarni keltirib chiqaradi va bunday xatti-harakatlar oldini olish uchun
erta profilaktika choralari zarur bo‘ladi.
ASOSIY QISM
1. Xulqi og‘ishgan o‘smirlarning tavsifi
Xulqi og‘ishgan o‘smirlar – bu ijtimoiy me’yorlardan chetga chiqadigan, odob-
axloq qoidalariga zid harakat qiladigan yoshlar hisoblanadi. Ularning xatti-harakatlari
deviant (me’yordan chetga chiqqan) yoki delinkvent (qonunbuzarlik harakatlari)
shaklida namoyon bo‘lishi mumkin.
Psixologik maslahatlar va terapiya – O‘smirning muammolarini chuqur
o‘rganish va unga mos yechim taklif etish.
Treninglar va rivojlantiruvchi mashg‘ulotlar – Ijtimoiy ko‘nikmalarni
shakllantirishga yordam berish.Davlat va nodavlat tashkilotlar bilan hamkorlik – Xulqi
og‘ishgan yoshlarni jamiyatga qayta integratsiya qilish.Mutaxassislar va psixologlar
xulqi og‘ishgan o‘smirlarning kelib chiqish sabablarini turli yo‘nalishlarda
o‘rganishgan.
O‘smirlarning deviant xulq-atvorini bartaraf etish uchun quyidagi usullar
samarali hisoblanadi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
115
ISSN:3030-3613
Pedagogik usullar
O‘quvchilar uchun maxsus ta’lim dasturlarini ishlab chiqish;
Ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlarni tashkil etish;
Individual yondashuv orqali o‘quvchilar bilan ishlash.
Psixologik usullar
Kognitiv xulq-atvor terapiyasi – yoshlarni noto‘g‘ri fikrlardan xalos qilish va
muammolarni hal qilish qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan;
Guruh terapiyasi – deviant o‘smirlarni jamiyatga moslashtirish uchun ularni ijtimoiy
qo‘llab-quvvatlash;
Oilaviy psixoterapiya – oiladagi muammolarni hal qilish va ota-onalar bilan o‘zaro
munosabatni yaxshilash.
Ijtimoiy va huquqiy usullar
O‘smirlar uchun maxsus reabilitatsiya markazlari tashkil etish;
Ota-onalar bilan profilaktik uchrashuvlar va seminarlar o‘tkazish;
O‘smirlar uchun ijtimoiy loyihalar va bandlik dasturlarini yo‘lga qo‘yish.
Hozirda olib borilayotgan ishlar va tadqiqotlar
Hozirgi kunda ko‘plab davlatlar xulqi og‘ishgan o‘smirlar bilan ishlash bo‘yicha
maxsus dasturlarni amalga oshirmoqda: Ta’lim muassasalarida psixologik xizmatni
kuchaytirish, yoshlar orasida jinoyatchilikning oldini olishga qaratilgan targ‘ibot
ishlari olib borilmoqda.Rossiya: Deviant xulq-atvorga ega o‘smirlarni ijtimoiy
moslashtirish markazlari faoliyat yuritmoqda.AQSh va Yevropa mamlakatlari:
Psixoterapevtik dasturlar, mentorlik tizimi va maxsus ta’lim muassasalari orqali
o‘smirlarga yordam ko‘rsatilmoqda.
Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kompleks yondashuv orqali deviant xulq-
atvorni kamaytirish va o‘smirlarni jamiyatga moslashtirish mumkinXulqi og‘ishgan
o‘smirlar masalasi jamiyatning dolzarb muammolaridan biri bo‘lib, ularni to‘g‘ri
yo‘lga yo‘naltirishda oilaviy tarbiya, ta’lim tizimi va psixologik qo‘llab-quvvatlash
muhim ahamiyatga ega. Olimlarning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, o‘smirlarning
xulq-atvoridagi og‘ishlarni erta aniqlash va oldini olish muhim. Shu sababli, oilaviy
psixoterapiya, maxsus ta’lim dasturlari va davlat tomonidan reabilitatsiya markazlarini
tashkil etish dolzarb hisoblanadi.
Quyida ayrim olimlarning fikrlari keltiriladi:
Z. Freud o‘smirlik davrini psixoanalitik nuqtayi nazardan o‘rganib, bu bosqichda
ichki konfliktlar va ongsiz hissiyotlar xulq-atvorga katta ta’sir qilishini ta’kidlagan.
Uning fikricha, bunday o‘smirlar ortiqcha qattiqqo‘llik yoki beparvolik sababli deviant
xatti-harakatlarga moyil bo‘lishi mumkin.E. Erikson o‘smirlikni “shaxsiy
identifikatsiya inqirozi” deb ta’riflab, o‘zini anglash va jamiyatda o‘z o‘rnini topish
muammolari mavjudligini ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, agar o‘smir o‘zining ijtimoiy rolini
topa olmasa, noto‘g‘ri yo‘nalishga kirib ketishi mumkin.J. Piaget esa kognitiv
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
116
ISSN:3030-3613
rivojlanish nazariyasida o‘smirlarning aqliy va axloqiy qaror qabul qilish jarayoni
qanday shakllanishini tushuntirgan. Unga ko‘ra, noto‘g‘ri ijtimoiy muhit va yetarli
tarbiyaning yo‘qligi yoshlarning deviant xulq-atvoriga sabab bo‘ladi.
Rossiyalik olimlar L. S. Vygotskiy va A. N. Leontev xulqi og‘ishgan o‘smirlarning
rivojlanishini ijtimoiy ta’sirlar va shaxsiy tajriba asosida tushuntirib, ularga ta’lim va
tarbiya orqali to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish mumkinligini qayd etgan.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, xulqi og‘ishgan o‘smirlar bilan ishlashda kompleks
yondashuv talab etiladi. Xususan, oilaviy munosabatlarni yaxshilash, ta’lim tizimini
modernizatsiya qilish va psixologik reabilitatsiya jarayonlarini yo‘lga qo‘yish zarur.
XULOSA
Xulqi og‘ishgan o‘smirlarning jamiyatda paydo bo‘lishi turli
omillarga bog‘liq bo‘lib, bu muammoni hal qilish uchun kompleks yondashuv zarur.
Oila, ta’lim tizimi va ijtimoiy muhitning o‘zaro hamkorligi orqali bunday yoshlarning
xulq-atvorini ijobiy tomonga yo‘naltirish mumkin.Profilaktik tadbirlar, individual
yondashuv va psixologik yordam orqali o‘smirlarni sog‘lom hayot tarziga yo‘naltirish
lozim.
ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Назаров И. "Психология подросткового возраста". Ташкент, 2019.
2.
Бекмуродов Ш. "Социальные проблемы девиантного поведения подростков".
Ташкент, 2021.
3.
Салимов А. "Педагогика ва психология". Ташкент, 2020.
4.
World Health Organization. "Adolescent Mental Health and Behavior". Geneva,
2022.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim Vazirligi. "O‘smirlar tarbiyasiga oid metodik
qo‘llanma". 2023.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim Vazirligi. Xulqi og‘ishgan o‘smirlar bilan ishlash
metodikasi. 2023.
7.
APA. Adolescent Behavior Disorders and Treatment. Washington, 2022.
