T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
163
ISSN:3030-3613
MARKAZIY OSIYO DAVLATLARI TRANSPORT TIZIMIDAGI ASOSIY
MUAMMOLARI
Buxoro Davlat Pedagogika instituti
Aniq va tabiiy fanlar fakulteti Geografiya va
Iqtisodiy bilim asoslari yo’nalishi talabasi
Qudratova Gulsanam Ahadovna
Annotatsiya:
Ushbu maqola Markaziy Osiyo davlatlarining (Qozog'iston,
Qirg'iziston, O'zbekiston, Turkmaniston va Tojikiston) transport tizimidagi asosiy
muammolarni tahlil qiladi. Markaziy Osiyo mintaqasining geostrategik ahamiyati,
tranzit salohiyati va iqtisodiy rivojlanishi transport tizimining samarali faoliyatiga
bog'liq. Maqolada transport infratuzilmasining holati, logistika xizmatlarining sifati,
bojxona tartib-taomillari, transport xarajatlari, ekologik muammolar va mintaqaviy
hamkorlikning yetarli emasligi kabi masalalar ko'rib chiqiladi.
Maqolada Markaziy Osiyo davlatlarining transport tizimidagi mavjud muammolarning
sabablari, oqibatlari va ularni hal etish yo'llari o'rganiladi. Transport infratuzilmasini
modernizatsiya qilish, logistika markazlarini rivojlantirish, raqamli texnologiyalarni
joriy etish, bojxona tartib-taomillarini soddalashtirish, transport xarajatlarini
kamaytirish, ekologik xavfsizlikni ta'minlash va mintaqaviy hamkorlikni
kuchaytirishning ahamiyati asoslanadi.
Kalit so'zlar
: Markaziy Osiyo, transport tizimi, transport infratuzilmasi,
logistika, bojxona, tranzit, transport xarajatlari, ekologiya, mintaqaviy hamkorlik,
muammolar, rivojlanish.
KIRISH
Bugungi kunda tranzit va xalqaro tashuvlarni amalga oshirish bilan bog‘liq
munosabatlarni tartibga solish yuzasidan xalqaro amaliyotda hamda ilmiy doiralarda
turlicha talqinlarning mavjudligi, mazkur sohaga oid asosiy tushunchalarni to‘g‘ri
interpretatsiya qilish lozimligini belgilaydi. Aytish joizki, qayd etilgan talqinlarni
barcha mintaqa uchun, xususan Markaziy Osiyo transport tizimi uchun to‘g‘ridan-
to‘g‘ri qo‘llab bo‘lmaydi. Chunki, boshqa mintaqalardagi (masalan, Yevropa
Ittifoqida) transport sohasidagi munosabatlarda barcha transport turlari ishtirokini
kuzatish mumkin. Markaziy Osiyo mintaqasida esa alohida tizim sifatida shakllanishi
uchun shart-sharoitlar va zarurat asosan avtomobil va temir yo‘l transporti turlari uchun
mavjud. Shu nuqtai nazardan kelib chiqqan holda, «mintaqaviy transport tizimi»
tushunchasini Markaziy Osiyoga nisbatan qo‘llaganda, unga quyidagicha ta’rif berish
mumkin: mintaqaviy transport tizimi bu – murakkab tizim turiga kirib, mintaqa
davlatlarining umumiy manfaatlarni ko‘zlovchi, mustaqil boshqaruv tizimiga va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
164
ISSN:3030-3613
xususiy maqsadiga ega milliy transport tizimlarining (avtomobil va temir yo‘l
tarmoqlari kesimida) o‘zaro muvofiqlashgan majmui hisoblanadi. Mazkur mintaqaviy
tizimning mukammalligi hamda samarali faoliyati ushbu mintaqa davlatlari o‘rtasidagi
transport sohasidagi hamkorlik darajasiga va uchinchi davlat uchun yaratilgan
sharoitga bog‘liq.
Asosiy qism:
Markaziy Osiyo davlatlari transport siyosatida ustuvor yo‘nalish
sifatida belgilangan hamda yyetakchi davlatlar, xalqaro tashkilotlar va turli dasturlar
doirasida hamda alohida davlatlar tomonidan ilgari surilayotgan mintaqaviy muqobil
transport koridorlari O‘zbekiston manfaatlari kesimida tasniflangan.
Ularni shartli ravishda quyidagi 3 guruhga ajratib o‘rganildi:
1. O‘zbekiston manfaatlariga to‘liq zid hisoblangan koridorlar: «Qozog‘iston-
Turkmaniston-Eron» temir yo‘li; «TurkmanistonAfg‘oniston-Tojikiston» (TAT) temir
yo‘li; «XitoyQirg‘izistonTojikiston» temir yo‘li; «Rossiya-Qozog‘istonQirg‘iziston-
Tojikiston» temir yo‘li
2. Qisman foydalanish imkoni mavjud bo‘lgan koridor: «G‘arbiy Yevropa-G‘arbiy
Xitoy» avtomagistrali.
3. O‘zbekiston manfaatlariga mos muqobil koridoralar: «O‘zbekistonQirg‘iziston-
Xitoy» temir yo‘li; «O‘zbekiston-Turkmaniston-EronUmmon» koridori; «Toshkent-
Andijon-O‘sh-Ergashtom-Qashg‘ar» avtomobil yo‘li; «O‘zbekiston-Afg‘oniston-
EronG‘Pokiston» (Transafg‘on) temir yo‘li. Markaziy Osiyo davlatlari transport tizimi
mintaqaviy integratsiya, tranzit salohiyatini oshirish va iqtisodiy rivojlanish uchun
muhim ahamiyatga ega. Biroq, transport infratuzilmasining eskirganligi, logistika
xizmatlarining yetarli darajada rivojlanmaganligi, bojxona tartib-taomillarining
murakkabligi, transport xarajatlarining yuqoriligi, ekologik muammolar va mintaqaviy
hamkorlikning sustligi transport tizimining samarali faoliyatiga to'sqinlik qilmoqda.
Markaziy Osiyo davlatlarining transport tizimidagi muammolarni hal etish
mintaqaviy integratsiya, investitsiyalarni jalb qilish, innovatsion texnologiyalarni joriy
etish va davlat siyosatini takomillashtirish orqali mumkin. Transport infratuzilmasini
modernizatsiya qilish, logistika markazlarini rivojlantirish, raqamli texnologiyalarni
joriy etish, bojxona tartib-taomillarini soddalashtirish, transport xarajatlarini
kamaytirish, ekologik xavfsizlikni ta'minlash va mintaqaviy hamkorlikni kuchaytirish
transport tizimining samaradorligini oshirishga yordam beradi.
Kelgusida Markaziy Osiyo davlatlari transport tizimining rivojlanishi uchun
quyidagi yo'nalishlarga e'tibor qaratish lozim:
Mintaqaviy transport loyihalarida faol ishtirok etish.
• Transport sohasiga xususiy investitsiyalarni jalb qilish.
• Transport infratuzilmasini modernizatsiya qilish.
• Logistika xizmatlarini takomillashtirish.
• Bojxona tartib-taomillarini soddalashtirish va raqamlashtirish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
165
ISSN:3030-3613
• Ekologik toza transport vositalaridan foydalanishni rag'batlantirish.
• Mintaqaviy transport hamkorlikni kuchaytirish.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Gʻulomov, N. (2015). Logistika menejmenti. Toshkent: TDIU nashriyoti.
(Oʻzbekistonda logistika menejmenti masalalarini yorituvchi kitob).
2.
Shamsiyev, T.S., & Xodiyev, B.A. (2018). Logistika. Toshkent: Iqtisod-Moliya.
(Oʻzbekistonda logistika asoslarini oʻrganish uchun qoʻllanma).
3.
Transport xizmatlari qo’llanma
