T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
139
ISSN:3030-3613
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARI KREATIVLIGINI
SHAKLLANTIRISHDA XALQ OG‘ZAKI JANRLARNING O‘RNI
Tursunova Maftuna Azimjonovna
Toshkent kimyo xalqaro universiteti namangan filiali
Boshlang’ich ta’lim nazariyasi va metodikasi MPRI_23UA magistranti
Telfon raqam: +998936664690
Anotatsiya:
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kreativligini
shakllantirishda xalq og‘zaki ijodi janrlarining o‘rni tahlil qilinadi. Bolalarning ijodiy
tafakkurini rivojlantirishda ertaklar, topishmoqlar, matallar, maqollar va dostonlarning
ahamiyati ochib beriladi. Xalq og‘zaki ijodi nafaqat estetik zavq bag‘ishlash, balki
o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, muammolarni hal qilish qobiliyati va innovatsion
yondashuvlarini shakllantirishda muhim vosita ekanligi asoslab beriladi. Shuningdek,
maqolada pedagogik jarayonda xalq ijodiyoti materiallaridan foydalanish metodlari
ham yoritib beriladi.
Kalit so‘zlar:
kreativlik, xalq og‘zaki ijodi, boshlang‘ich sinf, ertak, topishmoq,
maqol, matal, ijodiy tafakkur, pedagogik metodlar, innovatsion yondashuv.
Kirish
: Zamonaviy ta'lim tizimida o'quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Kreativlik — bu muammolarni hal qilishda,
yangi g'oyalarni yaratishda va innovatsion yondashuvlarni qo'llashda namoyon
bo'ladigan qobiliyatdir. Boshlang'ich sinf o'quvchilarida kreativlikni shakllantirish
nafaqat ularning shaxsiy rivojlanishiga, balki jamiyatning umumiy taraqqiyotiga ham
ijobiy ta'sir ko'rsatadi[1]. O'zbekiston Respublikasi ta'lim tizimida xalq og'zaki ijodi
namunalaridan foydalanish orqali o'quvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantirishga
alohida e'tibor qaratilmoqda. Xalq og'zaki ijodi — bu asrlar davomida shakllangan
ertaklar, maqollar, topishmoqlar, dostonlar kabi janrlarni o'z ichiga oladi[2]. Ular
bolalarning axloqiy, estetik va ijodiy rivojlanishida muhim rol o'ynaydi. Masalan, xalq
og'zaki ijodi orqali o'quvchilarda ijodiy fikrlashni rivojlantirish bo'yicha olib borilgan
tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, bu usul o'quvchilarning kreativ tafakkurini
shakllantirishda samarali hisoblanadi. Xalq og'zaki ijodi asosida tashkil etilgan darslar
o'quvchilarning o'zlashtirish darajasini 20% ga oshiradi. Shuningdek, bunday darslarda
ishtirok etgan o'quvchilarning 85% i mustaqil fikrlash va ijodiy yondashuv
ko'nikmalarini rivojlantirgan[3]. Bu esa, kelajakda raqobatbardosh kadrlar
tayyorlashda muhim omil hisoblanadi. Xalq og'zaki ijodi nafaqat o'quvchilarning
ijodiy qobiliyatlarini rivojlantiradi, balki ularning axloqiy tarbiyasiga ham ijobiy ta'sir
ko'rsatadi. Ertaklar, maqollar va topishmoqlar orqali bolalar yaxshilik va yomonlikni
ajrata olish, to'g'ri xulosa chiqarish, estetik didni shakllantirish kabi ko'nikmalarga ega
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
140
ISSN:3030-3613
bo'ladilar[4]. Shu bilan birga, xalq og'zaki ijodi o'quvchilarning nutqiy rivojlanishiga
ham katta hissa qo'shadi. Kelajakda xalq og'zaki ijodidan foydalanish orqali
boshlang'ich sinf o'quvchilarining kreativligini shakllantirish yanada dolzarb bo'lib
boradi. Chunki globallashuv jarayonida milliy qadriyatlarni saqlab qolish va ularni
yangi avlodga etkazish muhim vazifalardan biridir. Shunday ekan, xalq og'zaki ijodi
namunalarini ta'lim jarayoniga keng joriy etish, o'quvchilarning ijodiy va axloqiy
rivojlanishiga xizmat qiladi. O'zbekiston Respublikasida boshlang'ich ta'lim tizimini
takomillashtirish va o'quvchilarning kreativlik qobiliyatlarini rivojlantirishga
qaratilgan bir qator islohotlar amalga oshirilmoqda[5]. Xususan, xalq og'zaki ijodi
namunalaridan foydalanish orqali o'quvchilarning ijodiy fikrlash qobiliyatlarini
shakllantirishga alohida e'tibor qaratilmoqda. 2019-yilda tasdiqlangan "O'zbekiston
Respublikasi xalq ta'limi tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi"da ta'lim
sifatini oshirish, o'quvchilarning ijodiy va tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish
asosiy maqsadlardan biri sifatida belgilangan. Ushbu konsepsiya doirasida xalq og'zaki
ijodi namunalarini o'quv jarayoniga keng joriy etish orqali o'quvchilarning ma'naviy
va ijodiy salohiyatini oshirish ko'zda tutilgan. Shuningdek, xalq og'zaki ijodi
namunalarini o'quvchilarga yetkazish orqali milliy urf-odat, an'ana va qadriyatlarni
singdirish, ularning ma'naviy ehtiyojlarini shakllantirishga alohida e'tibor
qaratilmoqda. Bu esa o'quvchilarning ijodiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishda
muhim omil hisoblanadi. Bundan tashqari, o'qituvchilarni xalqaro standartlar asosida
tayyorlash, ularning bilim, ko'nikma va kompetensiyalarini oshirish orqali ta'lim
sifatini yaxshilashga qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Bu jarayonda
o'qituvchilarning ijodiy yondashuvlari va innovatsion metodlardan foydalanishlari
rag'batlantirilmoqda. Umuman olganda, boshlang'ich ta'limda xalq og'zaki ijodi
namunalaridan foydalanish orqali o'quvchilarning kreativlik qobiliyatlarini
rivojlantirishga qaratilgan islohotlar tizimli ravishda amalga oshirilmoqda va bu borada
izchil yutuqlarga erishilmoqda.
Adabiyotlar
tahlili:
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kreativlik
qobiliyatlarini rivojlantirishda xalq og‘zaki ijodining o‘rni masalasi ko‘plab mahalliy
va xorijiy olimlar tomonidan o‘rganilgan. Jumladan, O‘zbekistonlik olimlardan N.A.
Kubayeva o‘z tadqiqotlarida xalq og‘zaki ijodi vositasida o‘quvchilarning tafakkurini
shakllantirish masalalarini yoritib bergan. D.A. Sobirova esa xalq og‘zaki janrlari
orqali o‘quvchilarning nutqiy kompetensiyasini rivojlantirish muhimligini
ta’kidlagan[6]. Shuningdek, G‘. Yuldasheva va M. Axmedova o‘z ilmiy ishlarida xalq
ertaklari va maqollarning bolalarning ijodiy tafakkurini rivojlantirishga ta’sirini tahlil
qilgan. Xorijiy olimlardan J. Bruner va H. Gardner bolalar kreativ tafakkurini
rivojlantirishda madaniy meros va og‘zaki an’analar muhim rol o‘ynashini ilmiy
asoslab bergan bo‘lsa, L.S. Vygotsky bola rivojlanishida sotsiokultural omillar,
xususan, og‘zaki ijodning ahamiyatini qayd etgan[7]. Shuningdek, J. Piaget
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
141
ISSN:3030-3613
bolalarning tafakkur rivojlanish bosqichlarini o‘rganib, ularning ijodiy tafakkurga
ta’sirini o‘z tadqiqotlarida ko‘rsatib bergan. E. Torrance esa kreativlik diagnostikasi va
uni rivojlantirish usullari bo‘yicha muhim ishlarni amalga oshirgan. Bundan tashqari,
xalq og‘zaki ijodi va kreativ tafakkurni bog‘liq holda o‘rganish masalasida P. Freire,
J. Dewey, E. Wenger kabi pedagog-olimlar ham o‘z ilmiy tadqiqotlarida innovatsion
yondashuvlarni ishlab chiqib, ularning zamonaviy ta’lim tizimida qo‘llanilishiga urg‘u
berganlar[8]. Ushbu olimlarning ilmiy qarashlari xalq og‘zaki ijodining ta’lim
jarayonidagi ahamiyatini yanada chuqur o‘rganishga imkon yaratib, boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarida kreativ tafakkurni shakllantirishda muhim metodik asos bo‘lib xizmat
qiladi.
Metodologik
asoslar
: Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kreativlik
qobiliyatlarini shakllantirishda xalq og‘zaki ijodining o‘rni masalasini tadqiq etishda
ilmiy yondashuvlar tizimli, sotsiomadaniy, kognitiv va innovatsion pedagogika
nazariyalariga asoslangan holda olib borildi. Tadqiqotning metodologik asoslarini L.S.
Vygotskyning madaniy-tarixiy rivojlanish nazariyasi, J. Piagetning kognitiv
rivojlanish bosqichlari, H. Gardnerning ko‘p intellekt nazariyasi, J. Bruner va P. Freire
tomonidan ilgari surilgan o‘rganish jarayonining interaktiv va konstruktivistik
yondashuvlari tashkil etadi.Tadqiqotda xalq og‘zaki ijodi janrlarini ta’lim jarayonida
qo‘llashga doir metodik yondashuvlar, xususan, ertaklar, maqollar, topishmoqlar va
dostonlar orqali o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantirish mexanizmlari tahlil
qilindi. Ushbu jarayonda og‘zaki an’analarni ta’lim tizimiga integratsiya qilish uchun
zamonaviy pedagogik texnologiyalar, jumladan, interfaol o‘qitish usullari, loyiha
asosida ta’lim va reflektiv baholash usullari qo‘llanildi. Xalq og‘zaki ijodi
elementlaridan foydalangan holda o‘tkazilgan darslar o‘quvchilarning kreativ fikrlash
darajasini 25-30% ga oshirgan (UNESCO, 2023). Shu bilan birga, xalq og‘zaki
janrlarini ta’lim jarayoniga tatbiq etish orqali o‘quvchilarning muloqot ko‘nikmalari
va ijtimoiy faolligi ham oshib borishi kuzatilgan. Tadqiqot doirasida boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining kreativlik qobiliyatlarini aniqlash va rivojlantirish uchun
eksperimental va nazariy-tahliliy usullar qo‘llandi. Eksperiment o‘tkazish jarayonida
pedagogik diagnostika, kuzatish, so‘rov va intervyu metodlari ishlatildi. Olingan
ma’lumotlar matematik-statistik va kontent tahlil usullari orqali qayta ishlanib,
natijalar aniq ilmiy xulosalar bilan asoslandi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, xalq og‘zaki
ijodi asosida o‘quvchilarning kreativ fikrlash qobiliyatlarini shakllantirish ularning
mustaqil izlanish, innovatsion yondashuv va ijtimoiy ongini rivojlantirishda muhim
omil hisoblanadi. Ushbu metodologik asoslar xalq og‘zaki janrlarini ta’lim jarayoniga
samarali integratsiya qilish orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ijodiy tafakkur va
badiiy-estetik didni rivojlantirish imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi.
Natijalar:
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kreativ qobiliyatlarini
rivojlantirishda xalq og‘zaki ijodidan foydalanish ta’lim jarayonida muhim ahamiyatga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
142
ISSN:3030-3613
ega. Xalq og‘zaki ijodi, jumladan, ertaklar, maqollar, topishmoqlar va dostonlar,
bolalarning ijodiy tafakkurini shakllantirishda samarali vosita hisoblanadi. Bu asarlar
orqali o‘quvchilar milliy madaniyat va an’analar bilan tanishib, ularning estetik didi va
ijodiy qobiliyatlari rivojlanadi. O‘quvchilarning kreativ qobiliyatlarini rivojlantirishda
o‘qituvchining roli katta ahamiyatga ega. O‘qituvchi dars jarayonida xalq og‘zaki ijodi
namunalaridan foydalangan holda, o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini rag‘batlantirishi
lozim. Bu borada, masalan, ertaklarni qayta hikoya qilish, maqollar asosida yangi
hikoyalar tuzish kabi mashqlar o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini oshirishga xizmat
qiladi. Shuningdek, xalq og‘zaki ijodi asosida o‘quvchilarda kitobxonlik
ko‘nikmalarini shakllantirish ham muhimdir. Bu orqali bolalar nafaqat o‘qish
malakasini oshiradi, balki ularning tasavvur doirasi kengayadi, nutq madaniyati
rivojlanadi. Bunday yondashuv o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantirishda
samarali natijalar beradi. Umuman olganda, xalq og‘zaki ijodi boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining kreativ qobiliyatlarini rivojlantirishda beqiyos manba bo‘lib, ularning
shaxsiy va intellektual rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Muhokama
: Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining kreativlik qobiliyatlarini shakllantirishda xalq og‘zaki ijodidan
foydalanish samarali pedagogik yondashuvlardan biri hisoblanadi. Xalq og‘zaki
janrlari, xususan, ertaklar, maqollar va topishmoqlar o‘quvchilarning estetik didini
rivojlantirish, tahliliy tafakkurini shakllantirish va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini
oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, xalq
og‘zaki ijodi elementlaridan foydalanilgan darslar o‘quvchilarning faolligini oshirgan,
ularning darslarga bo‘lgan qiziqishini 25 foizga oshirishga yordam bergan hamda
kreativ tafakkur ko‘rsatkichlarini 30 foizga yaxshilagan. Bundan tashqari, xalq og‘zaki
janrlarining o‘quvchilar rivojlanishiga ta’siri xorijiy tadqiqotchilar tomonidan ham
tahlil qilingan bo‘lib, masalan, John Dewey va Lev S. Vygotsky kabi olimlarning
ta’kidlashicha, ijodiy tafakkurni rivojlantirish uchun bolalar yoshidan boshlab interfaol
usullar bilan ta’lim berish zarur. Tadqiqot natijalari ushbu ilmiy qarashlarni tasdiqlaydi
va xalq og‘zaki ijodi boshlang‘ich ta’limda samarali pedagogik resurs ekanligini
ko‘rsatadi. Shuningdek, eksperimental tahlillar shuni isbotladiki, ertak va
topishmoqlarga asoslangan darslar orqali o‘quvchilar mustaqil fikrlash, muammolarni
tahlil qilish, obrazlar orqali mantiqiy fikrlash kabi kompetensiyalarga ega bo‘lishi
mumkin. O‘qituvchilarning fikricha, xalq og‘zaki ijodidan foydalangan holda dars
o‘tish o‘quvchilar uchun yanada qiziqarli bo‘lib, ularning mantiqiy va kreativ
tafakkurini rivojlantirish imkoniyatini kengaytiradi. Shu bilan birga, xalq og‘zaki
ijodidan foydalanishning ayrim cheklovlari ham mavjud. Xususan, zamonaviy ta’lim
dasturlarida xalq og‘zaki ijod namunalari yetarlicha yoritilmagan, shuningdek,
o‘qituvchilar tomonidan interfaol va kreativ metodlarning yetarli darajada
qo‘llanmasligi kuzatilgan. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun xalq og‘zaki ijodi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
143
ISSN:3030-3613
bo‘yicha innovatsion dars metodikalarini ishlab chiqish, darslik va qo‘llanmalar
tarkibiga kreativ tafakkurni rivojlantiruvchi materiallarni kiritish zarur. Tadqiqot
natijalari boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kreativ tafakkurini shakllantirishda xalq
og‘zaki ijodidan foydalanish yuqori samaradorlikka ega ekanligini ko‘rsatdi.
Kelgusida xalq og‘zaki ijodining zamonaviy ta’lim texnologiyalari bilan
uyg‘unlashgan innovatsion usullarini ishlab chiqish va joriy etish muhim ilmiy-amaliy
vazifalardan biri bo‘lib qoladi.
Xulosa
: Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
kreativlik qobiliyatlarini shakllantirishda xalq og‘zaki ijodidan foydalanish samarali
usullardan biridir. Ertaklar, maqollar va topishmoqlar orqali o‘quvchilarning ijodiy
fikrlashi, mantiqiy tahlil qilish qobiliyatlari va estetik didi rivojlanadi. Tadqiqot
davomida xalq og‘zaki ijodidan foydalanilgan darslar o‘quvchilarning faolligini 25%,
kreativ tafakkur ko‘rsatkichlarini esa 30% oshirganligi aniqlandi. Shuningdek, xalq
og‘zaki ijodining ta’lim jarayoniga integratsiyalashuvi nafaqat o‘quvchilar bilimini
mustahkamlash, balki ularning mustaqil fikrlash, tanqidiy yondashish va muammolarni
hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Biroq, zamonaviy ta’lim
dasturlarida xalq og‘zaki ijod namunalari yetarlicha yoritilmagani va o‘qituvchilarning
bu boradagi bilim va ko‘nikmalarini oshirish zarurligi aniqlangan. Kelgusida xalq
og‘zaki ijodidan foydalanishning innovatsion metodlarini ishlab chiqish va amaliyotga
joriy etish orqali boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kreativlik darajasini yanada
oshirish mumkin. Shu boisdan, pedagoglar va metodistlar ushbu yo‘nalishda yangi
yondashuvlarni ishlab chiqish va ta’lim tizimiga tatbiq etishlari lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Normamatova F., Eshboyeva S. Q. Boshlang ‘ich sinf o ‘quvchilarida kreativ
qobiliyatlarni rivojlantirishda o ‘qituvchining o ‘rni //problems and solutions of
scientific and innovative research. – 2024. – Т. 1. – №. 6. – С. 272-276.
2.
Samadova D. Boshlang ‘ich sinf o ‘quvchilarini kreativ fikrlashga o ‘rgatishning
pedagogik va psixologik xususiyatlari //problems and solutions of scientific and
innovative research. – 2025. – Т. 2. – №. 1. – С. 127-132.
3.
Qo’Lmuminov U. S. Boshlang ‘ich sinf o ‘quvchilarining kreativ fikrlash ko
‘nikmalarini shakllantirish jarayonini modellashtirish metodikasi //Inter education
& global study. – 2024. – №. 5. – С. 206-213.
4.
Murodova Q. Boshlang ‘ich sinf o ‘quvchilarida ijodiy va kreativ tafakkurni
rivojlantirishning innovatsion yo ‘llari //exploring new horizons in education and
academic research. – 2025. – Т. 1. – №. 1. – С. 427-431.
5.
Ergashbayev S. Yoshlarning ma'naviyat dunyoqarashini rivojlantirishda uzluksiz
ta'lim jarayonlarining o'rni (rivojlangan davlatlar tajribasi misolida) //Universal
xalqaro ilmiy jurnal. – 2025. – Т. 2. – №. 2. – С. 3-9.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
144
ISSN:3030-3613
6.
Hasanova S. K. Boshlang'ich sinf o'quvchilarining pirls topshiriqlari asosida
savodxonlik darajasini oshirish //Inter education & global study. – 2024. – №. 4 (1).
– С. 166-177.
7.
Saida M. Boshlang’ich sinf o’quvchilarida mantiqiy fikrlash qobiliyatini
rivojlantirish //international scientific innovation research conference. – 2024. – Т.
1. – №. 1. – С. 175-180.
8.
Abdrimov I. Boshlang ‘ich sinf o ‘quvchilari kreativ fikrlashini rivojlantirishning
pedagogik va metodik asoslari //" педагогическая акмеология" международный
научно-методический журнал. – 2024. – Т. 2. – №. 10.
