T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
200
ISSN:3030-3613
JAHON TRANSPORT TURLARI VA KLASSIFIKATSIYASI
Buxoro Davlat Pedagogika instituti
Aniq va tabiiy fanlar fakulteti Geografiya
va Iqtisodiy bilim asoslari yo’nalishi talabasi
Halimova Malika Hidoyat qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqola jahon transport tizimining tarkibiy qismi bo'lgan
turli transport turlari va ularning klassifikatsiyasini tahlil qiladi. Transport turlari jahon
iqtisodiyotining rivojlanishi, xalqaro savdo aloqalari va turizmni ta'minlashda muhim
rol o'ynaydi. Maqolada transport turlarini tasniflash mezonlari, ularning afzalliklari va
kamchiliklari, rivojlanish tendensiyalari va global iqtisodiyotga ta'siri ko'rib chiqiladi.
Maqolada transport turlarini tasniflashning asosiy mezonlari, jumladan transport
vositalari, infratuzilma, tashish masofasi, yuk turi va iqtisodiy samaradorlik kabi
omillar tahlil etiladi. Transportning asosiy turlari (temir yo'l, avtomobil, dengiz, havo,
quvur va elektron transport)ning xususiyatlari, rivojlanish darajasi va geografik
taqsimlanishi
o'rganiladi.
Shuningdek,
transport
sohasidagi
innovatsiyalar,
raqamlashtirish va barqaror rivojlanish tamoyillarining transport turlariga ta'siri
baholanadi
.
Kalit so’zlar:
Jahon transporti, transport turlari, transport klassifikatsiyasi,
temir yo'l transporti, avtomobil transporti, dengiz transporti, havo transporti, quvur
transporti, elektron transport, transport infratuzilmasi, logistika, innovatsiya, barqaror
rivojlanish.
KIRISH:
Fan-texnika taraqqiyoti, ishlab chiqarishda xom-ashyo va yoqilg‘i sarfining
kamayishi, temir yo‘llarning elektrlashuvi, turli xil Quvur transporti, yuqori quvvatli
elektr uzatish tarmoqlari, dengiz transportini konteynerlashtirish va hokazolar
transportning ishlab chiqarishni joylashtirishdagi rolini kamaytirmoqda. Ammo
shunga qaramasdan, transportning mahsulot qiymati shakllanishida, tannarxida hissasi
katta. Transport tarmog‘i rivojlanishi va joylanishi qator geografik, ijtimoiyiqtisodiy
omillarga bog‘liq. Jumladan, tabiiy geografik omillardan tabiiy sharoit, shamol,
yog‘in-sochin, bulut, tuman, rel’yef shakllari, tuproq va uning fizik xususiyatlari,
gidrogeologik sharoit transportning barcha turiga va transport yo‘llariga kuchli tasir
ko‘rsatadi. Masalan, yer sharining ayrim mamlakatlarida (Boliviya, Peru) 4700 - 4800
m dengiz sathidan balandlikda joylashgan tog‘ mintaqalarida temir yo‘llar odatda
daryo, bo‘ylab, ba’zi joylarda tunellar orqali o‘tadi, murakkab sharoitda tor izli yo‘llar
quriladi. Shuningdek, temir va avtomobil yo‘llar qurilishida ko‘priklar qurish ham
katta ahamiyatga ega. Tog‘ daryolarida ko‘priklar uncha uzun emas, tekislikda esa ular
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
201
ISSN:3030-3613
uzundir. Umuman, temir yo‘llarni qurish katta vaqt va mablag‘ni talab qiladi, ammo
ular shunga muvofiq uzoq muddat xizmat qiladi.
Asosiy qism:
Jahon xo‘jaligida transport o‘ta muhim rol o‘ynaydi. Jahon
transport tizimi o‘z ichiga turli yo‘llarni, transport korxonalarini, transport vositalarini
qamrab oladi. Transport tarkibiga quruqlikdagi transport (avtomobil, temir yo‘l, ot-
arava), suv (dengiz, daryo, ko‘l), havo, Quvur, elektr transporti kiradi. So‘nggi yillarda
transport turlari ko‘payib va rivojlanib bormoqda, ularning joylanishi ham
o‘zgarmoqda, An’anaviy temir va avtomobil, suv (daryo, dengiz va okean), havo
transporti bilan bir qatorda Quvur transporti ham rivojlanib bormoqda. U ko‘pincha
neft-gaz sanoati mavjud bo‘lgan hududlardan turli istemol rayonlariga mahsulot
yetkazib beradi. Taraqqiy etgan mamlakatlarda esa Quvurlarda hatto qattiq jinslar-
temir rudasi, ko‘mir kabilar ham yuboriladi («pulpoprovod»). Barcha transport turlari
ikkita asosiy vazifani bajaradi, ya’ni: yuk va Yo‘lovchilar tashish. Yuk tashishda
transport tizimida tashiladigan mahsulot yoki xom-ashyoning transporttabelligi,
masofasi va tarkibi, qiymati hisobga olinadi. Eng arzon, odatda dengiz (okean)
transporti hisoblanadi. Undan keyingi 23 o‘rinda yirik daryolardagi transport turadi,
Temir yo‘l transporti ham bu borada ancha arzon hisoblanadi. Transportning ham
hududiy majmualari mavjud. Bunga transport tugunlari misol bo‘la oladi. Yirik
transport markazi va tugunlarida o‘ziga xos ob’yektlar (tamirlash zavodlari,
omborxonalar, bevosita transport bilan bog‘liq qurilish materiallari va boshqa sanoat
korxonalari) joylashadi. Transport yo‘llarining umumiy uzunligi (dengiz trassasisiz)-
35 million km. Yo‘lovchi tashishda avtomobil transporti, jahon yukini tashishda dengiz
transporti hal qiluvchi rol o‘ynaydi, MDH respublikalari, Rossiya, Ukraina,
Qozog‘iston, Belorussiyada Yo‘lovchilarning asosiy qismi temir yo‘l transportida,
AQSh va G‘arbiy Yevropaning qator davlatlarida esa avtomobilda, Xitoyda ichki suv
transportida tashiladi. Temir yo‘llarning dunyodagi umumiy uzunligi 1 million km.ga
teng bo‘lib, ko‘pgina davlatlarda uning uzunligi qisqarib borayotganligi kuzatiladi.
Natijada, temir yo‘lda umumiy yuk tashish kamaymoqda.
Xulosa
: Jahon transport tizimi global iqtisodiyotning ajralmas qismi bo'lib,
xalqaro savdo aloqalari, turizm va jahon iqtisodiy o'sishini ta'minlashda muhim rol
o'ynaydi. Transport turlari va ularning klassifikatsiyasi transport tizimining tuzilishi,
funksiyalari va rivojlanish tendensiyalarini tushunish uchun zarurdir.
Transport turlarini tasniflash mezonlari transport vositalari, infratuzilma, tashish
masofasi, yuk turi va iqtisodiy samaradorlikni o'z ichiga oladi. Asosiy transport turlari
(temir yo'l, avtomobil, dengiz, havo, quvur va elektron transport) o'ziga xos
xususiyatlarga ega bo'lib, turli vazifalarni bajaradi. Transport infratuzilmasini
rivojlantirish, transport xizmatlarining sifatini oshirish va transport sohasida xalqaro
hamkorlikni kuchaytirish jahon transport tizimining samaradorligini oshirishga
yordam beradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
202
ISSN:3030-3613
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Transport
geografiyasi
-
geografiya.uz
http://geografiya.uz/uzb-iqt-
ijtgeografiyasi/941-transport-geografiyasi.html
2.
Xidiraliyev K.E., Karshibayeva L.K. TRANSPORT, SANOAT VA QISHLOQ
XO‟JALIGI GEOGRAFIYASI Guliston – 2020 (49-53) betlar.
3.
Isayev Akbarjon Abdulxamidovich TRANSPORT GEOGRAFIYASI (Uslubiy
qo‘llanma) Toshkent «MUMTOZ SO‘Z» 2019
