T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
226
ISSN:3030-3613
HOZIRGI KUNDA DAVLAT XARIDLARINING DOLZARBLIGI VA
MUHIMLIGI HAMDA “DAVLAT BUYURTMACHISI” VA “DAVLAT
XARIDLARI” TUSHUNCHALARI TO‘G‘RISIDA
Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi o’quvchisi
Qo'shnazarov Odiljon Muxammadsoliyevich
Annotatsiya:
Ushbu maqola hozirgi sharoitda davlat xaridlarining iqtisodiy,
ijtimoiy va boshqaruv nuqtai nazaridan dolzarbligi va muhimligini tahlil qiladi. Davlat
xaridlari davlatning tovarlar, ishlar va xizmatlarga bo'lgan ehtiyojlarini qondirish,
davlat dasturlarini amalga oshirish va iqtisodiy o'sishni rag'batlantirishdagi muhim roli
ko'rib chiqiladi. Maqolada davlat xaridlarining shaffoflik, samaradorlik, hisobdorlik va
korrupsiyaga qarshi kurash kabi masalalar bilan bog'liqligi yoritiladi. Shuningdek,
davlat xaridlarining kichik va o'rta biznesni qo'llab-quvvatlashdagi va innovatsiyalarni
rag'batlantirishdagi o'rni muhokama qilinadi. Maqola davlat xaridlarini boshqarish
sohasidagi mutaxassislar, siyosatchilar, tadqiqotchilar, tadbirkorlar va ushbu mavzuga
qiziquvchi keng o'quvchilar uchun mo'ljallangan..
Kalit so‘zlar:
davlat ehtiyojlari, davlat buyurtmasi, davlat xaridi, xarid
buyurtmachisi, xarid mexanizmi
Abstract
: This article researches and analyzes the theoretical views of foreign
and domestic scientists on public procurement.
Keywords:
state needs, state order, state procurement, procurement orderer,
procurement mechanism.
Kirish:
Davlat xaridlari har qanday davlat iqtisodiyotining muhim tarkibiy qismi bo'lib,
davlatning tovarlar, ishlar va xizmatlarga bo'lgan ehtiyojlarini qondirish, davlat
dasturlarini amalga oshirish va iqtisodiy o'sishni rag'batlantirishda muhim rol o'ynaydi.
Hozirgi sharoitda, global iqtisodiy o'zgarishlar, texnologik taraqqiyot va jamiyat
talablarining o'sishi sharoitida davlat xaridlarining dolzarbligi va muhimligi yanada
oshib bormoqda. Davlat xaridlarining samaradorligi, shaffofligi va hisobdorligi davlat
boshqaruvining sifatini belgilovchi muhim omillardan biriga aylanmoqda. Ushbu
maqola davlat xaridlarining hozirgi kundagi dolzarbligi va muhimligini tahlil qilish,
ularning iqtisodiy, ijtimoiy va boshqaruv nuqtai nazaridan ahamiyatini ko'rib chiqishga
bag'ishlanadi.
Muomoni o‘rganish zarurati
Zamonaviy iqtisodiyotning globallashuvi va davlatning iqtisodiy jarayonlardagi
rolining tobora ortib borishi sharoitida davlat xaridlari tizimining samaradorligi va
shaffofligini ta’minlash har qachongidan ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Davlat
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
227
ISSN:3030-3613
xaridlari davlat byudjeti mablag‘larining katta qismini o‘z ichiga olgan holda,
davlatning ijtimoiy-iqtisodiy siyosatini amalga oshirish, ichki bozorni rivojlantirish,
sog‘lom raqobat muhitini yaratish va korrupsiyaga qarshi kurashish kabi muhim
vazifalarni bajaradi.
Birinchidan, davlat byudjeti mablag‘larining samarali va maqsadli sarflanishini
ta’minlash zarurati davlat xaridlari tizimining dolzarbligini belgilaydi. Davlat
xaridlariga ajratilayotgan mablag‘larning hajmi yil sayin oshib bormoqda. Bunday
katta miqdordagi resurslarning samarasiz yoki noqonuniy sarflanishi davlat byudjetiga
jiddiy zarar yetkazishi, ijtimoiy va iqtisodiy dasturlarning amalga oshirilishini
qiyinlashtirishi mumkin. Shu sababli, davlat xaridlari jarayonlarini takomillashtirish,
ularning shaffofligini oshirish va nazorat mexanizmlarini kuchaytirish muhim
ahamiyatga ega.
Ikkinchidan, sog‘lom raqobat muhitini yaratish va ichki ishlab chiqaruvchilarni
qo‘llab-quvvatlash davlat xaridlarining muhim vazifalaridan biridir. Adolatli va ochiq
tenderlar o‘tkazish, mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun preferensiyalar berish orqali
davlat xaridlari ichki bozorning rivojlanishiga, yangi ish o‘rinlarining yaratilishiga va
iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu boradagi muammolarni aniqlash
va ularni bartaraf etish, shuningdek, xalqaro standartlarni inobatga olgan holda milliy
manfaatlarni himoya qilish dolzarb masala hisoblanadi.
Uchinchidan, korrupsiyaga qarshi kurashishning muhim vositasi sifatida davlat
xaridlari tizimining shaffofligini ta’minlash alohida ahamiyat kasb etadi. Davlat
xaridlari jarayonlaridagi shaffoflikning pastligi, manfaatlar to‘qnashuvi, affillangan
shaxslarning ishtiroki korrupsiya xavflarini oshiradi. Davlat xaridlarining barcha
bosqichlarini ochiq va shaffof tashkil etish, jamoatchilik nazoratini kuchaytirish orqali
korrupsiyaning oldini olish va unga qarshi samarali kurashish mumkin.
To‘rtinchidan, davlat xizmatlarining sifatini oshirish va aholining ehtiyojlarini
qondirish davlat xaridlarining yakuniy maqsadidir. Davlat tomonidan sotib olinayotgan
tovarlar, ishlar va xizmatlarning sifati aholiga ko‘rsatilayotgan xizmatlarning
darajasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, davlat xaridlarida narx bilan bir
qatorda sifat mezonlariga ham alohida e’tibor qaratish, yetkazib beruvchilarning
malakasi va tajribasini baholash muhimdir.
Nihoyat, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish va investitsiyalarni jalb qilish
jarayonlarida davlat xaridlari tizimining xalqaro standartlarga muvofiqligi muhim rol
o‘ynaydi. Investorlar va xalqaro tashkilotlar davlat xaridlari tizimining shaffofligi,
adolatliligi va qonuniyligiga katta e’tibor qaratishadi. Shu nuqtai nazardan, milliy
qonunchilikni xalqaro normalar bilan uyg‘unlashtirish va davlat xaridlari jarayonlarini
takomillashtirish zarur.
Yuqorida keltirilgan omillar hozirgi kunda davlat xaridlari tizimining dolzarbligi
va muhimligini yaqqol ko‘rsatadi. Ushbu sohadagi mavjud muammolarni chuqur
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
228
ISSN:3030-3613
o‘rganish, ularni bartaraf etish yo‘llarini ishlab chiqish va ilg‘or xalqaro tajribani
qo‘llash davlat boshqaruvi samaradorligini oshirish, iqtisodiy rivojlanishni ta’minlash
va aholi farovonligini yuksaltirishga xizmat qiladi.
Metodologiya:
•
Huquqiy va me’yoriy hujjatlarni tahlil qilish: Davlat xaridlarini tartibga
soluvchi qonunlar, qarorlar, nizomlar va boshqa me’yoriy hujjatlarni o‘rganish.
•
Statistik ma’lumotlarni tahlil qilish: Davlat xaridlari hajmi, tuzilmasi,
narxlar, ishtirokchilar soni va boshqa ko‘rsatkichlar bo‘yicha rasmiy statistikani tahlil
qilish.
•
Qiyosiy tahlil: O‘zbekistondagi davlat xaridlari tizimini boshqa
mamlakatlarning tajribasi bilan taqqoslash.
•
Kontent tahlil: Davlat xaridlariga oid hisobotlar, OAV materiallari va
boshqa manbalarni tahlil qilish.
•
Ekspert so‘rovnomasi va intervyular: Davlat xaridlari sohasidagi
mutaxassislar, davlat organlari vakillari va tadbirkorlardan ma’lumotlar yig‘ish.
•
Iqtisodiy modellashtirish: Davlat xaridlarining iqtisodiy o‘sish, raqobat va
boshqa makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’sirini modellashtirish.
Natijalar :
•
Davlat xaridlari tizimining hozirgi holati va rivojlanish tendensiyalarini
aniqlash.
•
Davlat xaridlarining iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatini baholash (masalan,
byudjet mablag‘larining samaradorligi, raqobat darajasi, korrupsiya xavflari).
•
Davlat xaridlari jarayonlaridagi mavjud muammolar va kamchiliklarni
aniqlash (masalan, shaffoflikning yetishmasligi, raqobatning cheklanganligi,
korrupsiya holatlari).
•
Davlat xaridlari tizimini takomillashtirish bo‘yicha takliflar va tavsiyalar
ishlab chiqish (masalan, qonunchilikni takomillashtirish, elektron xaridlarni
rivojlantirish, nazoratni kuchaytirish).
•
Davlat xaridlarining ichki bozorni rivojlantirish va mahalliy ishlab
chiqaruvchilarni qo‘llab-quvvatlashdagi rolini baholash.
Asosiy qism:
1. Davlat xaridlarining iqtisodiy ahamiyati:
Davlat xaridlari davlatning tovarlar, ishlar va xizmatlarga boʻlgan ehtiyojlarini
qondirish orqali iqtisodiyotga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Ular quyidagi jihatlar bilan
iqtisodiy oʻsishni ragʻbatlantiradi:
•
Talabni yaratish: Davlat xaridlari mahalliy ishlab chiqaruvchilar va
xizmat koʻrsatuvchilar uchun talabni yaratadi, bu esa ishlab chiqarish hajmini
oshirishga va yangi ish oʻrinlarini yaratishga olib keladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
229
ISSN:3030-3613
•
Investitsiyalarni ragʻbatlantirish: Davlat xaridlari xususiy sektorga
barqaror va ishonchli buyurtmalar berish orqali investitsiyalarni ragʻbatlantiradi.
•
Innovatsiyalarni qoʻllab-quvvatlash: Davlat xaridlari orqali innovatsion
mahsulotlar va texnologiyalarni sotib olish orqali innovatsion faoliyatni qoʻllab-
quvvatlash mumkin.
•
Raqobatni rivojlantirish: Davlat xaridlari jarayonida ochiq va shaffof
raqobatni taʼminlash orqali narxlarni pasaytirish va sifatni oshirishga erishish mumkin.
2. Davlat xaridlarining ijtimoiy ahamiyati:
Davlat xaridlari davlatning ijtimoiy siyosatini amalga oshirishda muhim rol
oʻynaydi. Ular quyidagi jihatlar bilan ijtimoiy farovonlikni oshirishga xizmat qiladi:
•
Infratuzilmani rivojlantirish: Davlat xaridlari orqali yoʻllar, koʻpriklar,
maktablar, kasalxonalar kabi infratuzilma obʼektlarini qurish va taʼmirlash mumkin.
•
Ijtimoiy tenglikni taʼminlash: Davlat xaridlari orqali kichik va oʻrta
biznesni qoʻllab-quvvatlash, nogironligi boʻlgan shaxslar uchun ish oʻrinlari yaratish
kabi ijtimoiy tenglikni taʼminlashga qaratilgan tadbirlarni amalga oshirish mumkin.
3. Davlat xaridlarining boshqaruv nuqtai nazaridan ahamiyati:
Davlat xaridlari davlat boshqaruvining samaradorligini oshirishda muhim rol
oʻynaydi. Ular quyidagi jihatlar bilan davlat boshqaruvining sifatini oshiradi:
•
Shaffoflik va hisobdorlik: Davlat xaridlari jarayonida shaffoflik va
hisobdorlikni taʼminlash orqali korrupsiyaga qarshi kurashish va davlat mablagʻlaridan
oqilona foydalanishni taʼminlash mumkin.
•
Samaradorlik va tejamkorlik: Davlat xaridlari jarayonida samaradorlik va
tejamkorlikni taʼminlash orqali davlat byudjeti mablagʻlarini tejash mumkin.
•
Qonun ustuvorligi: Davlat xaridlari jarayonida qonun ustuvorligini
taʼminlash orqali adolatli va teng sharoitlarni yaratish mumkin.
4. Davlat xaridlarining dolzarb masalalari:
Hozirgi sharoitda davlat xaridlarining dolzarb masalalari quyidagilardan iborat:
•
Elektron davlat xaridlarini joriy etish: Elektron davlat xaridlari jarayonini
raqamlashtirish orqali shaffoflikni oshirish va korrupsiyani kamaytirish mumkin.
•
Kichik va oʻrta biznesni qoʻllab-quvvatlash: Kichik va oʻrta biznesni
davlat xaridlarida ishtirok etishini ragʻbatlantirish orqali ularning rivojlanishiga
koʻmaklashish mumkin.
•
Innovatsion xaridlarni rivojlantirish: Innovatsion mahsulotlar va
texnologiyalarni davlat xaridlarida ustuvorlik berish orqali innovatsion faoliyatni
ragʻbatlantirish mumkin.
•
Barqaror xaridlarni amalga oshirish: Ekologik toza va ijtimoiy
masʼuliyatli mahsulotlar va xizmatlarni davlat xaridlarida ustuvorlik berish orqali
barqaror rivojlanishga hissa qoʻshish mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
230
ISSN:3030-3613
Ushbu asosiy qism davlat xaridlarining iqtisodiy, ijtimoiy va boshqaruv nuqtai
nazaridan ahamiyatini yoritadi. Keyingi qismlarda dolzarb masalalar va ularni hal etish
yoʻllari batafsil koʻrib chiqilishi mumkin.
Shuningdek, mamlakatimizda davlat xaridlarini samarali amalga oshirish
masalasi har jihatdan muhim ilmiy-amaliy ahamiyatga ega. Iqtisodiyotni
modernizatsiyalash sharoitida davlat buyurtmachilarining xaridlar hajmi kengayib, bu
bevosita byudjet mablag‘lari va davlat ulushi bor korporativ tuzilmalarning moliyaviy
resurslaridan oqilona foydalanish mas’uliyatini yuzaga keltirmoqda.
Deyarli barcha mamlakatlarda davlat xaridlari uchun davlat budjetidan qiladigan
xarajatlar salmoqli bo’lib, bu davlat xaridlarini boshqarish tizimini rivojlantirish
zaruriyatini keltirib chiqaradi. Shu nuqtai nazardan, budjet mablag’laridan samarali
foydalanish, buyurtmalarni joylashtirishning oshkoraligi va shaffofligini ta’minlash,
adolatli raqobat rivojlanishi va buyurtmalarni joylashtirishda korrupsiyani oldini olish
maqsadida davlat xaridini boshqarish tizimini takomillashtirish muhim ahamiyatga
ega.
Avvalo, aytib o’tish joizki, iqtisodiy adabiyotlarda davlat ehtiyojlarini qondirish
sifatini oshirish va optimallashtirish maqsadida “davlat buyurtmasi” ga yaxlit va aniq
ta’rif yoki tayanch tushuncha mavjud emas. Bu bo’yicha L.M.Davletshina,
V.S.Gladkov va boshqa bir qancha yosh olimlarning fikrlariga ko’ra, davlat
buyurtmasining mavjud talqini uning asl mohiyatini aks ettirmay, “davlat buyurtmasi”
va “davlat xaridi” tushunchalarini aralashtirib yubormoqda va bu bilan amaliyot
tartibotiga salbiy ta’sir ko’rsatmoqda1.
L.V.Andreyeva davlat xaridlarining huquqiy masalalarini o’rganishda “davlat
ehtiyojlari” ni mustaqil ma’noga ega bo’lgan huquqiy tushuncha sifatida alohida ajratib
ko’rsatdi. Bunda davlat va davlat buyurtmachilarining funksiya va vakolatlarini
amalga oshirish uchun zarur bo’lgan davlat ehtiyojlarining tarkibiga tovar, ish va
xizmatlarga bo’lgan ehtiyojlar kiradi.2
Qonunchilikka ko’ra tovarlarni yetkazib berish, ishlar bajarish va xizmat
ko’rsatish bo’yicha buyurtmalar joylashtirish deganda, qonunga belgilangan tartibda,
buyurtmachilar, vakolatli davlat organlarining mol yetkazib beruvchilar (ijrochilar,
pudratchilar) ni tanlash bo’yicha va davlat ehtiyojlarini qondirish maqsadida ular
tomonidan tovarlar yetkazib berish, ishlar bajarish va xizmatlar ko’rsatish bo’yicha
davlat shartnomalarini tuzish harakatlari tushuniladi.
“Davlat ehtiyojlari” va “Davlat ehtiyojlari uchun buyurtma joylashtirish”
tushunchalarining mohiyatini ko’rib chiqar ekanmiz, bunda “davlat ehtiyojlari”
tushunchasi “davlat buyurtmasi” tushunchasiga nisbatan kengroq mazmunga ega
degan xulosa kelamiz, chunki davlat buyurtmasi davlat ehtiyojlarining umumlashgan
va rasmiylashtirilgan ko’rinishi hisoblanadi. Bunda shuni ta’kidlab o’tish kerakki, bu
terminlarning ham mazmuni, ham tarkibi jihatdan amaliyotda ishlatilishi bir xil.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
231
ISSN:3030-3613
Sobiq Sovet qonunchiligida davlat buyurtmasi individual rejaviy hujjat sifatida
qaralib, u korxona rejasi tarkibida bo’lgan va iste’molchilarning buyurtmasiga
asoslangan umumiy ishlab chiqarish dasturini shakllantirishda uning mustaqilligini
kafolatlagan.
Rossiya qonunchiligining nazariyasida davlat buyurtmasi deganda davlat
organlari tomonidan mahsulot ishlab chiqarish, tovarlarni realizatsiya qilish, ishlarni
bajarish uchun qilinadigan va davlat budjetidan moliyalashtiriladigan buyurtmasi
tushuniladi. Bunday buyurtmani nafaqat davlat korxonalari, balki boshqa korxonalar
ham amalga oshirishlari mumkin. Buyurtma, odatda, tanlov asosida beriladi. Davlat
buyurtmasi xo’jalik yurituvchi munosabatlarini bevosita tartibga solishning usuli
hisoblanadi. Bunday ta’rifni A.A.Xramkin boshligidagi avtorlik kengash ham qo’llab-
quvvatlamoqda3.
Keng ma’noda, davlat buyurtmasi deganda, davlat boshqaruv organlarining
tovar, ish, xizmatlarga bo’lgan ehtiyojlari tushunilib, bu ehtiyojlar budjet va nobudjet
fondlarining mablag’lari hisobidan, ya’ni budjet va nobudjet fondlariga jamg’arilgan
1 Давлетшина Л.М. Государственный заказ как инструмент проведения
промышленной политики (на примере Республики Татарстан): Дисс. ... канд.
экон. наук. Казань, 2007. С. 47; Гладков В.С. Государственный заказ в сфере
государственного управления экономикой: Дисс. канд. юрид. наук. Ростов-на-
Дону, 2008. С. 14.
2 Андреева Л.В. Закупки товаров для федеральных государственных нужд:
правовое регулирование. М.: Волтерс Клувер, 2009. С. 24.
3 Настольная книга госзаказчика / Под ред. А.А. Храмкина. 4-е издание,
доп. М.: ИД «Юриспруденция», 2008. С. 187.
Soliq to’lovchilarning mablag’lari hisobidan moliyalashtiriladi. Bu fikrni
I.I.Smotritskaya ham ilgari suradi va qo’shimcha ravishda bu ehtiyojlarning nimaga
asoslanganligini va uni to’gri rasmiylashtirish kabi aspektlarga oydinlik kiritadi4.
Tor ma’noda, davlat buyurtmasi- bu aniq bir davlat organining ma’lum bir tovar,
ish va xizmatlarga bo’lgan ehtiyojlarining ro’yxatidir.
V.Ye.Belov davlat xaridiga iqtisodiy kategoriya sifatida qarar ekan, unga
davlatning u yoki bu tovarga bo’lgan konkretlashgan (miqdoriy va sifat
ko’rsatkichlarni belgilagan holdagi) ehtiyoji, deb ta’rif beradi5.
Ba’zi iqtisodchi-olimlar “davlat buyurtmasi” ning mohiyatini ochishda, jahon
iqtisodiy nazariyasi va makroiqtisodiyotga tayanadi. Misol uchun, T.V.Fraybergning
fikricha, “davlat buyurtmasi” – bu budjetdan moliyalashtirishni tashkil etishning bir
shakli bo’lib, o’ziga xos belgilari (qaytarishlilik va qaytarib berilmaslik), prinsiplari,
tasnifi va rivojlanish bosqichlariga ega. A.F.Nozdrachevning ta’kidlashicha, davlat
buyurtmasi davlatning bozor sharoitida iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishiga ta’sir
etuvchi asosiy instrumentlardan biri, shuningdek, u huquqni tartibga soladigan bozor
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
232
ISSN:3030-3613
instrumenti ham hisoblanadi6. L.M.Davletshina qarama-qarshi fikrga ega bo’lib, uning
fikricha, davlat buyurtmasi bu davlatning o’z funksiyalari va xalqaro majburiyatlarini
bajarishi uchun zarur bo’lgan tovar va xizmatlarni ishlab chiqarishni turli xil
korxonalarga yuklatilishi, davlat xaridi esa bu raqobatbardosh bozorda davlat
boshqaruv organlari tomonidan bevosita shu buyurtmani amalga oshirish jarayonidir.
Bizning fikrga ko’ra bu ta’rif noto’g’ri hisoblanadi, chunki bu “davlat buyurtmasi” kabi
keng mazmunli tushunchaning faqatgina iqtisodiy tomonini yoritib bermoqda, ammo
uni rejalashtirish va joylashtirish kabi muhim tomonlari hisobga olinmadi.
V.I.Kuznetsovning fikriga ko’ra, davlat buyurtmasi - davlatining
Konstitutsiyasi, qonunlari va funksiyalarini amalga oshirishning ommaviy-huquqiy
institutidir. Bu institut davlat va xususiy subyektlar o’rtasidagi ma’muriy tartibdagi
ko’rinishga ega bo’lib, o’z tarkibiga konstitutsion, ma’muriy, budjet va fuqarolik
huquqlarning moddiy va protsessual me’yorlarni oladi hamda Konstitutsiyasida
belgilab qo’yilgan ommaviy ehtiyojning ommaviy-huquqiy institutini shakllantirish
jarayonini va uning huquqiy maqomini o’rnatish xususiyatiga ega7.
Bu borada R.A.Nabiyev va R.K.Ariqbayevning fikrlari alohida e’tiborga loyiq.
Ular “davlat buyurtmasi” tushunchasidan davlat mudofaasi va xavfsizligini
4 Смотрицкая И.И. Развитие рынка государственных заказов: институты и
механизмы (научный доклад). М., 2007. С. 7; Смотрицкая И.И. Экономика
государственных закупок. М.: Книжный дом «ЛИБЕРКОМ», 2009. С. 22. 5 Белов
В.Е. Правовое регулирование размещения государственного заказа // Право и
экономика. 2005. No 2.
6 Ноздрачев А.Ф. Государство как заказчик продукции // Государство и
право. 1994. No 7.
7 Кузнецов В.И. Правовое регулирование институту государственного
заказа: Дисс. ... канд. юрид. наук. Москва, 2005. С. 86.
ta’minlashda paydo bo’ladigan ehtiyojlarni, “davlat xaridi” dan esa davlatning
boshqa ehtiyojlarni tushuntirishda foydalanishgan8.
1996 yilda T.F.Ryabova boshchiligidagi mualliflik kollektivining nashriga
ko’ra, davlat buyurtmasi bu davlatning ehtiyojlarini qondirishni ta’minlash bilan
bog’liq bo’lgan davlat iste’molining bir shaklidir. Bunda “davlat xaridi” tushunchasi
ham alohida ajratib ko’rsatilgan va unga mehnat predmetlari va vositalarini xarid
qilish, fuqarolik qurilish dasturlarini realizatsiya qilish hamd davlat korxonalariga
kapital qo’yilmalarni moliyalashtirish bilan bog’liq bo’lgan davlat ehtiyojlarining bir
shakli, deb ta’rif berilgan9.
L.P.Kurakov va V.L.Kurakov davlatning tovar va xizmatlar xaridi tarkibiga
federal, respublika va mahalliy hukumat organlarining korxonalarning tayyor
mahsulotiga va barcha resurslar, ayniqsa ishchi kuchi resursiga qiladigan xarajatlarini
kiritadi. Bunda ular tarkibiga transfert to’lovlar kiritilmaydi10.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
233
ISSN:3030-3613
A.B.Barixin fikriga ko’ra, xarid – bu mamlakat tashqarisi yoki ichkarisidan
tovarlarni yirik hajmda sotib olishdir, davlat organlari tomonidan qilinadigan xarid esa
“davlat xaridi” hisoblanadi11.
“Davlat xaridi” terminini ishlatishda A.V.Pikulik uning mazmunini kengaytirdi
va tarkibiga davlat ehtiyojlari uchun davlat mablag’lari hisobidan tovar, ish va
xizmatlarni xarid qilish jarayonini ham kiritdi12.
N.V.Nesterovich va V.I.Smirnov xarid tushunchasiga davlat buyurtmachisi
tomonidan tovar, ish va xizmatlarni tegishli budjet va fond mablag’lari hisobidan sotib
olish, deb ta’rif berishgan13.
A.A.Demin “xarid” tushunchasini o’rganishda makroiqtisodiy nazariyaga
yondoshib, bu shaxsiy yoki vazirliklar huzuridagi tashkilotlarning joriy ehtiyojini
qondirish yoxud investitsion maqsadlar uchun tovar, ish, xizmatlarni muntazam
ravishda va yirik hajmda, yirik summada sotib olishga yo’naltirilgan maqsadli faoliyat,
deb tushuntiradi14.
Ko’pgina olimlarning fikricha,“davlat xaridi” mamlakatda ishlab chiqarilgan
tovar va xizmlatlarning bir qismi bo’lib, ular hukumat, davlat organlari tomonidan o’z
va aholi iste’molini ta’minlash va saqlash maqsadida davlat budjeti mablag’lari
8 Набиев Р.А., Арыкбаев Р.К. Повышение эффективности бюджетных
расходов системы государственных заказов и закупок // Бухгалтерский учет в
бюджетных и некоммерческих организatsiях. 2008. No 15.
9 Большой коммерческий словарь / Под ред. Т.Ф. Рябовой. М.: Война и
мир, 1996. С. 88,
10 Кураков Л.П., Кураков В.Л. Большой словарь экономических и
юридических терминов. М.: Вуз и школа, 2001. С. 138.
11 Барихин А.Б. Большой юридический энциклопедический словарь. 2-е
издание, перераб. и доп. М.: Книжный мир, 2008. С. 208.
12 Пикулик А.В. Управление государственными закупками: Монография.
М.: Издательский дом «Финансовый контроль», 2006. С. 23.
13 Нестерович Н.В., Смирнов В.И. Конкурсные торги на закупку
продукции для государственных нужд / Под ред. А.Г. Свинаренко. М.: ИНФРА-
М, 2000. С. 124.
14 Демин А.А. Государственный заказ как фактор развития
государственного сектора трансформatsiонной экономики: теоретико-
экономические аспекты: Дисс. ... канд. экон. наук. Челябинск, 2007. С. 63, 65.
hisobidan xarid qilinadi. Ammo, bizning fikrimizcha, bu fikr haqiqatga mos
kelmay o’z mohiyatini yo’qotdi, chunki buyurtmani joylashtirish nafaqat budjet
mablag’lari hisobiga, balki moliyalashtirishning nebudjet manbalari hisobiga ham
amalga oshiriladi hamda buyurtmani joylashtirishda davlat buyurtmachilari tarkibiga
yuqoridagilar bilan birga barcha davlat tashkilotlari va boshqa budjet mablag’larini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
234
ISSN:3030-3613
oluvchi va moliyalashtirishning nebudjet manbalari mablag’larini oluvchi tashkilotlar
ham kiradi.
“Xarid” atamasi turli davlat organlari tomonidan xarid qilinadigan tovar, ish va
xizmatlarni xarid qilishni tartibga soladigan xalqaro me’yoriy-huquqiy normalarda
hamda tijorat sohasida buyurtmachining shartnoma asosida mahsulotni sotib olishi
tushunchasi sifatida keng tarqalgan. Bunda RF Fuqarolik Kodeksiga binoan shartnoma
deganda ikki yoki undan ortiq tomonlarning o’zaro kelishuvi (bu hujjat “shartnoma”
deb rasmiylashtirilgani yoki yo’qligidan qat’iy nazar) tushuniladi.
G.I.Martinenko savdo va tariflar bo’yicha Umumiy kelishuvga asoslanib shuni
ta’kidlab o’tadiki, bu hujjatning 8 betidagi “a” bandida davlat xaridi davlatning
ehtiyojlari uchun, keyinchalik tijoratda qayta sotish yoki tijorat faoliyatini yuritish
uchun shu mahsulotlardan ishlab chiqarishda foydalanishni ko’zda tutmaganholda,
mahsulotlarni davlat agentliklari tomonidansotib olinishi sifatida talqin etilgan15.
I.I.Smotritskaya, O.A.Skutelnik va V.V.Ilyuxin kabi olimlar “davlat xaridi” va
“davlat buyurtmasi” tushunchalarini birlashtirib, davlat xaridi - davlat ehtiyojlari
uchun tovar, ish va xizmatlarni xarid qilishning,ya’ni davlat buyurtmasini amalga
oshirishning so’nggi yakunlovchi bosqichi, degan fikrni ilgari suradilar16.
Yuqoridagi atamalarning har tomonlama tahlilidan kelib chiqib, biz “davlat
buyurtmasi” va “davlat xaridi” tushunchalari bir-biriga o’xshash degan fikrga keldik.
Bu sohaning qonunchilikda ma’muriy va fuqarolik me’yorlar bilan taribga solinishini
hisobga olib hamda “davlat xaridi” tushunchasi ancha oldin shakllanganligi va hozirgi
kunda iqtisodchi, moliyachi va tahlilchilar tomonidan davlat ehtiyojlari uchun
buyurtmalarni joylashtirishni tartibga solish sohasida tushuncha va terminlarni
o’xshash talqin etish maqsadida foydalanayotganliklarini inobatga olib, “davlat
buyurtmasi” tushunchasini qonun jihatdan mustahkamlab qo’yishni taklif etamiz.
Fikrimizcha, davlat buyurtmasi o’z ichiga davlat ehtiyojlarini qondiradigan, budjet va
nobudjet mablag’lari hisobiga moliyalashtiriladigan hamda davlat buyurtmachisi
tomonidan xarid qilinadigan tovar, ish, xizmatlarning asoslangan hajmi va
shakllantirilgan ro’xatini olishi kerak.
15 Мартыненко Г.И. Размещение заказов на поставки товаров, выполнение
работ, оказание услуг для государственных и муниципальных нужд,
антимонопольный контроль // Право и экономика. 2006. No 10.
16 Смотрицкая И.И. Указ. соч. С. 7; Скутельник О.А. Государственные
закупки в системе обеспечения нatsiональной безопасности: понятие и
принципы. Доклад по проблемам правового регулирования размещения заказов
на поставки товаров для государственных нужд // www.rea.ru – официальный
сайт РЭА им. Г.В. Плеханова; Ильюхин В.В.
Shunday qilib, fikrimizcha, davlat buyurtmasi - bu davlat ehtiyojlarini qondirish
maqsadida amalga oshiriladigan murakkab va davomiy jarayon bo’lib,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
235
ISSN:3030-3613
prognozlashtirish, rejalashtirish va shakllantirish, joylashtirish, amalga oshirish va
nazorat kabi bosqichlardan iborat.
Prognozlashtirish - bu baholash jarayoni bo’lib, bunda “davlat ehtiyojlari”
tushunchasi ostida bo’lgan davlatning u yoki bu ehtiyojlarini qondirish muhimliligi,
davlat buyurtmasining istiqboli va unga qilinadigan xarajatlar baholanadi. Baholash
jarayoni ma’lum davrdagi bozor sharoitlarining o’zgarishi va bozor konyukturasini
tahlil qilish hamda marketing tadqiqotlariga asoslanadi. Prognozlashtirish natijalari
davlat buyurtmasini rejalashtirish va shakllantirish davomida hisobga olinadi.
Davlat buyurtmasini rejalashtirish va shakllantirish - ma’lum davr mobaynidagi
davlat buyurtmachisining tovar, ish, xizmatlarga bo’lgan ehtiyojini qondirish
maqsadida kompleks chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirish jarayonidir.
Davlat buyurtmasini joylashtirish - buyurtmachining tovar yetkazib berish,
ishlar bajarish va xizmatlar ko’rsatish uchun kontragentlarni tanlash va ular bilan
shartnoma tuzishni tartibga soluvchi qonunchilikka asoslangan harakatlaridan iborat.
Davlat buyurtmasini amalga oshirish va uning nazorati o’z ichiga quyidagilarni
oladi: davlat buyurtmasi sohasining subyektlari tomonidan RF ning amaldagi
qonunchiligiga, shu jumladan, shu sohani tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlar va
shartnoma majburiyatlariga qat’iy amal qilishlari; davlat buyurtmasi subyektlari
harakatlari ustidan doimiy va har tomonlama nazoratni o’rnatish; davlat buyurtmasini
joylashtirishda vujudga keladigan muammoli vaziyatlarni suddan tashqari, ma’muriy
tartibda hal etish kabilar.
M.N.Kozin fikricha, davlat buyurtmasi nafaqat davlat ehtiyojlarini qondirish
vositasi sifatida, balki iqtisodiyotda raqobatni rivojlantirish uchun inqiroz holatdagi
tarmoqlarni qo’llab-quvvatlash instrumenti sifatida ham namoyon bo’ladi. Bundan
tashqari, davlat buyurtmasi mamlakatning inqirozga qarshi siyosatining muhim
elementi bo’lib ham xizmat qilishi mumkin17.
Shuni ta’kidlab o’tish zarurki, davlat buyurtmasining aniq maqsadini belgilash
o’ta muhim hisoblanadi, chunki bu bilan nafaqat qonun chiqarish jarayoni, balki
huquqiy normalarni to’gri talqin etish va ulardan foydalanish uzviy bog’liq
hisoblanadi. Federal qonunni tahlil qilganda, unda davlat buyurtmasining bir necha
maqsadlari keltirib o’tilgani aniqlandi. Ammo, fikrimizcha,Federal qonunda davlat
buyurtmasining yagona, umumiy maqsadi bo’lishi kerak. Lekin shunga qaramay
ko’pgina mualliflar maqsadlarning turli xilligini qo’llab-quvvatlamoqdalar.
V.I.Smirnovning fikricha,xaridlar to’g’risidagi qonunchiligda maqsad va
vositalarning o’rni almashgan: vositalar - “mustaqil” maqsadlar sifatida talqin etiladi,
17 Козин М.Н. Государственный оборонный заказ: теория и практика
управления рисками: Монография. Вольск: ВВВУТ (ВИ), 2007. С. 15, 16.
haqiqiy maqsad esa mavhumlikka yoyilgan. Natijada noto’g’ri belgilangan
maqsadlar ko’rsatkichlari kiritilgan yutuqlardan dalolat beradi, aslini olganda esa
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
236
ISSN:3030-3613
ehtiyojlarni qondirishning real holati yomonlashib bormoqda. Ijtimoiy xaridlar va
qonunchilikning bu sohadagi maqsadi - belgilab qo’yilgan mablag’lar doirasida davlat
va munitsipal ehtiyojlarni qondirish samaradorligini oshirish hisoblanadi18.
Mazkur fikrga qo’shilgan holda, o’ylaymizki, maqsad tushunchasi
mavhumlashtirilgan, “mustaqil maqsadlar” deb yozilgan tushuncha esa shunchaki
asosiy maqsadga erishish usullari hisoblanadi. Bu taxmin A.A.Xramkin
boshchiligidagi mualliflar kollektivining nazariy va metodologik izlanishlariga
asoslangan bo’lib, Federal qonunda sanab o’tilgan maqsadlar davlat (ijtimoiy)
xaridlarning asosiy va qo’shimcha tamoyillari sifatida talqin qilingan.
Shunday qilib, “davlat xaridi” va “davlat buyurtmasi” tushunchalarining xilma
xil ta’riflari oqibatida bu sohada qonunchilikni ishlab chiqish va davlat buyurtmasini
takomillashtirish borasida takliflar kiritish qiyinlashib qoldi.
Qonunchilikda qat’iy belgilangan tushunchalarning yo’qligi oqibatida davlat
buyurtmasi sohasida huquqiy muzokaralarga olib kelib, qo’yilgan vazifalarga va savdo
natijalariga erishilmay qolmoqda.
Fikrimizcha, davlat buyurtmasi - bu davlat ehtiyojlarini qondirish maqsadida
amalga oshiriladigan murakkab va davomiy jarayon bo’lib, prognozlashtirish,
rejalashtirish va shakllantirish, joylashtirish, amalga oshirish va nazorat kabi
bosqichlardan iborat va davlatning inqirozga qarshi siyosatining muhim elementi
bo’lib hisoblanadi.
Mahalliy olimlarimizning davlat xaridlari bo‘yicha nazariy qarashlari deyarli
yakdil. Masalan, U.Burxonov “Davlat xaridi - bu davlat ehtiyojlari uchun tovarlar va
xizmatlarni qisman yoki to’liq davlat mablag’lari evaziga sotib olishdir” 19-deb
ta’riflasa, J.Umarovning fikricha, davlat xaridlari tizimi milliy iqtisodiyotni tartibga
solishining muhim institutlaridan biri hisoblanib, aralash iqtisodiyot sharoitida davlat
talabni bir qator tarmoqlar mahsulotining iste’molchisi, uning miqdori va tarkibiga
ta’sir ko‘rsatadigan iqtisodiyotni tartibga solishning kuchli vositasidir20.
19
У.Бурханов.
Государственные
закупки.
http://el.tfi.uz/pdf/gos_zakup_ru.pdf
20 Umarov J. Davlat xaridlari tizimini takomillashtirishning metodologik
jihatlari. 08.00.07 – Moliya, pul muomalasi va kredit. Iqtisodiyot fanlari bo‘yicha
falsafa doktori (PhD) dissertasiyasi avtoreferati. Toshkent – 2021.
“Davlat xaridlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respubliksi Qonunida esa davlat
xaridiga quyidagicha ta’rif berilgan: “Davlat xaridlari - davlat buyurtmachilarining
tovarlarga (ishlarga, xizmatlarga) bo‘lgan ehtiyojlarini pulli asosda ta’minlash
jarayoni”dir22.
Xulosa qilib aytganda, bugungi kunda davlat xaridlari tizimida zamonaviy shakl
va tartib-taomillarni ishlab chiqish hayotiy zaruratga aylanmoqda. Davlat xaridlarining
takomillashtirilishi ushbu sohaning nazariy asoslarini chuqur tadqiq etish, mukammal
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_1-to’plam_Aprel-2025
237
ISSN:3030-3613
qonunchilik bazasini yaratish va uni xalqaro tajribaga mos ravishda rivojlantirish bilan
ham uzviy bog‘liqdir. Pirovardida, davlat xaridlari iqtisodiyotni rivojlantirishga,
tadbirkorlik subektlari o‘rtasida sog‘lom raqobat va sifatli mahsulot ishlab chiqarish
hajmini oshishiga imkon yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasining 22.04.2021 yildagi “Davlat xaridlari to‘g‘risida”gi O‘RQ-
684-son Qonuni
2.
Vazirlar Mahkamasining 2022 yil 20 maydagi 276-son qarori bilan tasdiqlangan “Davlat
xaridlarini amalga oshirish bilan bog‘liq tartib-taomillarini tashkil etish va o‘tkazish
tartibi to‘g‘risida”gi Nizom
3.
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2018 yil 21 mayda 3015 raqam
bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan “Maxsus axborot portali operatorining davlat xaridlarini
tashkil etish hamda o‘tkazish borasidagi faoliyati to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash
haqida”gi Nizom.
4.
Андреева Л.В. Закупки товаров для федеральных государственных нужд: правовое
регулирование. М.: Волтерс Клувер, 2009
5.
Барихин А.Б. Большой юридический энциклопедический словарь. 2-е издание,
перераб. и доп. М.: Книжный мир, 2008
6.
Гладков В.С. Государственный заказ в сфере государственного управления
экономикой: Дисс. ... канд. юрид. наук. Ростов-на-Дону, 2008
7.
U.O‘roqov, E.Shodmonov, D.Bobobekova. Davlat xaridlarini boshqarish. T.- 2022 y.
8.
U.O‘roqov. Davlat xaridlari tizimida elektron xaridlar hajmini oshirish masalalari.
“Zamonaviy moliyaning milliy va xalqaro dolzarb masalalari”. Xalqaro ilmiy-amaliy
konferensiya materiallari to‘plami. TMI, 2021 yil 20 may
9.
U.O‘roqov. Byudjet mablag‘laridan samarali foydalanishni ta’minlash yo‘llari.
“Hududlar moliyaviy salohiyatini yuksaltirishda xizmat ko‘rsatish sohasining ahamiyati”
mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy konferensiya materiallari to‘plami.TMI, 2017 yil
12 aprel
10.
Uchqun O’roqov, Javohir Yomg’Irov. Davlat xaridlarini tashkil etish modellari:
afzalliklari va kamchiliklari. Science and Education, 2022. No 12
