T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
61
ISSN:3030-3613
NUTQ RIVOJLANTIRISH METODIKASI VA BOLALAR UCHUN TIL
O‘RGATISH USULLARI
Aslanova Nafisa Samadovna
Buxoro viloyati G'ijduvon tumani 55-DMTT,
Qisqa muddatli guruh tarbiyachisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalar
nutqini rivojlantirish va til o‘rgatish usullari haqida so‘z yuritiladi. Maqolada nutq
rivojlantirish metodikasi, jumladan tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilish, nutq sur’atini
rivojlantirish, nutqiy aloqa ko‘nikmalarini shakllantirish kabi muhim masalalar ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, til o‘rgatish usullari, masalan, o‘yin, qo‘shiqlar, multfilmlar va
rol ijro etish kabi metodlar orqali bolalar tilini rivojlantirishning samarali yo‘llari tahlil
etiladi. Ushbu usullar bolalarning o‘qish, tinglash, so‘zlash va tushunish qobiliyatlarini
yaxshilashga xizmat qiladi. Maqola o‘qituvchilarga va maktabgacha ta’lim
muassasalarida faoliyat yuritayotgan pedagoglarga metodik ko‘rsatmalar va
tavsiyalarni taqdim etadi.
Kalit so‘zlar:
Nutq rivojlantirish, maktabgacha ta’lim, til o‘rgatish metodikasi,
o‘yin usullari, qo‘shiqlar, multfilmlar, rol ijro etish, nutqiy aloqa, pedagogika, bolalar
ta’limi
O‘zbekiston Respublikasida maktabgacha ta’lim tizimi jadal rivojlanib,
o‘quvchilarga erta ta’lim-tarbiya berishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Maktabgacha
ta’lim muassasalari bolaning rivojlanishiga asosiy ta’sir ko‘rsatuvchi tashkilotlar
bo‘lib, bu muassasalarda bilim berishning asosiy shakli mashg‘ulotlardir.
Mashg‘ulotlar jarayonida bolaning nutqi rivojlanadi, grammatik va fonetik qirralari
mukammallashadi, so‘z boyligi oshadi, bu esa uning psixologik va intellektual
rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi. Maktabgacha ta’lim muassasalarida ta’lim-tarbiya
jarayonida ta’lim metodlari va uslublarining to‘g‘ri tanlanishi va qo‘llanilishi bolaning
nutq rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Nutq rivojlantirish metodikasi.
Maktabgacha ta’limda bolalarni nutq
rivojlantirishga oid 5 ta asosiy metodika mavjud. Bu metodikalardan eng muhimlaridan
biri bu “Nutq o‘stirish mashg‘ulotlari”dir, chunki nutqni o‘stirish nafaqat bolalarning
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
62
ISSN:3030-3613
so‘z boyligini oshiradi, balki muloqot qobiliyatini rivojlantiradi va tafakkurlarini
shakllantirishda ham katta ahamiyatga ega. Nutq o‘stirishning asosiy yo‘nalishlari
quyidagilardir:
1.
Tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilish
– bolada nutq eshitish shakllanishi avval,
talaffuzni to‘g‘ri o‘rgatish muhim. Tovushlarni aniq va to‘g‘ri talaffuz qilish,
undan keyin so‘zlarni aytishda aniqlik, nutq madaniyatining birinchi
bosqichlaridan biridir.
2.
Aniq talaffuz va urg‘u qo‘yish
– so‘z va so‘z birikmalarini aniqlik bilan
talaffuz qilishni shakllantirish, tilni aniq va tushunarli ifodalashni ta’minlaydi.
Bolalarga so‘zlarda urg‘uni to‘g‘ri qo‘yish ham muhim, chunki bu so‘zlarning
to‘g‘ri tushunilishiga yordam beradi.
3.
Nutq sur’atini rivojlantirish
– nutqning tabiiy, izchil va ifodali ravishda
aytilishini ta’minlash. Bu bolaning nutqidagi ravonlik va tushunarlilikni
oshirishga yordam beradi.
4.
Nutqiy aloqa ko‘nikmalarini tarbiyalash
– bolaning muloqotga kirishish,
suhbatdoshiga murojaat qilish, o‘z fikrlarini erkin bayon etish ko‘nikmalarini
rivojlantirish. Bu, shuningdek, bolaning ijtimoiy muhitda o‘zini qanday tutishi
va boshqalar bilan muloqot qilishdagi qobiliyatini shakllantiradi.
5.
Nutqiy eshitish va nafas olishni shakllantirish
– nutq jarayonlarida to‘g‘ri
nafas olish va nutqni to‘g‘ri eshitish bolaning so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilishiga
yordam beradi.
Nutq rivojlantirish mashg‘ulotlarida bolaning jismoniy va ruhiy salohiyatini
oshirishga ham alohida e’tibor qaratiladi. Pedagoglar bolalarning muloqotda
bo‘lishdagi qobiliyatlarini muntazam ravishda baholab, ularni rag‘batlantirishga
harakat qilishadi.
Bolalar uchun til o‘rgatish usullari.
Bolalarni til o‘rgatishda ham metodik
yondashuvlar va usullar o‘ta muhim. O‘qituvchilar, o‘rganayotgan bolalarning
yoshiga, psixologik va jismoniy holatiga qarab, turli xil yondashuvlarni qo‘llashlari
zarur. Til o‘rgatishda bola uchun qiziqarli va o‘ylangan metodlar samarali natijalar
berishi mumkin. Bu metodlardan ayrimlari quyidagilardir:
1.
O‘yin orqali til o‘rgatish
– bolalar tabiatan o‘yinchan bo‘lgani uchun o‘yinlar
orqali til o‘rgatish usuli eng samarali hisoblanadi. O‘yinlarda qo‘llaniladigan
o‘quv materiallari bolalar uchun qiziqarli va tushunarli bo‘ladi. O‘yinlar orqali
bolalar yangi so‘zlarni, iboralarni o‘rganadilar va ularni o‘zlarining kundalik
faoliyatlarida qo‘llashni o‘rganadilar.
2.
Multfilmlar va interaktiv materiallar
– bolalar uchun multfilmlar til
o‘rgatishning eng yaxshi vositalaridan biridir. Bolalar multfilmlardan o‘rgangan
so‘zlarni o‘zlashtiradilar, tilni eshitib o‘rganish jarayonida ular qiziqarli
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
63
ISSN:3030-3613
hikoyalarni tushunishga intiladilar. Bu metod yosh bolalarning nutq
rivojlanishini qo‘llab-quvvatlaydi va ularni til o‘rganishga motivatsiya qiladi.
3.
Qo‘shiqlar va she’rlar
– bolalar uchun qo‘shiqlar va she’rlar til o‘rgatishda
samarali vosita hisoblanadi. Bolalar qo‘shiqlarni yodlash orqali so‘z boyliklarini
kengaytiradilar, nutqni o‘rgatish jarayonini yanada qiziqarli va osonlashtiradilar.
Qo‘shiqlar orqali o‘rganilgan tilning fonetik va fonologik aspektlari bolaning
tilni o‘zlashtirishiga yordam beradi.
4.
Rol ijro etish (role play)
– bolalar turli rollarni o‘ynash orqali tilni o‘rganishda
faol qatnashadilar. Bu metod bolalarga yangi so‘zlar va iboralarni turli
kontekstda o‘rganish imkonini beradi. Masalan, bolalar o‘zlarini turli rollarda
tasavvur qilib, tilni o‘zaro muloqotda qo‘llashni o‘rganadilar.
5.
Ko‘rgazmali materiallardan foydalanish
– bolalar uchun rasm, karta,
plakatlar va boshqa ko‘rgazmali materiallar bilan ishlash til o‘rganish jarayonini
yanada samarali qiladi. Bu usul bolalarga tilni vizual tarzda o‘rganishga yordam
beradi. Masalan, ingliz tilida hayvonlar nomini o‘rgatishda hayvonlarning
rasmlari bilan ishlash bolalarga tushunishni osonlashtiradi.
6.
Mavzuga oid muhit yaratish
– o‘qituvchilar bolalarga til o‘rgatish jarayonida
turli muhitlarni yaratib berishlari lozim. Masalan, sayohat, oshxona, sport yoki
tug‘ilgan kun kabi mavzularda bolalarga tilni o‘rgatish bolalar uchun qiziqarli
va samarali bo‘ladi. Bunday mavzular orqali bolalar tilni o‘rganish jarayonida
o‘zlarini yangi vaziyatlarda ko‘rsata oladilar.
Xulosa.
Maktabgacha ta’limda nutq rivojlantirish va til o‘rgatish
metodikalarining samarali qo‘llanilishi bolaning kelajakdagi muvaffaqiyatli ta’lim
olishiga, muloqot qobiliyatini rivojlantirishga katta ta’sir ko‘rsatadi. Nutq rivojlantirish
metodikalarining har biri o‘zining ahamiyatiga ega bo‘lib, bu metodlar birgalikda
bolalarning nutqini to‘liq va mukammal tarzda rivojlantirishga yordam beradi.
Maktabgacha ta’limda til o‘rgatishning samarali usullari, bolalarning yoshiga mos
keladigan o‘quv materiallari va o‘qituvchilarning malakasi orqali bolalar jismoniy,
intellektual va emosional jihatdan to‘liq rivojlanishi ta’minlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.
Azizxoʻjayeva N. "Pedagagik texnalogiya va pedagagik mahorat" TDPU 2003
2.
D.R Babayeva "Nutq oʻstirish metodikasi va nazariyasi" Toshkent
3.
Durdona E. BOSHLANGʻICH TA’LIMDA ERTAKLARNI OʻQITISHNING
MAQSAD VA VAZIFALARI //Involta Scientific Journal. – 2023. – Т. 2. – №. 4.
– С. 275-279.
4.
Jalolov J. Chet tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent., 2012: – 4 -bet.
5.
Norqul Bekmirzaev "Nutq madaniyati va notiqlik" Toshkent "Fan" nashriyoti 2007
6.
Omonturdiyev A.J., Abduraimova Sh.I. "Nutq madaniyati va uslubiyati" Toshkent
2016
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
64
ISSN:3030-3613
7.
Sobirjonovich S. I. et al. Recommendations on Classifying Didactic Games and
Using Them in Eliminating Speech Deficiencies in Children //Journal of
Pedagogical Inventions and Practices. – 2023. – Т. 19. – С. 86-90.
8.
Soliyev I. et al. BOLALARGA ATROF MUHITNI TANISHTIRISHDA ESTETIK
TARBIYANING O’RNI //Science and innovation. – 2022. – Т. 1. – №. B3. – С.
801-804.
9.
Yusupov L.S. Bolalarni ilk yoshida xorijiy tillarni o’rgatishda ta’limiy o’yinlarning
ahamiyati: Muammo va yechimlar.
