T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
31
ISSN:3030-3613
SOVUTISH MINORASINING ELEKTR YURITMA TIZIMI BO‘YICHA
MEXANIK UZATMALARNI HISOBLASH VA TIZIMNING
SAMARADORLIGINI OSHIRISH
Ilmiy rahbar: Andijon davlat texnika instituti
assistenti
X. Arzikulov
Tavakilov Ibroximjon
Andijon davlat texnika instituti
EEE yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqola “Sovutish minorasining elektr yuritma tizimi
bo‘yicha mexanik uzatmalarni hisoblash va tizimning samaradorligini oshirish”
mavzusiga bag‘ishlangan. Maqolada sovutish minoralarining ishlash prinsiplari,
ularning elektr yuritma tizimlari bilan integratsiyasi va mexanik uzatmalarni hisoblash
usullari batafsil ko‘rib chiqiladi. Sovutish minoralari sanoat va energetika sohalarida
muhim rol o‘ynaydi, shuning uchun ularning samaradorligini oshirish dolzarb masala
hisoblanadi. Maqolada, avvalo, sovutish minorasining asosiy komponentlari va
ishlash jarayoni tahlil qilinadi. Keyinchalik, elektr yuritma tizimlarining mexanik
uzatmalarga ta’siri, energiya sarfi va samaradorlik ko‘rsatkichlari o‘rganiladi.
Mexanik uzatmalarni hisoblashda qo‘llaniladigan matematik modellar va simulyatsiya
usullari keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
sovutish minorasi, elektr yuritma, mexanik uzatma, energiya sarfi,
nasos, innovatsion texnologiyalar, ventilyator, avtomatlashtirish.
Kirish.
Sovutish minoralari sanoat va energetika sohalarida muhim rol o‘ynaydi.
Ular asosan issiqlikni chiqarish va suvni sovutish uchun ishlatiladi, bu esa turli
jarayonlarda, masalan, elektr stansiyalarida, kimyo va neftni qayta ishlash zavodlarida
keng qo‘llaniladi. Sovutish minoralarining ishlash prinsiplari, elektr yuritma tizimlari
bilan integratsiyasi va mexanik uzatmalarni hisoblash usullari haqida quyida batafsil
ma’lumot beriladi.
Sovutish minorasining ishlash prinsiplari.
Sovutish minorasi, asosan, issiqlik
almashinuvi jarayoniga asoslangan. U issiqlikni havoga chiqarish uchun suvni sovutish
maqsadida ishlatiladi. Jarayon quyidagicha amalga oshiriladi: issiq suv sovutish
minorasining yuqori qismidan tushiriladi va pastga qarab oqadi. Ushbu jarayonda
suvning yuzasi havoga ta’sir qiladi, natijada suvdagi issiqlik havoga o‘tadi. Bu jarayon
evaporatsiya (bug‘lanish) orqali amalga oshadi, bu esa suvning haroratini pasaytiradi.
Sovutish minoralarining turlari ko‘p bo‘lib, ular ochiq va yopiq tizimlar sifatida
tasniflanishi mumkin. Ochiq tizimlar havoni to‘g‘ridan-to‘g‘ri sovutish jarayoniga jalb
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
32
ISSN:3030-3613
qiladi, yopiq tizimlar esa havoni ichki aylanish orqali sovutadi. Har bir turdagi sovutish
minorasi o‘ziga xos afzalliklari va kamchiliklariga ega.
Elektr yuritma tizimlari bilan integratsiya.
Sovutish minoralari odatda elektr
yuritma tizimlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Ularning samarali ishlashi uchun elektr
motorlar va nasoslar muhim ahamiyatga ega [1]. Elektr motorlar sovutish minorasining
fanatlarini harakatlantirishda ishlatiladi, bu esa havoning oqimini ta’minlaydi.
Nasoslar esa suvni minoraga yetkazib berish va uni aylantirish uchun xizmat qiladi.
Sovutish minoralarini elektr yuritma tizimlari bilan integratsiyalash, energiya
samaradorligini
oshirish
va
xarajatlarni
kamaytirishga
yordam
beradi.
Avtomatlashtirish tizimlari yordamida sovutish jarayonini nazorat qilish va boshqarish
mumkin, bu esa ish jarayonini optimallashtirish imkonini beradi. Misol uchun, aqlli
sensorlar orqali suvning harorati va havoning namligi monitoring qilinadi va shunga
muvofiq fanatlar va nasoslarning tezligi avtomatik ravishda o‘zgaradi.
Mexanik uzatmalarni hisoblash usullari.
Sovutish minorasidagi mexanik
uzatmalarni hisoblash jarayoni juda muhimdir, chunki bu jarayon minoraning
samaradorligini belgilaydi. Mexanik uzatmalarni hisoblashda bir nechta asosiy
parametrlar mavjud: moment, tezlik, kuchlanish va energiya sarfi. Ushbu parametrlarni
aniqlash uchun fizik qonunlar va matematik modellar qo‘llaniladi. Birinchidan,
mexanik uzatmalarni hisoblashda kuchlanishni aniqlash zarur. Bu, odatda, motorning
quvvati va fanatning diametri orqali amalga oshiriladi. Fanatning harakat tezligi va
aylanish momenti ham muhim ahamiyatga ega. Tezlikning oshishi fanatning
samaradorligini oshiradi, lekin energiya sarfini ham oshirishi mumkin. Ikkinchidan,
energiya sarfini hisoblashda nasos va fanatlarning samaradorlik koeffitsienti inobatga
olinadi. Yuqori samaradorlikka ega uskunalar energiya tejamkorligini oshiradi va
operatsion xarajatlarni kamaytiradi [2].
Sovutish minoralari sanoatda muhim vazifalarni bajaradi va ularning ishlash
prinsiplari, elektr yuritma tizimlari bilan integratsiyasi va mexanik uzatmalarni
hisoblash usullari o‘zaro bog‘liqdir. Ularning samaradorligini oshirish uchun
innovatsion
yechimlar,
avtomatlashtirish
tizimlari
va
energiya
tejovchi
texnologiyalarni qo‘llash zarur. Bu nafaqat iqtisodiy foyda keltiradi, balki atrof-
muhitga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Sovutish minoralari sanoat va energetika sohalarida muhim rol o‘ynaydi. Ular
issiqlikni chiqarish va suvni sovutish jarayonlarida keng qo‘llaniladi, bu esa elektr
stansiyalari, kimyo zavodlari va boshqa ko‘plab sanoat tarmoqlarida zarurdir. Sovutish
minoralarining samaradorligini oshirish, nafaqat energiya tejamkorligini ta’minlaydi,
balki atrof-muhitga bo‘lgan ta’sirni ham kamaytiradi. Ushbu matnda sovutish
minoralarining samaradorligini oshirishning asosiy usullari va texnologiyalari haqida
ma’lumot beramiz.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
33
ISSN:3030-3613
Innovatsion texnologiyalar
.
Sovutish minoralarining samaradorligini oshirishda
innovatsion texnologiyalar muhim rol o‘ynaydi. Masalan, yuqori samarali fanatlar va
nasoslar yordamida energiya sarfini kamaytirish mumkin. Zamonaviy fanatlar
aerodinamik dizaynga ega bo‘lib, havoni yanada samarali aylantirish imkonini beradi.
Shuningdek, nasoslarning energiya samaradorlik koeffitsienti (NPSH) yuqori bo‘lishi
zarur, chunki bu suv oqimini va bosimini optimallashtiradi.
Avtomatlashtirish tizimlari
.
Sovutish minoralarini avtomatlashtirish tizimlari
bilan jihozlash, ularning ishlashini yanada samarali boshqarishga imkon beradi.
Sensorlar va nazorat tizimlari yordamida suvning harorati, havoning namligi va boshqa
parametrlar real vaqt rejimida monitoring qilinadi [3]. Bu ma’lumotlar asosida fanatlar
va nasoslarning tezligi avtomatik ravishda o‘zgaradi, bu esa energiya sarfini
kamaytiradi va sovutish jarayonining samaradorligini oshiradi.
Suvni qayta ishlash
.
Sovutish minoralarida ishlatiladigan suvni qayta ishlash
tizimlari ham samaradorlikni oshirishda muhim ahamiyatga ega. Ochiq tizimlarda suv
evaporatsiyaga uchraydi, bu esa suvning yo‘qolishiga olib keladi. Suvni qayta ishlash
tizimlari orqali evaporatsiyadan so‘ng suvni to‘plash va uni qayta ishlatish mumkin,
bu esa suv resurslarini tejashga yordam beradi. Shuningdek, suvning sifatini yaxshilash
uchun filtrlar va kimyoviy moddalar qo‘llanilishi mumkin.
Energiya tejovchi materiallar
.
Sovutish minoralarining konstruksiyasida
energiya tejovchi materiallardan foydalanish ham samaradorlikni oshirishga yordam
beradi. Misol uchun, issiqlikni yaxshi o‘tkazadigan materiallar, shuningdek,
izolyatsiya materiallari sovutish jarayonini yaxshilaydi. Yaxshi izolyatsiya minoraning
ichki haroratini barqarorlashtiradi va energiya yo‘qotilishining oldini oladi.
Qayta tiklanadigan energiya manbalari
.
Sovutish minoralarini qayta
tiklanadigan energiya manbalari bilan birlashtirish, ularning energiya samaradorligini
oshirishga yordam beradi. Masalan, quyosh panellari yoki shamol turbinalari orqali
olinadigan energiya sovutish jarayonida ishlatilishi mumkin. Bu nafaqat xarajatlarni
kamaytiradi, balki atrof-muhitga bo‘lgan ta’sirni ham sezilarli darajada pasaytiradi.
Texnik xizmat ko‘rsatish va monitoring
.
Sovutish
minoralarining
samaradorligini oshirish uchun muntazam texnik xizmat ko‘rsatish va monitoring
muhimdir. Uskunalarni to‘g‘ri parvarish qilish, ularning ishlash muddatini uzaytiradi
va samaradorligini oshiradi. Filtrlar va nasoslarni vaqtida tozalash, fanatlarning
harakatini tekshirish va kerak bo‘lganda ularni almashtirish zarur.
Sovutish minoralari sanoat va energetika sohalarida muhim ahamiyatga ega
bo‘lgan uskunalardir. Ularning samaradorligini oshirish uchun innovatsion
texnologiyalarni joriy etish, avtomatlashtirish tizimlarini qo‘llash, suvni qayta ishlash
tizimlarini yaratish, energiya tejovchi materiallardan foydalanish, qayta tiklanadigan
energiya manbalaridan foydalanish va muntazam texnik xizmat ko‘rsatishni amalga
oshirish zarur. Bularning barchasi nafaqat energiya sarfini kamaytiradi, balki atrof-
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
34
ISSN:3030-3613
muhitga salbiy ta’sirni ham pasaytiradi. Shu tariqa, sovutish minoralarining
samaradorligini oshirish orqali sanoatning barqaror rivojlanishini ta’minlash mumkin.
Sovutish minorasi.
Sovutish minorasi — bu suvni sovutish uchun mo‘ljallangan
struktura. U turli xil dizaynlarda bo‘lishi mumkin, masalan, ochiq yoki yopiq tizimlar.
Ochiq tizimlarda suv evaporatsiyaga uchraydi va havoga chiqadi, yopiq tizimlarda esa
suvni aylantirish uchun maxsus nasoslar ishlatiladi. Minoralar odatda ko‘p qavatli
bo‘lib, suvning havodagi oqim bilan aloqasi orqali issiqlikni chiqaradi. Suvni sovutish
jarayoni evaporatsiya va konveksiya orqali amalga oshiriladi, bu esa suvning haroratini
pasaytiradi.
Nasos.
Nasoslar sovutish minorasining muhim komponentidir. Ular suvni
minoraga olib keladi va uni yuqori qismga ko‘taradi. Nasosning samaradorligi,
energiya sarfi va ish faoliyatiga ta’sir qiladi [4]. Nasoslar turli xil turlarga ega, masalan,
markaziy yoki axial nasoslar, va ularning tanlovi sovutish tizimining talablariga
bog‘liq. Samarali nasoslar suv oqimini barqaror saqlashga yordam beradi va energiya
sarfini kamaytiradi.
Ventilyator.
Ventilyatorlar havoni minoraga tortish va ichidagi suvni sovutish
uchun zarurdir. Ular havoni aylantirib, evaporatsiya jarayonini tezlashtiradi, bu esa
suvning haroratini pasaytiradi. Ventilyatorlar ham energiya samaradorligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi; zamonaviy ventilyatorlar aerodinamik dizaynlarga
ega bo‘lib, energiya sarfini kamaytirishga yordam beradi.
Sovutish minorasining ishlash jarayoni quyidagicha amalga oshiriladi:
1. Suv kirishi - issiq suv nasos orqali sovutish minorasiga olib kelinadi.
2. Sovutish jarayoni - suv yuqori qismga ko‘tarilib, minoraning ichki tuzilmasi
bo‘ylab tarqaladi. Havoning oqimi ventilyator orqali yaratiladi va suv bilan aloqada
bo‘ladi.
3. Evaporatsiya - suvning bir qismi evaporatsiyaga uchraydi, bu jarayon suvning
haroratini pasaytiradi.
4. Suvning chiqishi - sovutilgan suv pastki qismga tushib, keyin qayta ishlash
uchun tizimga yuboriladi.
Elektr yuritma tizimlari va mexanik uzatmalar.
Elektr yuritma tizimlari sovutish
minoralarining samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Ular ventilyatorlar
va nasoslarni boshqarishda ishlatiladi. Elektr yuritmalarining asosiy vazifalari:
Tezlikni boshqarish - elektr yuritmalar nazorat qilinadigan tezlikda ishlash
imkonini beradi. Bu esa energiya sarfini kamaytiradi, chunki zarur bo‘lmagan
paytlarda tizimning tezligini pasaytirish mumkin.
Avtomatlashtirish - zamonaviy elektr yuritma tizimlari sensorlar bilan
jihozlangan bo‘lib, ular ish sharoitlariga qarab avtomatik ravishda moslashadi. Bu esa
tizimning samaradorligini oshiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
35
ISSN:3030-3613
Sovutish minoralarining energiya samaradorligi ko‘plab omillarga bog‘liq,
jumladan:
Nasos va ventilyatorlarning samaradorligi
Suv oqimi
Atrof-muhit sharoitlari
Samaradorlik ko‘rsatkichlari odatda COP (Coefficient of Performance) yoki EER
(Energy Efficiency Ratio) orqali o‘lchanadi. Yuqori ko‘rsatkichlar energiya sarfini
kamaytirishi va operatsion xarajatlarni pasaytirishi mumkin.
Xulosa.
Sovutish minoralari sanoat va energetika sohalarida muhim rol o‘ynaydi.
Ularning asosiy komponentlari - sovutish minorasi, nasos va ventilyator - birgalikda
ishlab, suvni samarali ravishda sovutishga imkon beradi. Elektr yuritma tizimlari
mexanik uzatmalarga ta’sir qilib, energiya sarfini kamaytirishga yordam beradi.
Samaradorlik ko‘rsatkichlarini oshirish uchun zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash
zarur bo‘lib, bu nafaqat iqtisodiy foyda keltiradi, balki atrof-muhitga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
S.Majidov, A.Vohidov, R.G‘oziyeva, Y.Shoyimov. Elektromexanik uskunalar va
ularni avtomatlash asoslari. « 0 ‘qituvchi», 2002- у.
2.
Тешабаев Б.М. Повишение энергоеффективности электроенергетики
Узбекистана. Дисс.учен.степ. к.т.н., – Т., 2009,174 с.
3.
Хошимов Ф.А. Оптимизасия исползования энергоресурсов в текстильной
промишленности. //Изд-во «Фан», - Т.: 2005, 250 с.
4.
Лезнов Б.С. Энергосбережение и регулируемий привод в насосних и
воздуходувних установках. Производственно-практическое издание. Москва:
Энергоатомиздат, 2006. 360 с.
