T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
284
ISSN:3030-3613
RAQAMLI MALUMOTLAR BAZASI EKSPERTIZASINING
TUSHUNCHASI VA MAZMUNI BOYICHA MAQOLA
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademyasi
Kriminalistik ekispertizlar kafedra boshlig‘i orinbosari, kapitan
Sobirov Furqat Baxromboy o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademyasi
kunduzgi ta’lim 2- o‘quv kursi kursanti , safdor
Narzullayev Asilbek Abdullo o‘g‘li
Annotatsiya:
ushbu maqolada raqamli ma’lumotlar bazasi ekspertizasi
(RMBE) tushunchasi va uning mazmuni yoritilgan. Raqamli ma’lumotlar bazasi
ekspertizasi, texnik, huquqiy va xavfsizlik jihatlaridan ma’lumotlar bazasining holatini
tahlil qilish jarayonidir. Maqolada ekspertiza jarayonining asosiy bosqichlari, shu
jumladan ma’lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish va xulosalar chiqarish kabi muhim jihatlar
ko‘rib chiqiladi. Raqamli ma’lumotlar bazasi ekspertizasining texnik tahlili dizayn va
samaradorlikni aniqlashga, xavfsizlik tahlili esa ma’lumotlarning maxfiyligini va
xavfsizligini ta'minlashga qaratilgan.
Shuningdek, huquqiy tahlil orqali ma’lumotlar bazasining qonuniyligi
va muvofiqligi tekshiriladi. Maqola, raqamli axborot tizimlarining xavfsizligi
va samaradorligini ta'minlashda, shuningdek, jinoyatlarni tergov qilishda raqamli
ma’lumotlar bazasi ekspertizasi muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi
Kalit so‘zlar
: raqamli ma’lumotlar bazasi, ekspertiza, texnik tahlil,
ma’lumotlar xavfsizligi, huquqiy tahlil, ma’lumotlarni himoya qilish, ruxsatsiz kirish,
samaradorlik, ma’lumotlarni tiklash, kiberxavfsizlik, axborot texnologiyalari, raqamli
ekspertiza.
Аннотaция:
в данной стате рассматривается концепция и содержание
экспертной оценки цифровых баз данных (ЦБД). Экспертиза цифровой базы
данных представляет собой процесс анализа состояния базы данных с
технической, правовой и безопасности сторон. В стате рассматриваются
основные этапы экспертизы, включая сбор данных, анализ и формирование
выводов. Технический анализ базы данных направлен на определение ее
структуры и эффективности работы, в то время как анализ безопасности
фокусируется на защите данных и предотвращении несанкционированного
доступа.
Также рассматривается правовой анализ, который проверяет
соответствие базы данных законодателным требованиям. Статя подчеркивает
важност экспертной оценки цифровых баз данных для обеспечения их
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
285
ISSN:3030-3613
безопасности и эффективности, а также для расследования преступлений,
связанных с исползованием цифровых технологий.
Ключевые слова:
цифровая база данных, экспертиза, технический
анализ, безопасность данных, юридический анализ, защита данных,
несанкционированный доступ, эффективность, восстановление данных,
кибербезопасность, информационные технологии, цифровая экспертиза.
Kirish
Raqamli ma’lumotlar bazasi ekspertizasi — bu uning texnik, huquqiy va
xavfsizlik tahlili
.
Raqamli ma’lumotlar bazalari (RMB) zamonaviy jamiyatda katta ahamiyatga
ega. Ular turli sohalarda, jumladan, biznes, hukumat idoralari, ilmiy tadqiqotlar va
jinoyatlarni tergov qilishda axborotlarni saqlash va boshqarish uchun asosiy vosita
hisoblanadi. Raqamli ma’lumotlar bazalari katta hajmdagi ma’lumotlarni tizimli
ravishda saqlash, ularga tezkor kirishni ta'minlash va ma’lumotlarni samarali ishlatish
imkonini beradi. Shu sababli, ma’lumotlar bazalarining to‘g‘ri ishlashi va xavfsizligi
tashkilotlar uchun juda muhimdir.
Raqamli ma’lumotlar bazalarining to‘g‘ri ishlashini va ishonchliligini
ta'minlash, shuningdek, ma’lumotlarni himoya qilish zarurati ekspertiza jarayonini
yanada muhim qiladi. Ekspertiza yordamida ma’lumotlar bazasining texnik holati,
xavfsizlik choralari va huquqiy muvofiqligi tekshiriladi. Bu jarayon, ayniqsa, quyidagi
holatlarda zarur:v
Ma’lumotlar xavfsizligini ta'minlash
: raqamli ma’lumotlar bazasida
saqlanayotgan ma’lumotlar shaxsiy, moliyaviy yoki korporativ bo‘lishi mumkin.
Ularning noto‘g‘ri ishlatilishi yoki o‘g‘irlanishi katta zarar keltirishi mumkin. Shuning
uchun, xavfsizlikni baholash va ruxsatsiz kirishning oldini olish juda muhim.
Jinoyatlarni tergov qilish
: raqamli ma’lumotlar bazalarida jinoyatga aloqador
bo‘lgan axborotlar bo‘lishi mumkin. Raqamli ekspertiza jinoyatni aniqlash va dalillarni
taqdim etishda muhim rol o‘ynaydi, ayniqsa, kiberjinoyatlar va onlayn firibgarliklar
bo‘yicha.
Texnik nosozliklarni aniqlash
: raqamli ma’lumotlar bazalarida har qanday
texnik nosozlik yoki xato tizimning ishonchliligiga ta'sir qilishi mumkin. Ekspertiza
orqali bu nosozliklar aniqlanib, tizimni yaxshilash va muammolarni bartaraf etish
mumkin.
Huquqiy muvofiqlikni ta'minlash
: ma’lumotlar bazasining qonuniyligi,
shuningdek, maxfiylik va axborot himoyasi qonunlariga rioya qilish zarur. Ekspertiza
jarayonida ma’lumotlar bazasi huquqiy talablar va regulyatorlarga mosligi tekshiriladi.
Shu bilan birga, raqamli ma’lumotlar bazalari, ayniqsa, global tarmoqlar orqali
ishlayotgan va tez o‘zgarib turadigan tizimlar bo‘lgani uchun, ularning ekspertizasi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
286
ISSN:3030-3613
doimiy ravishda yangilanib turishi zarur. Bu nafaqat tashkilotlar uchun, balki davlat
xavfsizligi va fuqarolarning shaxsiy ma’lumotlarini himoya qilish uchun ham
muhimdir.
Raqamli ma’lumotlar bazasi ekspertizasi — bu uning texnik, huquqiy va
xavfsizlik tahlili
Raqamli ma’lumotlar bazasi ekspertizasi — bu ma’lumotlar bazasining
holatini, samaradorligini, xavfsizligini va huquqiy jihatlarini baholash jarayonidir.
Buning asosiy maqsadi ma’lumotlar bazasining ishonchliligini, xavfsizligini va
qonuniyligini ta'minlashdir. Ekspertiza jarayonida quyidagi asosiy yo‘nalishlar ko‘rib
chiqiladi:
Texnik tahlil
Tuzilish va dizayn
: ma’lumotlar bazasining strukturasi va dizayni tahlil
qilinadi. Bu, ma’lumotlar bazasining samarali ishlashini, foydalanuvchilar uchun
qulaylik yaratishini va tizimning optimal ishlashini ta'minlashga yordam beradi.
Nosozliklar va xatolar
: ma’lumotlar bazasidagi texnik nosozliklar, xatolar
yoki ish faoliyatidagi muammolar aniqlanadi va bartaraf etiladi. Bu tizimning yanada
ishonchli va samarali ishlashini ta'minlaydi.
Huquqiy tahlil
Qonuniylik va huquqiy talablar
: ma’lumotlar bazasi huquqiy jihatdan to‘g‘ri
ekanligi tekshiriladi. Bu, ayniqsa, maxfiylik, axborotlarni himoya qilish va
ma’lumotlarni saqlash bo‘yicha qonunlarga rioya qilishni ta'minlashga yordam beradi.
Ma’lumotlar bilan bog‘liq huquqbuzarliklar
: ma’lumotlar bazasi bilan
bog‘liq noqonuniy harakatlar yoki shubhali faoliyatlar aniqlanadi. Bu, masalan,
ma’lumotlarni o‘g‘irlash, noto‘g‘ri ishlatish yoki saqlash bilan bog‘liq bo‘lishi
mumkin.
Xavfsizlik tahlili
Ma’lumotlarni himoya qilish
: ma’lumotlar bazasida saqlanayotgan
axborotlarning xavfsizligi tekshiriladi. Bu, ruxsatsiz kirishning oldini olish,
ma’lumotlarning shifrlanishi va zaruriy xavfsizlik choralari ko‘rishni o‘z ichiga oladi.
Maxfiylik va integratsiya
: ma’lumotlar bazasining maxfiyligi va butunligiga
ta‘sir etuvchi xavf-xatarlar aniqlanadi. Shuningdek, ma’lumotlarning o‘zgartirilishi
yoki o‘g‘irlanishiga qarshi muhofaza choralari ko‘riladi.
Raqamli ma’lumotlar bazasi ekspertizasi jarayonida barcha bu jihatlar
baholanadi va tizimning holati haqida to‘liq tasavvur hosil qilinadi. Bu, o‘z navbatida,
ma’lumotlar bazasining xavfsizligi, ishonchliligi va qonuniyligini ta'minlashga yordam
beradi, shuningdek, kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni oldini
olish imkonini yaratadi
.
Texnik tahlil: Dizayn, samaradorlik va xatolarni aniqlash.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
287
ISSN:3030-3613
Raqamli ma’lumotlar bazasi ekspertizasining texnik tahlil bosqichi uning
asosiy tarkibiy qismlarini, ishlash samaradorligini va tizimdagi mavjud muammolarni
aniqlashga qaratilgan. Bu tahlil ma’lumotlar bazasining optimalligi va samaradorligini
ta'minlash uchun juda muhim. Texnik tahlil quyidagi asosiy sohalarni o‘z ichiga oladi:
Dizayn (Tuzilish)
Ma’lumotlar bazasining arxitekturasi
: ma’lumotlar bazasining dizayni
uning samarali ishlashiga bevosita ta'sir qiladi. Ma’lumotlar bazasining arxitekturasi
tekshiriladi, ya'ni ma’lumotlar qanday tuzilgan, ular qanday aloqada va o‘zaro
bog‘langanligi baholanadi. Ma’lumotlar bazasining to‘g‘ri va samarali tuzilishi
tizimning ishlash samaradorligini oshiradi va kelajakda muammolarni kamaytiradi.
Normalizatsiya
: ma’lumotlar bazasidagi ortiqcha takrorlanishlar va
redundantliklarni bartaraf etish uchun normalizatsiya qilinganmi yoki yo‘qligi
tekshiriladi. Normalizatsiya orqali ma’lumotlar bazasining samaradorligi oshadi va
ma’lumotlar yaxshiroq boshqariladi.
Samaradorlik
Ishlash tezligi
: ma’lumotlar bazasining ishlash samaradorligi baholanadi,
ya‘ni ma’lumotlarga kirish tezligi, so‘rovlarni qayta ishlash va ma’lumotlarni
yangilash tezligi tekshiriladi. Samarali tizim, ma’lumotlar bazasiga ulanish va
operatsiyalarni bajarish uchun minimal vaqt talab qiladi.
Resurslardan foydalanish
: ma’lumotlar bazasining ishlashi resurslardan
(xotira, protsessor quvvati va tarmoqlar) samarali foydalanishga asoslangan bo‘lishi
kerak. Ma’lumotlar bazasining samaradorligi uning resurslarni tejashga
qaratilganligiga ham bog‘liq.
Masshtablanish
: katta hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlashda ma’lumotlar
bazasining masshtablanish imkoniyatlari ham tekshiriladi. Samarali tizim ko‘proq
foydalanuvchilar yoki katta hajmdagi ma’lumotlarga ham tegishli darajada ishlash
imkoniyatini taqdim etishi kerak.
Xatolarni aniqlash
Dasturiy xatolar
: ma’lumotlar bazasining ishlashida yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan dasturiy xatolar (buglar) aniqlanadi. Bu xatolar tizimning ishonchliligiga
salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Ekspertiza jarayonida xatolarni aniqlash, ularni
to‘g‘irlash va kelajakda bunday muammolarning oldini olishga qaratilgan choralar
ko‘riladi.
Ma’lumotlarning to‘liqligi va aniqligi
: xatolarni aniqlashda ma’lumotlar
bazasidagi ma’lumotlarning to‘liqligi va aniqligi ham tekshiriladi. Ma’lumotlar
bazasidagi noto‘g‘ri yoki yo‘qolgan ma’lumotlar tizimning samarali ishlashiga xalaqit
berishi mumkin.
Nosozliklarni aniqlash va bartaraf etish
: ma’lumotlar bazasining texnik
nosozliklari, tizimning to‘g‘ri ishlashiga to‘sqinlik qiluvchi muammolar aniqlanadi va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
288
ISSN:3030-3613
tuzatiladi. Bu nosozliklar xatoliklarni kamaytirish, tizimni yaxshilash va unumdorlikni
oshirish uchun muhimdir.
Texnik tahlil ma’lumotlar bazasining umumiy holatini baholashda asosiy rol
o‘ynaydi. Bu tahlil tizimning ishlash samaradorligini ta'minlash, resurslardan to‘liq
foydalanish, xatolarni aniqlash va tuzatish, shuningdek, tizimni kengaytirish va
takomillashtirish imkoniyatlarini aniqlashda yordam beradi.
Xavfsizlikni baholash: maxfiylik, xavfsizlik va ruxsatsiz kirishni aniqlash.
Raqamli ma’lumotlar bazasining xavfsizligi — bu tizimning ma’lumotlarini himoya
qilish va ruxsatsiz kirish, ma’lumotlarning o‘g‘irlanishi yoki o‘zgartirilishining oldini
olish jarayonidir. Xavfsizlikni baholashda ma’lumotlar bazasining maxfiyligi,
ma’lumotlarni himoya qilish darajasi va tizimga ruxsatsiz kirishning oldini olishga
qaratilgan choralar ko‘rib chiqiladi. Bu jarayon quyidagi asosiy jihatlarni o‘z ichiga
oladi:
Maxfiylik
Ma’lumotlar maxfiyligini ta'minlash
: maxfiylik, ma’lumotlarni faqat ruxsat
etilgan shaxslar yoki tizimlar tomonidan ko‘rish yoki o‘zgartirish imkoniyatiga ega
bo‘lishini anglatadi. Maxfiylikni ta'minlash uchun ma’lumotlar shifrlash,
autentifikatsiya va avtorizatsiya kabi texnologiyalar ishlatiladi. Maxfiy ma’lumotlar
(masalan, shaxsiy, moliyaviy yoki biznesga oid ma’lumotlar) faqat muvofiq
ruxsatlarga ega foydalanuvchilar tomonidan o‘qilishi yoki o‘zgartirilishi kerak.
Ruxsatnomalar tizimi
: ma’lumotlarga kirish uchun ruxsatlar aniq belgilangan
bo‘lishi kerak. Bu, har bir foydalanuvchining tizimga kirish huquqini va unga taalluqli
bo‘lgan ma’lumotlarga kirish imkoniyatini aniqlashni o‘z ichiga oladi. Ruxsatlar
kerakli darajada boshqarilmasa, maxfiylik buzilishi mumkin.
Xavfsizlik
Ma’lumotlar xavfsizligini ta'minlash
: ma’lumotlar xavfsizligi — bu
tizimning ma’lumotlarini zararli hujumlardan, o‘g‘irlikdan, yo‘qolishdan yoki
shikastlanishdan himoya qilish jarayonidir. Xavfsizlikni ta'minlash uchun kuchli
parollar, ikki faktorli autentifikatsiya, shifrlash va xavfsiz tarmoq protokollari
(masalan, HTTPS) qo‘llaniladi.
Zarur xavfsizlik choralari
: ma’lumotlar bazasida ishlayotgan barcha
foydalanuvchilar uchun xavfsizlikka oid chora-tadbirlar (masalan, ma’lumotlarni
shifrlash, xavfsiz tarmoq ulanishi, antivirus dasturlari, tarmoqdagi xavfsizlik devorlari)
belgilanishi kerak. Shuningdek, tizimda qo‘llaniladigan texnologiyalarni yangilab
borish va xavfsizlikni doimiy ravishda mustahkamlash zarur.
Ruxsatsiz kirishni aniqlash
Hujumlarni aniqlash
: ruxsatsiz kirish yoki boshqa xavfli harakatlarni
aniqlash uchun tizimda monitoring va kuzatish tizimlari o‘rnatilishi kerak. Bu, tizimga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
289
ISSN:3030-3613
kirishga urinishlarni aniqlash, foydalanuvchi faoliyatini tahlil qilish va har qanday
noxush holatlarni aniqlashni o‘z ichiga oladi.
Xavf-xatarlarga qarshi tizimlar
: xavfsizlik devorlari (firewall), zararli
dasturlardan himoya qilish (antivirus) va hujumlarni aniqlash tizimlari (IDS/IPS) kabi
vositalar yordamida tizimga ruxsatsiz kirishni oldini olish va unga tezda javob berish
imkoniyatlari yaratiladi.
Kirishni cheklash
: tizimda ruxsatsiz kirishga qarshi chora sifatida,
foydalanuvchilarga kirish huquqlari faqat zarur bo‘lgan vaqtda berilishi, o‘zgarishlar
va ma’lumotlar qo‘shilishi faqat belgilangan shaxslar tomonidan amalga oshirilishi
lozim. Shuningdek, tizimga kirish harakati muntazam ravishda qayd etilishi va tahlil
qilinishi kerak.
Xavfsizlikni baholash raqamli ma’lumotlar bazasining umumiy xavfsizligini
oshiradi va ma’lumotlarning ishonchliligini ta'minlaydi. Ma’lumotlar bazasining
maxfiyligi, xavfsizligi va ruxsatsiz kirishning oldini olish orqali tizimni
mustahkamlash va har qanday xavf-xatarlarga qarshi himoya choralarini amalga
oshirish mumkin. Bu jarayon tashkilotlar uchun muhim, chunki u nafaqat
ma’lumotlarni himoya qilish, balki uning ishonchli va xavfsiz ishlashini ta'minlashga
yordam beradi.
Huquqiy tahlil: qonuniylik va huquqiy talablar bilan muvofiqlik.
Raqamli ma’lumotlar bazasining huquqiy tahlili ma’lumotlar bazasining
qonuniylik va huquqiy talablar bilan muvofiqligini tekshirishga qaratilgan. Har bir
ma’lumotlar bazasi nafaqat texnik va xavfsizlik jihatlaridan, balki huquqiy jihatdan
ham to‘g‘ri ishlashini ta'minlashi zarur. Huquqiy tahlilning asosiy maqsadi,
ma’lumotlar bazasining qonunlarga, regulyator talablariga, maxfiylik siyosatiga va
boshqa huquqiy normalarga muvofiqligini aniqlashdan iborat.
Qonuniylik
Axborotlarni yig‘ish va saqlash
: ma’lumotlar bazasi orqali yig‘ilayotgan va
saqlanayotgan axborotlar qonuniy ravishda to‘planishi va saqlanishi kerak. Bu,
ayniqsa, shaxsiy ma’lumotlarni yig‘ish bilan bog‘liq qonunlarga (masalan, shaxsiy
ma’lumotlar to‘g`risidagi qonunlar) rioya qilishni ta'minlashni anglatadi. Barcha
ma’lumotlar tegishli ruxsatlar va kelishuvlarga asoslanishi zarur.
Ma’lumotlarni qayta ishlash
: ma’lumotlarni qayta ishlash, saqlash yoki
uzatishda qonuniy cheklovlarga rioya qilish zarur. Masalan, shaxsiy ma’lumotlarni
ishlatishda ma’lumotlar sub'ektlarining roziligi olinishi, shuningdek, ma’lumotlar faqat
belgilangan maqsadlar uchun ishlatilishi lozim.
Huquqiy talablar bilan muvofiqlik
Maxfiylik va shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish
: ko‘plab mamlakatlarda
ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha qat'iy qonunlar mavjud. Masalan, Evropa
Ittifoqining GDPR (General Data Protection Regulation) kabi me'yorlari, shaxsiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
290
ISSN:3030-3613
ma’lumotlarning xavfsizligini ta'minlash va ularni noto‘g‘ri ishlatishning oldini olishni
talab qiladi. Raqamli ma’lumotlar bazasi huquqiy tahlili ushbu qonunlarga va
regulyatorlarga mosligini tekshiradi.
Ma’lumotlar bazasida saqlanadigan axborotning qonuniyligi
: ma’lumotlar
bazasida saqlanadigan barcha ma’lumotlar tegishli qonunlar va normativlarga mos
bo‘lishi kerak. Bu ma’lumotlar bazasida noqonuniy yoki noqonuniy manbalardan
olingan ma’lumotlarning bo‘lmasligini ta'minlashni anglatadi. Shu jumladan,
ma’lumotlar bazasiga kiritilgan ma’lumotlar faqat qonuniy ravishda olingan bo‘lishi
kerak.
Ma’lumotlar bazasining xalqaro qonunlarga muvofiqligi
Xalqaro qonunlar va regulyatorlar
: agar ma’lumotlar bazasi xalqaro
miqyosda ishlasa yoki chet eldan ma’lumotlar olish, uzatish yoki saqlash zarur bo‘lsa,
unga tegishli xalqaro qonunlarga ham rioya qilinishi kerak. Masalan, GDPR Evropa
Ittifoqida, CCPA (California Consumer Privacy Act) esa Kaliforniyada yashovchi
shaxslar uchun qo‘llanilishi zarur.
Ma’lumotlar uzatish va transfer
: xalqaro qonunlar va shartnomalar
doirasida, ma’lumotlarni bir mamlakatdan boshqasiga uzatishda maxsus ruxsatnomalar
va shartlar talab etiladi. Raqamli ma’lumotlar bazasi ekspertizasi jarayonida bu talablar
ham hisobga olinadi.
Ruxsat va litsenziyalar
Dasturiy ta'minot va litsenziya shartlari
: agar ma’lumotlar bazasida dasturiy
ta'minot yoki boshqa tashqi tizimlardan foydalanilsa, bu tizimlarning litsenziya
shartlariga mosligi ham tekshiriladi. Dasturiy ta'minot va tizimlarning litsenziya
shartlari buzilishi qonuniy jazo va moliyaviy yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin.
Huquqiy tahlil ma’lumotlar bazasining nafaqat texnik va xavfsizlik jihatlari,
balki uning qonuniylik va huquqiy talablar bilan muvofiqligini ta'minlash uchun
zarurdir. Ma’lumotlar bazasining huquqiy jihatlari, uning huquqiy muammo va jazo
risklarini kamaytirish, shuningdek, foydalanuvchilar va tashkilotlar uchun ishonchni
oshirishga yordam beradi. Bu, ayniqsa, tashkilotlarning o‘z faoliyatlarini qonuniy
ravishda amalga oshirishini ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Ma’lumot yig‘ish, tahlil qilish va xulosa chiqarish.
Raqamli ma’lumotlar bazasining ekspertizasida
ma’lumot yig‘ish, tahlil
qilish va xulosa chiqarish
jarayonlari juda muhim o‘rin tutadi. Bu jarayonlar orqali
tizimning samaradorligi, xavfsizligi, huquqiy jihatlari va texnik holati haqida aniq va
ishonchli ma’lumotlar olinadi. Ushbu bosqichlarning har biri alohida e'tibor va
yondashuvni talab qiladi.
Ma’lumot yig‘ish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
291
ISSN:3030-3613
Ma’lumotlar manbalari
: ma’lumot yig‘ish jarayoni turli manbalardan amalga
oshiriladi. Bu, ma’lumotlar bazasi tizimi, foydalanuvchi faoliyati, tizimdan olingan log
fayllari, tashqi hujjatlar va huquqiy normativlar kabi manbalarni o‘z ichiga oladi.
Tizimni tahlil qilish
: ma’lumot yig‘ish jarayonida tizimning ishlashini
kuzatish, foydalanuvchilar tomonidan amalga oshirilgan so‘rovlar, ma’lumotlar
bazasidagi o‘zgarishlar va tizimdan olingan natijalar to‘planadi. Bu jarayon tizimning
texnik holati va xavfsizlik choralari haqida aniq tasavvur hosil qilishga yordam beradi.
Yig‘ilgan ma’lumotlarni saqlash
: yig‘ilgan ma’lumotlar aniq va tartibli
tarzda saqlanishi kerak. Bu keyingi tahlil va xulosa chiqarishda ma’lumotlarga oson
kirishni ta'minlaydi.
Tahlil qilish
Texnik tahlil
: ma’lumotlarni tahlil qilish jarayonida tizimning dizayni,
samaradorligi, xavfsizligi va nosozliklar tekshiriladi. Bu tahlil tizimning ishlash
tezligini, ma’lumotlarni saqlash samaradorligini va xavfsizlik choralarini tekshirishni
o‘z ichiga oladi. Ma’lumotlar bazasining tuzilishi va dizayni ham baholanadi,
shuningdek, tizimdagi texnik xatolar aniqlanadi.
Huquqiy tahlil
: ma’lumotlar bazasi va tizimning qonunlarga va huquqiy
normativlarga mosligi tahlil qilinadi. Maxfiylik, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish,
ruxsatnomalar va boshqa huquqiy talablar bilan muvofiqlik ko‘rib chiqiladi. Bu
jarayon ma’lumotlar bazasining huquqiy jihatlarini baholashga yordam beradi.
Xavfsizlik tahlili
: ma’lumotlar bazasining xavfsizlik choralari, ma’lumotlarga
kirishning xavfsizligi, ruxsatsiz kirishning oldini olish va ma’lumotlar xavfsizligini
ta'minlash borasidagi tizimlar tekshiriladi. Xavfsizlikka doir muammolar aniqlanadi va
ularni bartaraf etish uchun kerakli choralar ko‘riladi.
Raqamli ma’lumotlar bazasi ekspertizasi organizatsiyalar
va tergovlar uchun zarur.
Raqamli ma’lumotlar bazasi ekspertizasi — bu ma’lumotlar bazasining texnik,
xavfsizlik, huquqiy va boshqa jihatlarini aniqlash va baholash jarayonidir. Ushbu
ekspertiza turli tashkilotlar, kompaniyalar va tergov organlari uchun muhim
ahamiyatga ega. Raqamli ma’lumotlar bazasining ekspertizasi, nafaqat tizimning
samaradorligini va xavfsizligini ta'minlash, balki huquqiy jihatlarda to‘g‘ri ishlashini
ham kafolatlaydi.
Organizatsiyalar uchun zarurligi
Texnik tahlil va optimizatsiya
: raqamli ma’lumotlar bazasi ekspertizasi,
tashkilotlar uchun tizimning texnik holatini baholashga imkon beradi. Bu, ma’lumotlar
bazasining samaradorligini oshirish va xatolarni bartaraf etish imkoniyatlarini
aniqlashga yordam beradi. Shuningdek, tizimni optimallashtirish va resurslardan to‘liq
foydalanish uchun kerakli tavsiyalarni beradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
292
ISSN:3030-3613
Xavfsizlikni ta'minlash
: ma’lumotlar bazasining xavfsizligi tashkilotlar
uchun eng muhim omillardan biridir. Raqamli ma’lumotlar bazasining ekspertizasi,
ma’lumotlarning xavfsizligini ta'minlash, ruxsatsiz kirishni oldini olish va ma’lumotlar
o‘g‘irlanishini yoki yo‘qolishini bartaraf etish uchun zarur choralar ko‘rishga yordam
beradi. Tashkilotlar o‘z mijozlari, foydalanuvchilari yoki xodimlari bilan bog‘liq
shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilishda ishonch hosil qilishlari kerak.
Huquqiy talablar va muvofiqlik
: tashkilotlar ma’lumotlar bazasini faqat
texnik emas, balki huquqiy jihatdan ham to‘g‘ri boshqarishlari kerak. Ma’lumotlarni
yig‘ish, saqlash va ishlatishda qonunlarga, jumladan, shaxsiy ma’lumotlarni himoya
qilish qonunlariga (masalan, GDPR) rioya qilish zarur. Raqamli ma’lumotlar
bazasining ekspertizasi yordamida tashkilotlar huquqiy talablar bilan muvofiqligini
tekshirishi mumkin.
Maxfiylik va xavf-xatarlarni kamaytirish
: tashkilotlarning ma’lumotlar
bazasida saqlanadigan ma’lumotlar maxfiyligini ta'minlash va shaxsiy ma’lumotlarni
zararli harakatlardan himoya qilish juda muhimdir. Raqamli ma’lumotlar bazasining
ekspertizasi, ma’lumotlar xavfsizligini mustahkamlash va tashkilot uchun xavf-
xatarlarni kamaytirishga yordam beradi.
Tergov organlari uchun zarurligi
Kriminal tergovlar
: raqamli ma’lumotlar bazalari, jinoyatlarni tergov
qilishda, xususan, kiberjinoyatlar, firibgarlik yoki boshqa raqamli huquqbuzarliklarni
aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. Tergovchilar raqamli izlarni tahlil qilish orqali
jinoyatchilarning faoliyatini aniqlashlari mumkin. Masalan, moliyaviy firibgarlikda,
yasalgan operatsiyalarni va ma’lumotlar oqimini aniqlashda ma’lumotlar bazasi
ekspertizasi foydali bo‘ladi.
Daxili va tashqi xujjatlarni tekshirish
: raqamli ma’lumotlar bazasi
ekspertizasi tergovchilarga tashkilotlar yoki shaxslar o‘rtasidagi elektron yozishmalar
va boshqa hujjatlarni tekshirish imkonini beradi. Bu orqali maxfiy ma’lumotlar va
shubhali harakatlar aniqlanadi.
Kriptografik tahlil
: ma’lumotlar bazasida saqlanadigan shifrlangan yoki
maxfiy ma’lumotlar bilan bog‘liq tergovlar uchun, raqamli ma’lumotlar bazasi
ekspertizasi, ma’lumotlarning xavfsizligini sinchiklab tekshiradi. Kriptografik tahlil
yordamida ma’lumotlarni shifrlash yoki deşifrlash jarayonlari aniqlanadi, bu esa
tergovchilarga jinoyat izlarini aniqlashga yordam beradi.
Tizimning izini ta'qib qilish
: tergovlar uchun ma’lumotlar bazasida
qoldirilgan log fayllari, tizimdagi o‘zgarishlar va foydalanuvchi harakatlari haqida aniq
ma’lumotlarni olish mumkin. Bu orqali jinoyatchilarning tizimga kirish va harakat
qilish izlarini ta'qib qilish imkoniyati mavjud bo‘ladi.
Xulosa
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
293
ISSN:3030-3613
Raqamli ma’lumotlar bazasi ekspertizasi nafaqat tizimning texnik holatini
baholash, balki uning xavfsizligini, huquqiy talablar bilan muvofiqligini va tergov
uchun zarur bo‘lgan barcha jihatlarni aniqlashda ham katta ahamiyatga ega. Bu
ekspertiza jarayoni nafaqat tashkilotlar, balki huquqni muhofaza qilish organlari uchun
ham zarur bo‘lgan vositadir. Har bir tashkilotning raqamli ma’lumotlar bazasi, ayniqsa,
shaxsiy ma’lumotlarni saqlash, uzatish va qayta ishlashda qat'iy qonuniy me'yorlarga
javob berishi kerak. Ekspertiza orqali tashkilotlar ma’lumotlar bazasining qonuniylik,
xavfsizlik va samaradorlik jihatlarida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni
aniqlash va bartaraf etish imkoniyatiga ega bo‘lishadi.
Tashkilotlar uchun
bu ekspertiza tizimni optimallashtirish, uning texnik
imkoniyatlarini yaxshilash, samaradorlikni oshirish, va resurslardan to‘liq
foydalanishni ta'minlashga yordam beradi. Shu bilan birga, raqamli ma’lumotlar
bazasining xavfsizligini ta'minlash orqali tashkilotlar mijozlarining ma’lumotlarini
himoya qilish, ruxsatsiz kirish va ma’lumotlarning o‘g‘irlanishini oldini olish imkonini
yaratadi. Xavfsizlikni ta'minlash bilan birga, ma’lumotlarni faqat qonuniy va maqsadga
muvofiq ishlatish, shaxsiy ma’lumotlarning himoyasini kuchaytirish va bu jarayonlarni
yaxshilash uchun tavsiyalar beriladi.
Huquqiy jihatdan
, ma’lumotlar bazasi ekspertizasi tashkilotlarning huquqiy
talablar bilan muvofiqligini tekshiradi. Ma’lumotlarni yig‘ish, saqlash va qayta
ishlashda qonuniy cheklovlar va me'yorlarga rioya qilish talab qilinadi. Bu,
tashkilotlarni jiddiy huquqiy muammolardan himoya qiladi, ayniqsa, shaxsiy
ma’lumotlarni himoya qilish qonunlari (masalan, GDPR, CCPA) bilan bog‘liq noxush
oqibatlardan saqlaydi.
Tergov organlari uchun
esa raqamli ma’lumotlar bazasi ekspertizasi
jinoyatlarni aniqlash va tergov qilishda muhim vosita bo‘ladi. Tergovchilar raqamli
izlarni, log fayllarini va tizimdagi o‘zgarishlarni tahlil qilib, jinoyat izlarini ta'qib qilish
va jinoyatchilarning faoliyatini aniqlashlari mumkin. Ma’lumotlar bazasining tahlili
jinoyatchilarni aniqlash, ularning tizimga kirish va ma’lumotlarga ruxsatsiz kirish
jarayonlarini o‘rganishda katta yordam beradi. Shuningdek, kriptografik tahlil va
shifrlangan ma’lumotlarni deşifrlash orqali tergovchilar muhim dalillarni aniqlashlari
mumkin.
Xulosa qilib aytganda, raqamli ma’lumotlar bazasining ekspertizasi nafaqat
tizimlarning xavfsizligini, balki huquqiy jihatlarini ham tahlil qilib, ularni yanada
yaxshilash va jiddiy xatarlardan himoya qilishga yordam beradi. Bu, tashkilotlarga
huquqiy va texnik xavfsizlikni ta'minlashda yordam beradi, tergovchilarga esa
jinoyatlarni aniqlashda samarali vosita bo‘ladi. Shu bilan birga, ma’lumotlarning
to‘g‘ri saqlanishi va ishlatilishini ta'minlash, shaxsiy ma’lumotlarning himoya
qilinishini kafolatlaydi, bu esa tashkilotlarning obro‘sini mustahkamlash va
foydalanuvchilarning ishonchini oshirishga xizmat qiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
294
ISSN:3030-3613
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Tovmasyan, L. (2015). “Ma’lumotlar bazasi va tizimlarni boshqarish”.
2.
Elmasri.R., va Navathe.S.B. (2015). “Fundamentals of Database Systems”.
3.
Buchanan.M., va Allen.D. (2007). “Database security: concepts, approaches, and
challenges”.
