T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
234
ISSN:3030-3613
QURILISH VA KIMYO SANOATIDA SHAXSIY HIMOYA VOSITALARINI
TO‘G‘RI TANLASH VA ULARDAN FOYDALANISH
Andijon davlat texnika instituti
“Mehnat muhofazasi” kafedrasi
o‘qituvchisi
R.S.Qurbonova
Abdusamatov Asadbek
Andijon davlat texnika instituti
“MMTX” yo‘nalishi 3- kurs talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqola “Qurilish va kimyo sanoatida shaxsiy himoya
vositalarini to‘g‘ri tanlash va ulardan foydalanish” mavzusiga bag‘ishlangan bo‘lib,
mehnat muhofazasi va ishchilar xavfsizligini ta’minlashda shaxsiy himoya
vositalarining ahamiyatini o‘rganadi. Maqolada shaxsiy himoya vositalarining turlari,
ularning funktsiyalari va qurilish hamda kimyo sanoatida qo‘llanilishidagi muhim
jihatlar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, maqola himoya vositalarini tanlashda e’tibor
berilishi lozim bo‘lgan omillar, masalan, ish sharoitlari, xavf darajasi va individual
ehtiyojlar haqida batafsil ma’lumot beradi. Shaxsiy himoya vositalaridan to‘g‘ri
foydalanish amaliyotlari, ularning saqlanishi va parvarishi ham muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
qurilish sanoati, kimyo sanoati, ishchilar xavfsizligi, ish sharoitlari,
shaxsiy himoya vositalari, qo‘lqop, respiratorlar, ko‘zoynak.
Kirish.
Shaxsiy himoya vositalari ishchilarning sog‘lig‘ini va xavfsizligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi, ayniqsa qurilish va kimyo sanoatida. Ushbu
sohalarda ish sharoitlari ko‘pincha xavfli bo‘lib, turli xil xavf-xatarlar mavjud. Shaxsiy
himoya vositalari ularning foydalanish joylariga qarab turlicha bo‘ladi. Bosh himoya
vositalariga qopqoqlar, shlyapalar va qattiq bosh qoplamalari kiradi. Ular boshni
jarohatlardan, tushayotgan ob’ektlardan va boshqa mexanik ta’sirlardan himoya qiladi.
Qurilish sohasida, masalan, yuqori joylarda ishlashda bunday himoya vositalarini
taqish zarur.
Ko‘zlarni himoya qilish uchun maxsus ko‘zoynaklar va shildiklar ishlatiladi.
Kimyo sanoatida kimyoviy moddalar bilan ishlashda ko‘zlarni himoya qilish juda
muhimdir, chunki kimyoviy moddalarning ko‘zga tushishi jiddiy jarohatlarga olib
kelishi mumkin. Qurilishda esa chang va boshqa zarrachalardan himoya qilish uchun
ko‘zoynaklar ishlatiladi [1].
Quloqni himoya qilish uchun quloq qoplamalari yoki quloqchalar ishlatiladi.
Qurilish va kimyo sanoatida shovqin darajasi yuqori bo‘lishi mumkin, bu esa eshitish
qobiliyatiga zarar etkazishi mumkin. Shuning uchun, shovqinli muhitda ishlayotgan
ishchilar uchun quloq himoyasi zarur.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
235
ISSN:3030-3613
Nafas olish yo‘llarini himoya qilish uchun respiratorlar va nafas olish apparatlari
qo‘llaniladi. Kimyo sanoatida kimyoviy bug‘lar va changlardan saqlanish uchun
respiratorlar zarur. Qurilishda esa, chang va boshqa zararli moddalar bilan ishlashda
nafas olish yo‘llarini himoya qilish muhim ahamiyatga ega.
Qo‘lni himoya qilish uchun maxsus qo‘lqoplar, oyoqni himoya qilish uchun esa
qattiq poyabzallar ishlatiladi. Kimyo sanoatida kimyoviy moddalar bilan ishlashda
qo‘lqoplar zarur, chunki ular terining to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’siridan himoya qiladi.
Qurilishda qattiq poyabzallar ishchilarning oyoqlarini jarohatlardan saqlaydi.
Tanani himoya qilish uchun maxsus kiyimlar, masalan, himoya kostyumlari va
ko‘ylaklar ishlatiladi. Ular ishchining terisini zararli moddalar, issiqlik yoki sovuqdan
himoya qiladi. Kimyo sanoatida kimyoviy moddalar bilan ishlashda maxsus himoya
kostyumlari zarur.
Qurilish va kimyo sanoatida shaxsiy himoya vositalarining to‘g‘ri tanlanishi va
ulardan foydalanilishi juda muhimdir [2]. Har bir shaxsiy himoya vositalari turining
o‘ziga xos vazifasi bor va ishchilarning xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyatga
ega. Shaxsiy himoya vositalarini tanlashda ish sharoitlarini hisobga olish, xavf
darajasini aniqlash va individual ehtiyojlarni inobatga olish lozim.
Himoya vositalarini tanlash jarayoni ishchilarning xavfsizligini ta’minlashda
muhim ahamiyatga ega. Bu jarayon bir qator omillarni hisobga olishni talab qiladi,
jumladan, ish sharoitlari, xavf darajasi va individual ehtiyojlar. Har bir omil o‘ziga xos
xususiyatlarga ega bo‘lib, to‘g‘ri tanlov qilishda e’tiborga olinishi zarur.
Ish sharoitlari.
Ish sharoitlari himoya vositalarini tanlashda birinchi o‘rinda
turadi. Har xil ish joylari turli xil xavf-xatarlarni o‘z ichiga oladi. Masalan, qurilish
maydonchalarida ishchilar ko‘pincha yuqori balandlikda ishlashadi, shuning uchun
ularning himoya vositalari (masalan, xavfsizlik kamarlar va qattiq poyabzallar)
balandlikdan tushish xavfini kamaytirishi kerak. Bundan tashqari, kimyo sanoatida
ishlovchilarga kimyoviy moddalar bilan ishlashda maxsus respiratorlar va himoya
ko‘zoynaklari kerak bo‘lishi mumkin. Ish joyining harorati ham muhim omil
hisoblanadi; issiq muhitda ishlovchilar uchun nafas olish yo‘llarini himoya qiluvchi
vositalar va yengil kiyimlar zarur bo‘lishi mumkin, sovuq muhitda esa issiq va
izolyatsiyalangan kiyimlar talab etiladi [3].
Xavf darajasi.
Xavf darajasi himoya vositalarini tanlashda muhim omil
hisoblanadi. Har bir ish joyida xavf darajasi farq qiladi va bu xavflarni baholash zarur.
Xavflar quyidagi turlarga bo‘linishi mumkin:
Mexanik xavflar - tushayotgan ob’ektlar yoki kesishlardan himoya qilish
uchun qattiq poyabzallar, qo‘lqoplar va boshqa himoya vositalari zarur.
Kimyoviy xavflar - kimyoviy moddalar, gazlar yoki bug‘lar bilan
ishlashda himoya ko‘zoynaklari, respiratorlar va maxsus kiyimlar talab etiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
236
ISSN:3030-3613
Biologik xavflar - biologik moddalar bilan ishlovchilar uchun maxsus
himoya vositalari (masalan, qo‘lqoplar va niqoblar) kerak bo‘lishi mumkin.
Xavf darajasini aniqlash uchun ish beruvchilar xavf-xatarlarni baholash
jarayonini o‘tkazishlari va ishchilarning sog‘lig‘i va xavfsizligini ta’minlash uchun
zarur bo‘lgan himoya vositalarini tanlashlari lozim [4].
Individual ehtiyojlar.
Ishchilarning individual ehtiyojlari ham himoya
vositalarini tanlashda muhim ahamiyatga ega. Har bir ishchi o‘ziga xos xususiyatlarga
ega bo‘lishi mumkin: ba’zi odamlar allergiyalarga ega, boshqalari esa maxsus
o‘lchovdagi yoki dizayndagi himoya vositalarini talab qilishi mumkin. Shuningdek,
ishchilarning jismoniy holati ham e’tiborga olinishi kerak. Masalan, ba’zi ishchilar
og‘irlikni ko‘tarishda qiynalishi mumkin, shuning uchun ularga qulay va yengil
himoya vositalari tanlanishi lozim. Boshqa tomondan, ba’zi ishchilar yuqori darajadagi
harakatlanuvchanlikni talab qiladigan vazifalarni bajarayotgan bo‘lishi mumkin,
shuning uchun ularning himoya vositalari qulay va harakat erkinligini ta’minlashi
zarur.
Himoya vositalarini tanlashda ish sharoitlari, xavf darajasi va individual
ehtiyojlarni hisobga olish juda muhimdir. To‘g‘ri tanlangan shaxsiy himoya vositalar
ishchilarning sog‘lig‘i va xavfsizligini ta’minlashga yordam beradi. Ish beruvchilar va
ishchilar o‘rtasida samarali muloqot va hamkorlik bu jarayonda muhim rol o‘ynaydi.
Har bir ishchi o‘zining ehtiyojlarini bildirishi va zarur bo‘lgan himoya vositalarini olish
uchun aktiv ishtirok etishi lozim. Shunday qilib, xavfsiz ish muhitini yaratish mumkin
bo‘ladi.
Shaxsiy himoya vositalari ishchilarning sog‘lig‘ini va xavfsizligini ta’minlashda
muhim rol o‘ynaydi. Ular turli xil xavf-xatarlar, jumladan, mexanik, kimyoviy,
biologik va fizik xavflardan himoya qiladi. Shaxsiy himoya vositalaridan to‘g‘ri
foydalanish, ularning saqlanishi va parvarishi ishchilarning xavfsizligini oshirishda va
himoya vositalarining samaradorligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.
Shaxsiy himoya vositalaridan to‘g‘ri foydalanish
.
Shaxsiy himoya vositalaridan
to‘g‘ri foydalanishning birinchi qoidasi – ularni to‘g‘ri tanlashdir. Ish joyidagi xavf-
xatarlarni baholash orqali, har bir ishchi o‘z faoliyatiga mos keladigan himoya
vositalarini tanlashi kerak. Masalan, qurilish sohasida ishlovchilar uchun qattiq
poyabzallar va helmetlar zarur bo‘lishi mumkin, kimyo sanoatida esa respiratorlar va
maxsus qo‘lqoplar talab etiladi. Shxsiy himoya vositalari ni kiyishdan oldin uning
holatini tekshirish zarur. Agar himoya vositasi shikastlangan yoki eskirgan bo‘lsa, uni
ishlatmaslik kerak. Har bir ishchi shaxsiy himoya vositalarini to‘g‘ri kiyishi lozim:
masalan, qo‘lqoplar to‘g‘ri o‘lchovda bo‘lishi va qulay tarzda kiyinishi kerak. Shaxsiy
himoya vositalarini ishlatish jarayonida harakat erkinligi va qulaylikni ta’minlash
muhimdir [5].
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
237
ISSN:3030-3613
Shaxsiy himoya vositalarini saqlanishi.
Shaxsiy himoya vositalarini saqlash
jarayoni ham muhimdir. Ularni toza va quruq joyda saqlash kerak, chunki namlik va
ifloslanish himoya vositalarining sifatini pasaytirishi mumkin. Har bir shaxsiy himoya
vositalari turi uchun alohida saqlash shartlari mavjud: masalan, respiratorlar va
ko‘zoynaklar alohida qutichalarda saqlanishi kerak. Shaxsiy himoya vositalarini
saqlashda quyidagi qoidalarga amal qilish muhim:
Shaxsiy himoya vositalarni har ishlatgandan keyin tozalash kerak. Bu,
ayniqsa, kimyoviy moddalar yoki biologik materiallar bilan ishlaganda juda muhimdir.
Ishlatilgan va yangi shaxsiy himoya vositalarni bir-biridan ajratish zarur.
Bu infektsiya yoki boshqa xavf-xatarlarning tarqalishini oldini olishga yordam beradi.
Shaxsiy himoya vositalarni to‘g‘ri saqlash joyi tanlanishi lozim. Ular
quyosh nuridan, yuqori haroratdan va kimyoviy moddalar bilan aloqa qilmasligi kerak.
Shaxsiy himoya vositalarni parvarishi.
Shaxsiy himoya vositalarni parvarish
qilish uning xizmat muddatini uzaytiradi va samaradorligini oshiradi. Har bir shaxsiy
himoya vositalar turi uchun parvarish qilish qoidalari mavjud:
Qo‘lqoplarni toza suv va yumshoq sabun bilan yuvish kerak. Kimyoviy
qo‘lqoplarni esa maxsus tozalovchi vositalar bilan tozalash tavsiya etiladi.
Respiratorlarning filtrlari muntazam ravishda almashtirilishi kerak. Ularni
yuvishdan oldin ishlab chiqaruvchi ko‘rsatmalariga amal qilish zarur.
Ko‘zoynaklarni
doimiy
ravishda
tozalash
va
ularning
shikastlanmaganligini tekshirish lozim. Agar linzalar chizilgan bo‘lsa, ularni
almashtirish kerak.
Xulosa.
Shaxsiy himoya vositalaridan to‘g‘ri foydalanish, ularning saqlanishi va
parvarishi ishchilarning xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Har bir
ishchi o‘zining himoya vositalarini to‘g‘ri tanlashi, ulardan samarali foydalanishi va
ularni parvarish qilishga e’tibor berishi lozim. Bu nafaqat ishchilarning sog‘lig‘i
uchun, balki umumiy ish joyining xavfsizligi uchun ham muhimdir. Ish beruvchilar esa
o‘z navbatida ishchilarga zaruriy treninglar berib, Shaxsiy himoya vositalarni taqdim
etishlari zarur. Shunday qilib, xavfsiz ish muhitini yaratish mumkin bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘.R.Yo‘ldoshеv, О.D.Rahimov, R.Т.Хо’jaqulov, О.T.Hasanova. Mehnat
muhofazasi va texnika xavfsizligi. – Т.: “Davr nashriyoti” MChJ, 2013, 200 bet.
2.
Mehnat muhofazasi: Kasb-hunar kollejlari uchun o‘quv qo‘l./ M.Sodiqov,
B.Yusupov; O‘zbekiston Respublikasi oliy va o‘rta-maxsus ta’lim vazirligi, O‘rta
maxsus kasb-hunar ta’limi markazi. – T.: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyotmatbaa
ijodiy uyi. 2016. 128 b.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
238
ISSN:3030-3613
3.
Narziyev Sh.M, Mudarisova R.X, Gaibnazarov S.B. Sohalar mehnat va texnika
xavfsizligi. (O‘quv qo‘llanma). / Toshkent: “Firdavsshoh”, 2023. - 219 b
4.
E.I.Ibragimov, S.Gazinazarova, O.R.Yuldashev. Mehnat muhofazasi maxsus kursi.
Darslik.-T.: TIMI. 2014.-536 b.
5.
Yormatov G.Yo., Yuldashev O.P.Xamrayeva A L . Xayot faoliyati xavfsizligi./
Darslik. - T.: Aloqachi. 2009. -348 b.
