T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
216
ISSN:3030-3613
YUQORI KUCHLANISHLI ELEKTR UZATISH LINIYALARINING
KONSTRUKTIV-MEXANIK QISMLARINI LOYIHALASHDAGI
MUAMMOLAR VA ULARNING ZAMONAVIY YECHIMLARI
Mirzakulov Sh. A.
(Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti)
mirzakulovshaxzod01@gmail.com
Anotatsiya:
Yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyalari (YUKEUL) elektr
energiyasini uzoq masofalarga samarali va xavfsiz yetkazib berish uchun
mo‘ljallangan. Ushbu maqolada YUKEUL konstruktiv-mexanik qismlarini
loyihalashda
uchraydigan
muammolar,
jumladan,
mexanik
yuklamalar,
materiallarning eskirishi, ekologik ta’sir va elektromagnit xavfsizlik masalalari
batafsil tahlil qilinadi. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun zamonaviy
materiallar, raqamli modellashtirish, intellektual monitoring tizimlari va ekologik
xavfsiz texnologiyalar qo‘llanilishi yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyalari, mexanik yuklamalar,
korroziya, elektromagnit maydon, ekologik xavfsizlik, zamonaviy materiallar,
intellektual monitoring.
Kirish.
Elektr energiyasini uzoq masofalarga samarali yetkazish uchun yuqori
kuchlanishli elektr uzatish liniyalari (YUKEUL) muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu
tizimlarning samaradorligi va xavfsizligi ularning konstruktiv-mexanik xususiyatlariga
bog‘liq. Ammo vaqt o‘tishi bilan tabiiy va texnologik omillar tufayli turli muammolar
yuzaga kelishi mumkin. Ushbu maqolada YUKEUL dizaynidagi asosiy muammolar
va ularning zamonaviy yechimlari tahlil qilinadi.
Mexanik yuklamalar va barqarorlik.
YUKEUL liniyalari turli tabiiy va texnik
omillar ta’sirida ishlaydi. Kuchli shamollar elektr simlarini tebratib, metallning
charchashiga olib kelishi mumkin. Ayniqsa, ochiq joylarda joylashgan liniyalarda
shamol bosimi kuchayadi, bu esa simlar va tayanchlarning deformatsiyalanishiga
sabab bo‘ladi. Qor va muz qoplami esa liniyalar ustidagi yukni sezilarli darajada
oshirib, simlarning uzilishi yoki ustunlarning egilishi xavfini oshiradi. Bundan
tashqari, zilzila xavfi yuqori bo‘lgan hududlarda elektr tayanchlarining seysmik
bardoshliligi yetarlicha bo‘lmasa, chayqalish natijasida butun tarmoq ishdan chiqishi
mumkin. Haroratning keskin o‘zgarishi esa materiallarning kengayishi va qisqarishiga
olib keladi, bu esa charchoq stresslarini oshirib, strukturaning uzoq muddatli
mustahkamligiga salbiy ta’sir qiladi.
Shamol ta’sirini kamaytirish uchun elektr simlari aerodinamik shaklda ishlab
chiqiladi, ularga stabilizatorlar o‘rnatiladi. Qor va muz bosimini kamaytirish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
217
ISSN:3030-3613
maqsadida gidrofobik qoplamali simlar ishlatiladi, bu esa muzning hosil bo‘lish
ehtimolini kamaytiradi. Seysmik xavfni pasaytirish uchun esa zilzilaga bardoshli
elastik tayanchlar va vibratsiyani yutuvchi elementlar qo‘llaniladi. Shuningdek,
issiqlikka bardoshli materiallardan foydalanish orqali harorat o‘zgarishlari natijasida
kelib chiqadigan mexanik stresslar kamaytiriladi. Bundan tashqari, mexanik
yuklamalarni hisoblashda
Euler-Bernoulli
tenglamasi kabi formulalardan foydalanish
mumkin:
M(x) = EI
𝑑
2
𝜔
𝑑𝑥
2
Bu yerda:
M(x)
– Moment (N·m),
E
– Modulli elastiklik (Pa),
I
– Inersiya momenti (m⁴),
𝜔
– Egilish miqdori (m),
x
– Masofa (m).
Zamonaviy elektr uzatish liniyalarida aerodinamik tadqiqotlar asosida ishlab
chiqilgan konstruksiyalar qo‘llanilib, ularga aerodinamik barqarorlikni oshiruvchi
maxsus qoplamalar qo‘shilmoqda. Muz va qor bosimini kamaytirish uchun elektr
simlarining yuzasi silliq va gidrofobik xususiyatga ega bo‘lishi kerak. Zamonaviy
monitoring tizimlari esa real vaqt rejimida havo sharoitlarini kuzatib borib, oldindan
zaruriy chora-tadbirlarni qo‘llash imkonini beradi.
Materiallarning chidamliligi va eskirish.
YUKEUL tizimlari uzoq yillar
davomida bardoshli bo‘lishi uchun yuqori sifatli materiallardan foydalanish talab
etiladi. Biroq, atmosferadagi namlik, yog‘ingarchilik va kimyoviy elementlar
simlarning korroziyaga uchrashiga sabab bo‘ladi. Metallning oksidlanishi natijasida
uning mustahkamligi pasayadi, bu esa uzoq muddatda charchoq deformatsiyalarining
kuchayishiga olib keladi. Shu bilan birga, elektr izolyatsiya materiallari vaqt o‘tishi
bilan o‘z xususiyatlarini yo‘qotib, tizim xavfsizligiga tahdid solishi mumkin.
Korroziyaning kuchayishi natijasida metallning mustahkamligi vaqt o‘tishi bilan
kamayadi. Buni quyidagi formulalar orqali tasvirlash mumkin:
R=
𝑅
0
𝑒
−𝑘𝑡
Bu yerda:
R
– Korroziyaga uchragan materialning qarshilik ko‘rsatish darajasi,
R
0
– Boshlang‘ich qarshilik,
k
– Korroziya tezligi (yiliga mm),
t
– Vaqt (yillar).
Materiallarning eskirishini kamaytirish uchun korroziyaga chidamli metallar,
masalan, alyuminiy va uglerod tolalaridan tayyorlangan simlar ishlatilmoqda. Bunday
materiallar nafaqat korroziyaga chidamli, balki og‘irligi kam bo‘lgani sababli mexanik
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
218
ISSN:3030-3613
yuklamalarni ham kamaytiradi. Bundan tashqari, nanokompozit qoplamalar
qo‘llanilib, simlarning mustahkamligi va uzoq muddatli ishlash qobiliyati
oshirilmoqda. Dielektrik eskirishning oldini olish uchun esa silikon va nanokeramika
asosidagi izolyatsiya materiallari ishlatilmoqda, ular uzoq vaqt davomida elektr
maydonining zararli ta’siriga bardosh bera oladi.
Zamonaviy elektr uzatish liniyalarida polimer va kompozit materiallardan
foydalanish orqali og‘irlik va korroziya muammolarini bartaraf etish mumkin.
Shuningdek, simlar ustiga nanozarrachali qoplamalar ishlov berilib, ularning xizmat
muddati sezilarli darajada oshirilmoqda.
Ekologik va iqlim sharoitlariga moslashish.
YUKEUL liniyalari tabiat va
mahalliy ekologiyaga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Masalan, elektr uzatish tarmoqlari
o‘rmonzorlardan o‘tishi daraxtlarning kesilishiga olib keladi, bu esa ekotizimning
buzilishiga sabab bo‘ladi. Shuningdek, suv havzalari yaqinida joylashgan liniyalarda
biologik xilma-xillikka zarar yetkazish ehtimoli mavjud. Kuchli bo‘ronlar, yomg‘ir va
suv toshqinlari esa elektr liniyalarini ishdan chiqarishi mumkin.
Bu muammolarni hal qilish uchun elektr uzatish liniyalarining yer ostidan
o‘tkazilishi ekologik zararlarni kamaytiradi. Zamonaviy izolyatsiya materiallari esa
tabiatga zarar yetkazmaydigan moddalardan tayyorlanib, atrof-muhitga ta’sirni
pasaytiradi. Bundan tashqari, tabiiy ofatlar ta’sirini kamaytirish uchun elektr
tarmoqlari mustahkam tayanchlar va suvga chidamli qoplamalar bilan himoyalanadi.
Xulosa.
YUKEUL konstruktiv-mexanik qismlarini loyihalashda turli
muammolar mavjud bo‘lsa-da, zamonaviy texnologiyalar yordamida ularning
aksariyatiga samarali yechim topish mumkin. Innovatsion materiallar, raqamli
modellashtirish va aqlli monitoring tizimlaridan foydalanish ushbu liniyalar
barqarorligini oshiradi va ularning samaradorligini ta’minlaydi. Kelajakda ushbu
sohada yanada rivojlangan texnologiyalarning qo‘llanilishi kutilmoqda, bu esa elektr
energiyasining samarali va xavfsiz uzatilishini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Elektr energiyani ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash Toshkent
– 2015.
2.
T.Sh.Gayibov Yuqori kuchlanish texnikasi Toshkent – 2020.
3.
Gayibov T.Sh., Xabibulina A.T., Abdubannaеv J.X. «Elеktr uzatish liniyasining
konstruktiv-mеxanik qismlari». –T.: TDTU, 2017.
4.
Safarov A.M., G„oyibov T.Sh., Sulliyev A.X. Elektr tarmoqlari va tizimlari.
Darslik, T.: 2020.
