T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
213
ISSN:3030-3613
МАВЗУ: COVID-19 ИНФЕКЦИЯСИДАН КЕЙИН РИВОЖЛАНГАН
ҚАНДЛИ ДИАБЕТДАГИ АУТОИММУН ЖАРАЁНИНИ КЕЧИШИ ВА
АССОРАТЛАРИ.
Арипова М.Д , Хайдарова ФА , Алимова Н.У
Аннотация:
Тадқиқот COVID-19дан кейин ривожланган қандли диабет
(ҚД) хусусиятларини ўрганишга бағишланган. COVID-19дан кейин диабет
ташҳиси қўйилган 70 нафар беморда гемостаз, D витамин даражаси ва бета-
ҳужайраларга қарши аутотаначалар текширилди. Тадқиқот натижасида, диабет
1-тури (16,7%) ва LADA (4,76%) кўп учрагани, айникса, оилавий анамнези
бўлган ёш аёлларда аниқланди. Беморларнинг кўпчилиги COVID-19ни енгил
даражада кечирган ва кортикостероидлардан фойдаланмаган. Барча беморларда
D витамин етишмовчилиги кузатилди. COVID-19дан кейин биринчи 24 ой ичида
янги диабет холлари кўп учради.
2-тур диабет беморларида D-димер ва фон Виллебранд фактори
баландлиги аниқланди, бу тромбоз хавфини кўрсатади. 1-тур диабет
беморларида VCAM-1 даражасининг ошиши эндотелиал дисфункциянинг
ишоратидир. COVID-19 диабетнинг аутоиммун механизмни фаоллаштириши
мумкин. Оилавий анамнези бўлган беморларда аутотаначаларни текшириш ва
вақтинча инсулин терапиясини бошлаш тавсия этилади. COVID-19дан кейин
ривожланган 1-тур диабетда юрак-қон томир касалликлари ва эндотелиал
дисфункцияни назорат қилиш керак.
Калит сўзлар:
пост-COVID-19, эндотелиал дисфункция, ICAM-1, VCAM-
1, диабетга оид антитаначалар
COVID-19 пандемияси давомида диабетга чалинган беморлар вирус
инфекциясига нисбатан, энг ногирон гуруҳлардан бири бўлиб, уларда оғир
COVID-19 кечиши ва ўлим хавфи
юқори бўлган. Диабет билан
хасталанган беморларнинг иммунитетининг пасайиши, юрак-қон томир
системасининг зарарланиши ва бошқа мураккаб асоратлар COVID-19нинг оғир
кечишига олиб келган. Бироқ, пандемия тугаганидан кейин хам SARS-CoV-2
инфекциясининг узоқ муддатли оқибатлари, шу жумладан диабетнинг янги
ҳолатларининг кўпайиши, олимларнинг диққатини тортмоқда.
Мақсад:
Бу тадқиқотнинг мақсади COVID-19дан кейин диабетнинг
хусусиятларини, шу жумладан аутоиммун жараёнлар ва эндотелиал
дисфункциянинг ролини ўрганишдир. Бундан ташқари, диабетнинг янги
ҳолатларини ривожланиши, беморларнинг демографик хусусиятлари ва
лаборатория параметрлари хам таҳлил қилинган.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
214
ISSN:3030-3613
Материаллар ва усуллар:
Тадқиқотда COVID-19дан кейин қандли диабет
ташхиси қўйилган 70 нафар бемор иштирок этди. Беморларнинг танланишида
қуйидаги мезонлар қўлланилди: 1) МКХ-10 таснифи бўйича диабет диагнози,
2) гликирланган гемоглобин (HbA1c) даражаси ≥6,5%, 3) оч қоринда глюкоза
даражаси ≥7,0 ммоль/л, 4) плазмада тасодифий глюкоза даражаси ≥11,0 ммоль/л.
2020 йил январь ойидан олдин диабет ташхиси бўлган беморлар
ва гестацион диабетли беморлар тадқиқотдан чиқарилган.
Тадқиқот натижалари:
Барча болаларнинг 28%ида 1-тур қандли диабет
аниқланган, катталарда эса асосан 2-тур қандли диабет учраган (78,57 беморнинг
42%).
1-тур диабет билан оғриган беморларнинг аксарияти COVID-19ни енгил
шаклда ўтказган ва оғир ҳолатларда кортикостероидлардан фойдаланмаган.
Янги ташхис қўйилган барча беморларда D витамини даражаси паст бўлган.
1-тур диабет билан касалланган беморларнинг ўртача ёши 32,43±14,73
ёшни ташкил этиб, бу кўрсаткич 2-тур диабетли беморларга (50,44±9,73 ёш) ва
LADA билан касалланган беморларга (61,0±5,66 ёш) нисбатан анча пастдир.
Болаларнинг ўртача ёши 10,64±4,47 ёш бўлиб, уларнинг ёши 2 ёшдан 18 ёшгача
оралиқда бўлган.
Тана массаси индекси (ТМИ) бўйича 2-тур диабетли беморларда ўртача
кўрсаткич (30,75±6,11 кг/м²) 1-тур диабетли беморларга (23,02±6,54 кг/м²) ва
LADA беморларига (28,91±2,22 кг/м²) қараганда юқорироқ бўлган.
1-тур диабет билан касалланган ёш беморлар орасида аёллар кўпчиликни
(71,43%) ташкил этган, бу эса умумий аҳоли орасида 1-тур диабет кўпроқ
эркакларда учрашига зиддир. 2-тур диабетли беморлар ва болалар орасида эса
жинсий тафовут кузатилмаган.
Оилавий анамнез 2-тур диабет билан оғриган беморларнинг 63,63%ида, 1-
тур диабетли беморларнинг эса 42,86%ида мавжуд бўлган, болаларда эса бу
кўрсаткич 7,14%ни ташкил этган.
Хулоса:
COVID-19 инфекциясидан кейин қандли диабетнинг янги
ҳолатлари, айниқса, 1-тур диабетнинг кўпайиши, ушбу касалликнинг аутоиммун
механизмлар орқали шаклланиши ва SARS-CoV-2 вирусининг бета-
ҳужайраларга таъсири билан боғлиқдир. Ёш аёлларда диабетнинг оилавий
анамнези мавжуд бўлганда, уларда диабетга қарши антитаначаларни текшириш
ва вақтинчалик инсулин терапиясини бошлаш тавсия этилади. COVID-19дан
кейин ривожланган 1-тур қандли диабет юрак-қон томир тизими касалликлари
ва эндотелиал дисфункция билан боғлиқ ҳолда даволаниши лозим.
Адабиет руйхати:
1.
Американская диабетическая ассоциация. Диагностика и классификация
диабета. Diabetes Care, 2021.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_2-to’plam_Aprel-2025
215
ISSN:3030-3613
2.
Всемирная организация здравоохранения. Последствия COVID-19: влияние на
эндокринную систему. WHO Report, 2022.
3.
Ярошенко, А.В., Климов, П.И. Влияние коронавирусной инфекции на
аутоиммунные процессы при сахарном диабете. Журнал эндокринологии,
2021, 27(4), 45-53.
4.
Patel, A., Verma, A. Post-COVID-19 Diabetes: Mechanisms and Clinical
Implications. The Lancet Diabetes&Endocrinology, 2022, 10(3), 150-162.
5.
Zhou, F., Yu, T., Du, R. et al. Clinical Course and Risk Factors for Mortality of
Adult Inpatients with COVID-19. The Lancet, 2020, 395(10229), 1054-1062.
6.
Rubino, F., Amiel, S.A., Zimmet, P. et al. New-Onset Diabetes in COVID-19. New
England Journal ofMedicine, 2021, 384(8), 789-791.