T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
41
ISSN:3030-3613
FONOSKOPIK EKSPERTIZANING BUGUNGI KUNDAGI
IMKONIYATLARI VA AHAMIYATI
O‘zbekiston Respublikasi Ichki Ishlar Vazirligi Akademiyasi
Kriminalistik ekspertizalar kafedrasi o`qituvchisi, katta leytenant
Qirg‘izboyev Maruf Odiljon o’g’li
O‘zbekiston Respublikasi Ichki Ishlar Vazirligi Akademiyasi
2-o`quv kursi 230-guruh kursanti, safdor
Mirzayev Mirzohid Murod o`g`li
ANNOTATSIYA
: Maqolada fonoskopik ekspertizasninig bugungi kundagi
imkoniyatlari va hamiyati, bugungi kundagi o’rni vazifalari va tasnifi, uning
ekspertizadagi o`rni haqida so`z yuritilgan. Bundan tashqari ushbu maqolada
fonoskopik ekspertizasi obyektlari o’tkazilish tartibi yoritilgan.
Kalit
so`zlar:
fonoskopik
ekspertiza,
fonoskopiya,
antropometrik,
manipulatsiya, identifikatsiya, spektral va sinxarizatsiya.
ANNOTATION:
The article talks about today's capabilities and importance of
phonoscopic expertise, its tasks and classification, and its place in expertise. In
addition, this article describes the procedure for conducting phonoscopic examination
objects.
Keywords:
phonoscopic
examination,
phonoscopy,
anthropometric,
manipulation, identification, spectral and syncharization.
АННОТАЦИЯ:
b статье рассматриваются современные возможности и
значение фоноскопической экспертизы, ее современная роль, задачи и
классификация, а также ее роль в экспертизе. Кроме того, в статье описывается
порядок проведения фоноскопического исследования объектов.
Ключевые слова:
фоноскопическое обследование, фоноскопия,
антропометрия, манипуляция, идентификация, спектральный и синхронизация
KIRISH
Fonoskopik ekspertiza bugungi kunda jiddiy huquqiy va ilmiy ahamiyatga ega
bo‘lib, asosan ovozli materiallarni tahlil qilish va identifikatsiya qilish uchun
ishlatiladi. Bu ekspertiza turi, odatda, kriminalistikada, shuningdek fuqarolik va
ma'muriy ishlar doirasida ham qo‘llaniladi. Bu, telefon orqali qilinadigan tahdidlar,
yolg‘on guvohliklar yoki ovozli hujjatlar bo‘yicha ishlarni tekshirishda muhim rol
o‘ynaydi. Yangi texnologiyalar, ayniqsa, mobil telefonlar va onlayn platformalar orqali
olib borilayotgan muloqotlar ko‘plab ovozli materiallarni yaratadi. Ovozli xabarlar,
video qo‘ng‘iroqlar, ovozli xabarlar, audio- va videoyozuvlar kabi materiallar
ko‘paymoqda. Bu materiallar o‘z navbatida fonoskopik ekspertizaning muhimligini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
42
ISSN:3030-3613
oshiradi, chunki ularning haqiqiyligi yoki manipulyatsiya qilinganligi ekspertiza
yordamida tekshirilishi zarur.
ASOSIY QISM
Fonoskopik ekspertiza – bu ovozli materiallar, asosan, audio yozuvlar, telefon
qo‘ng‘iroqlari, videolar va boshqa ovozli dalillarni tahlil qilish va identifikatsiya
qilishga qaratilgan ilmiy-texnik soha. Fonoskopik ekspertiza yordamida ovozli
materiallarning haqiqiyligi, ularni qayta ishlash yoki tahrir qilish holati, ovozda
ishtirok etgan shaxslarning identifikatsiyasi, shuningdek, tovushning manbai va
boshqa parametrlar aniqlanadi.
Bu ekspertiza quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Ovozli materiallarning identifikatsiyasi:
Fonoskopik ekspertiza ovozli
materiallarning haqiqiyligini aniqlashda ishlatiladi. Ovozli materiallar (telefon
qo‘ng‘iroqlari, audio yozuvlar, videolar) tahlil qilinib, undagi tovushlarni aniqlash va
ularni manbasini belgilash amalga oshiriladi. Bu jarayonda ovozda ishtirok etgan
shaxslarni aniqlash va ularning identifikatsiyasi ham muhim ahamiyatga ega.
Ovozli materiallarning manipulyatsiyasini aniqlash:
Ekspertiza, ovozli
materiallarda manipulyatsiya, montaj yoki tahrirning borligini tekshiradi. Bu, masalan,
audio yoki video yozuvlarda kesilgan, qo‘shilgan yoki o‘zgartirilgan qismlarni
aniqlashni o‘z ichiga oladi.
Ovozli materiallarning manbasini aniqlash:
Ovozning qaerdan
kelganini, qanday sharoitda yozilganini yoki o‘zgartirilganligini aniqlash uchun
tovushlar va fon shovqinlari tahlil qilinadi. Bu, masalan, ovozning chiqishi joyi yoki
tasvirning to‘liq bo‘lmagan holatlarini aniqlashda yordam beradi.
Ovozli materiallarning psixofiziologik tahlili:
Bu tahlil, ovozli
materialdagi insonning psixologik holatini aniqlashga yordam beradi. Masalan,
shaxsning ruhiy holati, stress darajasi, tovushning kuchi, undagi tovushlarning
o‘zgarishi, shuningdek, o‘zgargan ovozli so‘zlarni tahlil qilish mumkin.
Fonoskopik tizimlarda tovushni tahlil qilish:
Zamonaviy texnologiyalar
yordamida, ovozli materiallar spektral tahlil, signalni tahlil qilish va boshqa metodlar
orqali to‘liq o‘rganiladi. Bu jarayonda, tovushlar bir-biriga taqqoslanadi, bu orqali
ovozning haqiqiyligi, o‘zgartirilgan yoki manipulyatsiya qilinganligini aniqlash
mumkin.
Ovozning
antropometrik
xususiyatlarini
aniqlash:
Fonoskopik
ekspertiza, insonning ovoziga oid antropometrik xususiyatlarni (masalan, jinsini,
yoshini, tili, talaffuzini) aniqlashga yordam beradi. Ovozning shakli va ta’siriga qarab,
uni kimligi haqida xulosalar chiqarish mumkin.
Ovozli materiallarning qonuniy tahlili:
Ovozli materiallar ko‘plab
huquqiy muammolarni hal qilishda ishlatiladi, masalan, jinoiy tergovlar yoki fuqarolik
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
43
ISSN:3030-3613
ishlari. Fonoskopik ekspertiza, ovozli materiallarni sud jarayonlari uchun tasdiqlash va
uning huquqiy ahamiyatini aniqlashda muhimdir.
Ovozli materiallarning texnik tahlili:
Ovozli materiallarning texnik
xususiyatlari (tovushning balandligi, chastotasi, davomiyligi) tahlil qilinadi. Bu
ovozning haqiqiyligi yoki montaj qilinganligini aniqlashda yordam beradi.
Fonoskopik ekspertizaning obyektlari — bu ovozli materiallar, ya'ni turli
audio va video yozuvlar bo‘lib, ular orqali shaxslarning identifikatsiyasi, ovozli
materiallarning haqiqiyligi, manipulyatsiyasi yoki montaj qilinganligini aniqlash
maqsadida o‘rganiladi.
Quyida fonoskopik ekspertizaning umumiy jarayonini tavsiflayman?
1. Fonoskopik ekspertizaga murojaat.
Ekspertiza o‘tkazish uchun biror tomon
(sud, tergov organlari, advokat yoki boshqa qiziqish bildirgan shaxs) murojaat qiladi.
Murojaat qilishda, o‘rganilayotgan materiallar (audio yozuvlar, telefon qo‘ng‘iroqlari,
videolar va boshqalar) taqdim etiladi.Murojaat qiluvchi tomon, ekspertiza uchun aniq
savollar yoki masalalar belgilaydi. Masalan, ovozli materialning haqiqiyligi, ovozda
ishtirok etgan shaxslar, ovozning manipulyatsiya qilinganligini aniqlash kabi.
2. Materiallarni tahlil qilish uchun qabul qilish.
Ekspertiza o‘tkazuvchi
mutaxassis, murojaat qilgan shaxs tomonidan taqdim etilgan materiallarni (audio
fayllar, video yozuvlar, telefonnoma, va h.k.) qabul qiladi. Ovozli materiallar,
avvalambor, asliyatiga mos keladigan formatda (audio yoki video fayllari sifatida)
o‘rganiladi. Zarur bo‘lsa, materiallarni transkripsiyalash (matn sifatida yozib olish)
yoki boshqa biron formatga o‘zgartirish mumkin.
3. Ovozli materiallarni tekshirish va o‘rganish.
Ovozli materialni sifatli
tekshirish avvalambor, ovozli materialni sinchkovlik bilan tahlil qilish boshlanadi.
Bunda, materialning formatini, siqilish darajasini, fon shovqinlarini, ovozning
to‘g‘riligini tekshirish uchun texnik tahlil usullari qo‘llaniladi.Spektral tahlil ovozli
materialning spektral xususiyatlari, masalan, tovushning chastotasi va amplitudasi
aniqlanadi. Bu, materialni tahrir qilish yoki montaj qilish holatini aniqlashda yordam
beradi.
Ovozning sinxronizatsiyasi audio va video materiallar birgalikda bo‘lsa, ovoz
va tasvir o‘rtasidagi sinxronizatsiya (moslik) tekshiriladi. Sinxronizatsiya buzilgan
bo‘lsa, materialning o‘zgartirilganligini ko‘rsatadi.
4. Ovozda qatnashgan shaxslarni aniqlash.
Ovozli materialda ishtirok etgan
shaxsni identifikatsiya qilish. Fonoskopik ekspertiza yordamida ovozda ishtirok etgan
shaxsning kimligini aniqlashga harakat qilinadi. Ovozning xususiyatlari, talaffuzi, nutq
uslubi, intonatsiya va boshqa antropometrik belgilarga asoslanib, shaxsni aniqlash
mumkin.Ovozli shablonlarni taqqoslash. Ekspertlar, tekshiruv uchun taqdim etilgan
ovozli materialni oldin ro‘yxatga olingan boshqa ovozli materiallar bilan taqqoslaydi.
Bu yordamida, shaxsning kimligini aniqlashda ishonch hosil qilish mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
44
ISSN:3030-3613
5. Manipulyatsiya yoki montaj holatlarini aniqlash.
Ovozning manipulyatsiya
qilinganligini aniqlash. Fonoskopik ekspertiza, ovozli materialning montaj
qilinganligini, tahrirlanganligini yoki manipulyatsiya qilinganligini tekshiradi. Bunda,
signalning ortiqcha kesilishi, tahrirlangan qismlari yoki sun'iy o‘zgartirishlar
tekshiriladi.Spektral tahlil yordamida manipulyatsiyani aniqlash. Audio materialdagi
spektral tahlil yordamida tovushning tahrirlangan yoki manipulyatsiya qilingan
qismlari ajratiladi.
6. Xulosalar va tavsiyalar.
Fonoskopik ekspertiza o‘tkazilgach, ekspert o‘z
xulosalarini ishlab chiqadi. Xulosa materialdagi ovozli izlarni, ularni manipulyatsiya
qilish yoki montaj qilish faktlarini, ovozda ishtirok etgan shaxslarni aniqlash va boshqa
natijalarni o‘z ichiga oladi.Xulosada, ovozli materialning haqiqiyligi, o‘zgarishlar
borligi, ovozning kim tomonidan chiqarilganligi va boshqa zaruriy tavsiyalar
keltiriladi. Bu xulosa sudda, tergovda yoki boshqa huquqiy jarayonlarda ishlatiladi.
7. Ekspertiza natijalarini taqdim etish.
Fonoskopik ekspertiza natijalari
tegishli organlarga (sud, tergov organlari yoki murojaat qilgan shaxsga) taqdim etiladi.
Bu natijalar, shuningdek, sud jarayonlarida dalil sifatida ishlatiladi.
Fonoskopik ekspertiza qanday bajariladi?
Fonoskopik ekspertiza ovozli materiallarni tahlil qilish va ularning haqiqiyligini,
shuningdek, ovozda ishtirok etgan shaxslarni aniqlash uchun ishlatiladigan ilmiy-
texnik jarayondir. Bu ekspertiza, ovozli materiallarning manipulyatsiya qilinganligini
aniqlash, ovozli izlarni tahlil qilish va ovozlarning kimga tegishli ekanligini aniqlashda
yordam beradi.Fonoskopik ekspertiza, avvalo, ovozli materialni to‘g‘ri formatda qabul
qilish va uni tahlil qilishdan boshlanadi. Bunda materialning sifatini tekshirish, uning
montaj qilinmaganligini aniqlash uchun texnik vositalar, masalan, spektral tahlil va
signalni o‘rganish usullari qo‘llaniladi. Bu tahlil davomida, ovozdagi ortiqcha yoki
notog‘ri o‘zgartirishlar, kesilishlar yoki qo‘shishlar aniqlanadi.Shuningdek, ovozda
ishtirok etgan shaxslarning kimligini aniqlash uchun ovozning antropometrik
xususiyatlari, talaffuzi, nutq uslubi, ovozning balandligi va boshqa ko‘plab parametrlar
tahlil qilinadi. Bu jarayonda, ovoz shablonlari va oldingi ma’lumotlar bilan
taqqoslashlar o‘tkazilib, shaxsning kimligi aniqlanishi mumkin.Fonoskopik ekspertiza,
ovozli materiallar orqali jinoyatlarni tergov qilishda, sud jarayonlarida dalil sifatida
ishlatiladigan materiallarni tasdiqlashda, shuningdek, soxta axborotlarning oldini
olishda muhim ahamiyatga ega. Bu ekspertiza o‘tkazish orqali, materiallarning
haqiqiyligi va to‘g‘riligi tekshiriladi, bu esa huquqiy va ijtimoiy tizimda adolatni
ta’minlashga yordam beradi.
Fonoskopik ekspertizasi imkoniyatlari.
Fonoskopik ekspertiza tovushlar yoki
ovozlarning manbasini aniqlash, ularning haqiqiyligini tasdiqlash yoki boshqa turdagi
hujjatlar va ma'lumotlarni tekshirish uchun ovozli yozuvlarni o'rganish bo'yicha ilmiy-
texnik ekspertiza jarayonidir. Bu ekspertiza usuli ko'pincha sud ishlari, jinoiy tergovlar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
45
ISSN:3030-3613
va boshqa huquqiy masalalar doirasida qo'llaniladi. Fonoskopik ekspertiza yordamida
ovozli yozuvlarning haqiqiyligini tekshirish, ovozlarni identifikatsiya qilish, ovozli
materiallarni solishtirish, ovoz sifatini aniqlash va yozuvlarda manipulyatsiyalarni
aniqlash mumkin. Ovozli yozuvlarda odamlarning ovozlarini ajratib, kimligini
aniqlash va yozuvlarda hech qanday manipulyatsiya yoki o'zgartirishlar mavjudligini
aniqlashda fonoskopik ekspertiza katta ahamiyatga ega.
Fonoskopik ekspertizaning bugungi kunda imkoniyatlari va ahamiyati juda
kengaygan
va
rivojlangan.
Zamonaviy
texnologiyalar
yordamida
ovozli
materiallarning haqiqiyligini aniqlash, manipulyatsiya qilingan qismlarni topish va
ovozda ishtirok etgan shaxslarning kimligini aniq belgilash imkoniyati yanada
kuchaygan. Fonoskopik ekspertiza, texnik jihatdan yuqori darajaga ko‘tarilib, spektral
tahlil, signalni tozalash, sinxronizatsiya va boshqa ilg‘or usullarni qo‘llash orqali
yanada aniqroq va samaraliroq natijalar beradi.Bugungi kunda fonoskopik ekspertiza
huquqiy sohalarda, jumladan, sud jarayonlari, jinoyatlarni tergov qilish, fuqarolik
ishlarida va soxta axborotlarga qarshi kurashda katta ahamiyatga ega. Ovozli
materiallar, ko‘pincha jinoiy ishlar yoki boshqa huquqiy nizolarda asosiy dalil sifatida
ishlatiladi.
Fonoskopik
ekspertiza,
shu
materiallarning
manipulyatsiya
qilinmaganligini, to‘g‘riligini va o‘zgarishlar mavjudligini aniqlashda yordam
beradi.Shuningdek, fonoskopik ekspertizaning rivojlanishi va uning imkoniyatlari
zamonaviy jamiyatda xavfsizlikni ta'minlashda, shaxsiy huquqlarni himoya qilishda va
ijtimoiy adolatni tiklashda muhim rol o‘ynaydi. Uning ahamiyati nafaqat jinoyatlarni
tergov qilish, balki fuqarolarning xavfsizligini ta'minlash, soxta axborotlarni oldini
olish va haqiqatni aniqlashda ham juda katta ahmiyat kasb etadi.
XULOSA
Fonoskopik ekspertizaning bugungi kunda imkoniyatlari va ahamiyati juda
kengaygan
va
rivojlangan.
Zamonaviy
texnologiyalar
yordamida
ovozli
materiallarning haqiqiyligini aniqlash, manipulyatsiya qilingan qismlarni topish va
ovozda ishtirok etgan shaxslarning kimligini aniq belgilash imkoniyati yanada
kuchaygan. Fonoskopik ekspertiza, texnik jihatdan yuqori darajaga ko‘tarilib, spektral
tahlil, signalni tozalash, sinxronizatsiya va boshqa ilg‘or usullarni qo‘llash orqali
yanada aniqroq va samaraliroq natijalar beradi.Bugungi kunda fonoskopik ekspertiza
huquqiy sohalarda, jumladan, sud jarayonlari, jinoyatlarni tergov qilish, fuqarolik
ishlarida va soxta axborotlarga qarshi kurashda katta ahamiyatga ega. Ovozli
materiallar, ko‘pincha jinoiy ishlar yoki boshqa huquqiy nizolarda asosiy dalil sifatida
ishlatiladi.
Fonoskopik
ekspertiza,
shu
materiallarning
manipulyatsiya
qilinmaganligini, to‘g‘riligini va o‘zgarishlar mavjudligini aniqlashda yordam
beradi.Shuningdek, fonoskopik ekspertizaning rivojlanishi va uning imkoniyatlari
zamonaviy jamiyatda xavfsizlikni ta'minlashda, shaxsiy huquqlarni himoya qilishda va
ijtimoiy adolatni tiklashda muhim rol o‘ynaydi. Uning ahamiyati nafaqat jinoyatlarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
46
ISSN:3030-3613
tergov qilish, balki fuqarolarning xavfsizligini ta'minlash, soxta axborotlarni oldini
olish va haqiqatni aniqlashda ham juda katta ahmiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 08.02.2022 yildagi “Ichki ishlar
organlarining ekspert-kriminalistika faoliyatini zamonaviy ilm-fan yutuqlarini
keng joriy etgan holda yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-
122-sonli qarori
2.
O’zbekiston milliy axborot agentligi.
3.
https://sudexpert.gov.by/ru/fon.html
4.
https://sudexpert.govopik-ekspertiza-qilishning-nazariy-asoslari
5.
6.
https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/05/23/NamDU-ARM-1693-
Kriminalistika_2_jild.pdf
