T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
36
ISSN:3030-3613
YO‘L TRANSPORT HODISASI EKSPERTIZASINING O‘ZIGA XOSLIGI
O‘zbekiston Respublikasi Ichki Ishlar Vazirligi Akademiyasi
Kriminalistik ekspertizalar kafedrasi dotsenti, mayor
Zulfiqorov Abduvahob Abdumalikovich
O‘zbekiston Respublikasi Ichki Ishlar Vazirligi Akademiyasining kunduzgi ta'lim 2-
o‘quv kursi kursanti, safdor
Abdusalamov Salohiddin To‘lqin o‘g‘li
Annotatsiya:
Yo‘l transport hodisasi ekspertizasi ayni paytda eng dolzarb
ekspertiza turi hisoblanib, huquqshunoslik sohasida avtohalokatda qoidabuzarlikni va
aybni aniqlashda, transport holati nosozligini va xavfsizlik meyorlariga amal
qilinganlik darajasini oydinlashtirishga qaratilgan ekspertiza turi.
Kalit so‘zlar:
Yo‘llar, avtomobil, yo‘l harakati qoidalari, to‘qnashuv, yo‘l
transport hodisasi ekspertizasi.
THE SPECIFICITY OF ROAD TRAFFIC ACCIDENT FORENSIC
EXAMINATION
Abstract:
Road accident examination is currently the most common type of
examination in law enforcement, which requires the determination of the offense and
guilt in the car, road safety, and compliance with standards.
Keywords:
Roads, cars, traffic rules, collision, road accident examination.
ОСОБЕННОСТИ ЭКСПЕРТИЗЫ ДОРОЖНО-ТРАНСПОРТНЫХ
ПРОИСШЕСТВИЙ
Аннотация:
Экспертиза дорожно-транспортного происшествия в
настоящее время является одной из самых актуальных экспертиз, направленных
на установление нарушения правил и вины в автокатастрофах, а также на
выяснение состояния транспорта, его неисправности и степени соблюдения норм
безопасности.
Ключевые слова:
Дороги, автомобиль, правила дорожного движения,
столкновение, экспертиза дорожно-транспортного происшествия.
Hozirgi kunda yo‘l transport hodisalari butun dunyo bo‘yicha jiddiy muammo
bo‘lib qolmoqda. Har yili ko‘plab odamlarning bevaqt o‘limiga va tan jarohat olishga
sabab bo‘lmoqda. Statistika shuni ko‘rsatadiki, YTX ning asosiy sabablari
haydovchining hatti-harakatlari, yo‘l infratuzilmasining yomonligi, texnik nosozliklar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
37
ISSN:3030-3613
va ob-havo sharoitiga bog‘liq. Ko‘pgina mamlakatlarda bu muammoni hal qilish uchun
xavfsizlikni ta’minlashga doir dasturlarni amalga oshirmoqdalar, ammo YTX larining
darajasi pasaymayapti, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda.
Yo‘l holati va uning qurilishi (masalan, burilishlar, yo‘l belgilarining joylashuvi,
svetoforlar, yo‘l qoplamasi) ba’zi hollarda transport hodisasi sababchisi bo‘lishi
mumkin. Avtomobilning harakatlanish jarayonida yuzaga keladigan kamchiliklar va
avtomobilning
mexanizimida
yuzaga
keladigan
nosozliklar,
shuningdek,
avtomobillarning xavfsizlik tizimlari (masalan, ABS, ESP avtomatik tormoz tizimlari)
sabab ham yo‘l transport hodisasi sodir bo‘lishi hech kimga sir emas.
Hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Yo‘l harakati
qoidalari 172-sonli qarorining 1-bob 3-bandida:
"Yo‘l harakati ishtirokchilari O‘zbekiston Respublikasining 'Yo‘l harakati
to‘g‘risida' Qoidalarni va ularda keltirilgan svetofor ishoralari, yo‘l belgilari, yo‘l
chiziqlarining talablarini bilishlari, ularga amal qilishlari, shuningdek, ularga berilgan
vakolat doirasida yo‘llarda harakatni tartibga soluvchilarning ko‘rsatmalarini so‘zsiz
bajarishlari shart. Yo‘l harakati ishtirokchilari yo‘ldagi boshqa harakat
ishtirokchilarining harakatlanishiga to‘sqinlik qilmasligi va xavf tug‘dirmasliklari
kerak."
Tegishli vakolatga ega bo‘lmagan yuridik va jismoniy shaxslarga yo‘l
qoplamasini buzish, o‘zgartirish yoki unga zarar yetkazish, ifloslantirish, yo‘l
belgilarini, svetoforlarni, shuningdek, yo‘l harakatini tashkil etishning boshqa texnik
vositalarini o‘zboshimchalik bilan olib tashlash, o‘rnatish, to‘sib qo‘yish,
shikastlantirish, yo‘llarda harakatlanishga to‘sqinlik qiluvchi qurilma va narsalarni
qoldirish, tegishli ruxsatsiz yo‘lning qatnov qismiga to‘siqlar o‘rnatish yoki ularni
to‘sib qo‘yish, ,,sun’iy notekislik”qurilmalarini o‘rnatish taqiqlanadi.
Ammo hamma haydovchilarimizning huquqiy ongi va huquqiy madaniyati yetarli
darajada emasligi sababli yo‘l transport hodisalari keskin ko‘paymoqda. Bularni
o‘rganish va tahlil qilish davomida eng ko‘p qoidabuzarliklar sirasiga quyidagilarni
kiritishimiz mumkin:
Dalillar shuni ko‘rsatadiki, ko‘pchilik haydovchilar hanuzgacha xavfsizlik
kamarlaridan muntazam foydalanmaydi, yo‘l harakatining asosiy qoidalariga amal
qilmaydi. Tezlik cheklangan joylarda tezlikni meyordan oshirish, yo‘lda to‘xtash yoki
chapdan o‘ngga burilish kabi qoidalarga rioya qilmaslik, telefonni ishlatish, alkogol
yoki narkotik moddalar ta’sirida avtomobil boshqarish, haydashda ehtiyotkorlikning
etishmasligi va boshqa transport vositalari yoki piyodalarga nisbatan etarlicha e’tibor
bermaslik holatlari kuzatilmoqda. Mana shunday xatoliklarning oqibatidan og‘ir
oqibatlarga olib keluvchi yo‘l transport hodisalari sodir bo‘lmoqda. Bular: piyodani
urib yuborish, qarama-qarshi yo‘nalishga chiqish, tezlikni meyordan ortiq oshirish
natijasida boshqaruvni yo‘qotish va texnik nosozliklar sabab.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
38
ISSN:3030-3613
Shunday harakatlarning ortidan O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik
to‘g‘risidagi kodeksi bilan belgilangan huquqbuzarliklar va Jinoyat kodeksida
belgilangan moddalar bilan jinoyat ishi qo‘zg‘atilishi va to‘plangan hujjatlar yuzasidan
sudga oid avtotexnik ekspertizasi tayinlanishi va sodir bo‘lgan hodisani o‘rganib
chiqish, to‘qnashuv nuqtalarini aniqlash, shikastlanish izlarini tahlil qilish va nima
sababdan yuzaga kelganligini aniqlashdan iborat bo‘lgan ekspertiza tadqiqoti
o‘tkaziladi va sudga oid avtotexnika ekspertizalari yo‘l-transport hodisalari bilan
bog‘liq bo‘lgan ishlarni tergov qilishda yoki surishtiruv o‘tkazishda muhim
ahamiyatga ega.
Ushbu ekspertiza xulosasi ish bo‘yicha dalil sifatida taqdim etilsa-da, ko‘p
hollarda u yagona obyektiv dalil bo‘lib qoladi. Shu sababli, ekspertiza xulosalarining
to‘g‘ri va obyektiv bo‘lishi uchun ekspertizalarni o‘tkazish jarayonida tergov,
surishtiruv organlari va sud tomonidan taqdim etilayotgan dastlabki ma’lumotlar
nihoyatda muhim ahamiyatga ega. Bu ma’lumotlarning sifatli va to‘liq bo‘lishi,
ekspertlarning xulosalariga asos bo‘lib, ularning aniqligini va ishonchliligini
ta’minlaydi. Dastlabki ma’lumotlarning yetarli darajada aniqligi, tadqiqot jarayonining
samaradorligini oshirib, sudda adolatli va aniq qarorlar chiqarilishini kafolatlaydi.
Ushbu ekspertiza obekti quydagilarga qaratiladi Tadqiqot obyektlari Avtotexnik
ekspertiza tadqiqotlarida bevosita ob'ektning roli, avariyaga, guvohlar va
ishtirokchilarning tushuntirishlariga hamda boshqa dalillarga bog‘liq. Ular voqea
joyini tekshirish orqali ham olinishi mumkin. Tadqiqotlar avtotexnik ekspertiza
jarayonida yo‘l-transport hodisalari (YTH) bilan bog‘liq zaruriy ma’lumotlarni olish
uchun amalga oshiriladi. Mustaqil avtotexnik ekspertiza nodavlat va davlat
muassasalarida o‘tkaziladi. Tadqiqot jarayonida tekshirish bayonnomasi, uning
sxemasi, boshqa tegishli hujjatlar, voqea joyidagi vaziyat va avtomobillarga etkazilgan
zararning fotosuratlari ham tayyorlanadi. Avtotexnik ekspertiza turlari Sud-tibbiyot
tadqiqotlari quyidagi turlarga bo‘linadi: Transport-trassologik ekspertiza – transport
vositasidagi izlar va YTH sodir bo‘lgan joyni tahlil qilish. Avtomobilning texnik
holatini va avariya holatlarini aniqlash – transport vositasining holatini va avariya
paytida yuzaga kelgan nosozliklarni aniqlash. Yo‘l holati, yo‘lning texnik holati va
voqea joyidagi sharoitlarni tahlil qilish – yo‘l holati va uning ta'siri haqidagi
ma’lumotlar. Shuningdek, ba'zida avtohalokat paytida haydovchining psixologik holati
ham tekshiriladi. Bu murakkab transport tadqiqoti o‘z ichiga oladi. Har bir avtotexnik
ekspertiza turi qanday amalga oshirilishini ko‘rib chiqaylik. Avtomobilning texnik
holatini o‘rganish Bu turdagi tekshiruv transport vositasining nosozliklari, ularning
sabablarini va namoyon bo‘lishini aniqlash uchun zarurdir. Bu holatlar avariyaning
sabablari yoki transport vositasi bo‘yicha nizolarni aniqlash uchun amalga oshiriladi.
Masalan, transport vositasining yashirin nuqsonlari yoki nosozliklari bo‘lsa, avtotexnik
ekspertiza so‘raladi. Mutaxassis quyidagi savollarga javob berishi kerak:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
39
ISSN:3030-3613
Avtomobilning umumiy texnik holati va alohida tizimlarining holati. Transport
vositasining xizmat ko‘rsatish imkoniyati va ekspluatatsiya talablariga muvofiqligi.
Nosozliklar mavjudligi va ularning sabablari. Nosozlikning tabiati (operatsion,
konstruktiv yoki ishlab chiqarish). Sezilarli nuqsonlarning mavjudligi yoki yo‘qligi.
Avtotexnik ekspertizasi transport vositasidagi izlar va boshqa dalillarni tahlil qilish
bilan bog‘liq, ammo avariyaning umumiy holatini tiklashda to‘liq rasmni ko‘rsatadi.
YTHning tezlik va to‘xtash masofalari tahlili Mutaxassislar quyidagi savollarga
javob berishadi: Avtomobilning to‘qnashuvdan oldingi tezligi. To‘xtash va tormozlash
masofalari. Mashina ma'lum masofani bosib o‘tgandan so‘ng to‘xtash imkoniyati.
Aylanma yoki sirpanish sabablari. Ba'zida avtotexnika ekspertizasi haydovchi
harakatining xavfsizlik nuqtai nazaridan baholanishini ham o‘z ichiga oladi. Bu holatda
savollarni sud va advokatlar javob berishadi. Yo‘l sharoitlari va ma'muriy
huquqbuzarliklar ba'zi ma’muriy huquqbuzarliklar holatlarida, agar jinoyat sodir
etilgan shaxs o‘z aybini tan olishdan bosh tortsa, avtotexnik ekspertiza tayinlanadi.
Shunda quyidagi savollar qo‘yiladi: Yo‘lda yo‘l belgilarining yo‘qligi yoki noto‘g‘ri
joylashishi baxtsiz hodisaga sabab bo‘lishi mumkinmi? Belgilar GOST talablariga
muvofiq o‘rnatilganmi? Tezlikni pasaytirish joriy GOSTga mos keladimi? Yo‘l
harakati boshqaruvi omillari halokatga sabab bo‘ldimi? YTHlar bo‘yicha avtotexnik
ekspertiza ishlari, holatlarni aniqlash va dalillarni to‘plash uchun asosiy tadqiqot
turlaridan biridir. Bu ekspertizalar voqealarni to‘liq tiklash va sodir bo‘lgan hodisalar
haqida ishonchli dalillarni taqdim etishga yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda YTH hosiasi ekspertizasi ko‘p yo‘nalishli bo‘lib, bir
nechta soha mutaxassislarining bilim va tajribalarini birlashtirishni talab qiladi. Har bir
yo‘nalish (texnik, huquqiy, psixologik, tibbiy, statistik, iqtisodiy va xavfsizlik) o‘z
o‘rniga muhim bo‘lib, bu ekspertizaning umumiy aniq va to‘liq xulosasini
shakllantirish uchun birgalikda ishlaydi. Shuning uchun, YTX hosiasi ekspertizasi
nafaqat texnik jihatdan murakkab, balki juda keng qamrovli va interdisipliner
yondashuvni talab qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
2.
Йўл ҳаракати қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида
3.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 172-сон қарори,
12.04.2022 йилдаги
4.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодекси 01.04.199
5.
Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси
01.04.1995
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
40
ISSN:3030-3613
6.
https://senat.uz/oz/events/post-2179(Қўмита
автомобиль
йўлларида
хавфсизликни таъминлаш ва ўлим ҳолатларини кескин камайтириш
масалаларига эътибор қаратди)
