T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
12
ISSN:3030-3613
“HODISA JOYINI KO‘ZDAN KECHIRISHDA ZAMONAVIY TEXNIK
VOSITALARIDAN FOYDALANISH”
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi
Kriminalistik ekspertizalar kafedrasi o‘qituvchisi, kapitan
Axmadov Shaxruh Shuhratovich
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi
kunduzgi ta’lim 2-o‘quv kursi 230-guruh kursanti, safdor
Eshonqulov Sarvarbek Tursunboy o‘g’li
Annotatsiya:
Ushbu maqola hodisa joyini ko‘zdan kechirishda foydalanilib
kelinayotgan zamonaviy texnik vositalarni ahamiyati, imkoniyatlari, vazifalarini
o‘rganadi. Hodisa joyini ko‘zdan kechirishda bir nechta afzallik va bir qancha
imkoniyatlarni taqdim etayotgan texnikalarni hodisa joyini ko‘zdan kechirishdagi o‘rni
va ularning turlari haqida to‘liq bayon etiladi.
Annotation:
This article explores the importance, capabilities, tasks of modern
technical means that are being used when inspecting the scene. A full account of the
role of techniques that offer several advantages and several possibilities in surveying
the scene and their types is given in the survey of the scene.
Kalit so‘zlar:
Hodisa joyini ko‘zdan kechirish asoslari, hodisa joyini ko‘zdan
kechirishda qo‘llaniladigan vositalar, dronlar, geografik axborot tizimlari, 3d
skanerlash, kriminalistik texnikalar.
Jinoyatchilikka qarshi kurashish bo‘yicha o‘tkazilayotgan tezkor-qidiruv
tadbirlari, tergov va sud harakatlarida dalillarni to‘plashda zamonaviy fan va
texnikaning ilg‘or yutuqlarini, xususan kriminalistik ilmiy usul va vositalarni qo‘llash
amaliyotini yangi bosqichga olib chiqish lozim. Sodir etilgan huquqbuzarliklarni
zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qo‘llagan holda o‘z vaqtida
aniqlash va qisqa muddatlarda fosh etish, ashyoviy dalillarning kriminalistik
tadqiqotlarini yanada takomillashtirish, shuningdek, ichki ishlar organlari ekspert-
kriminalistika bo‘linmalarining bu boradagi imkoniyatlarini oshirish maqsadida
ko‘plab ishlar amalga oshirilmoqda.Jinoyat odil sudlovi vazifalarini amalga oshirish
jinoyat sodir etgan shaxslarni fosh etish va jazolashga qaratilgan bo‘lib, har bir jinoyat
ishi bo‘yicha haqiqatni qaror toptirish bilan uzviy bog‘liqdir.
Aynan jinoyat sodir etish hodisasini har taraflama o‘rganish jinoyat sodir
etishga aloqador shaxslarni ishonchli ravishda aniqlash imkonini beradi. Jinoyatchilar
tomonidan moddiy olamda amalga oshiriladigan harakatlar, ularning xususiyatlariga
mos ravishda o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi hamda moddiy obyektlarga bevosita
ta’sir etuvchi shaxs, buyum sifatlarini o‘zida aks ettiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
13
ISSN:3030-3613
Kriminalistikada bu kabi o‘zgarishlar moddiy izlar deb atalib, jinoyatlarni
tergov qilish uchun foydalaniladigan dalillarning asosiy manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Moddiy izlarni aniqlash, ularni hisobga olish va tekshirish usullarini ilmiy jihatdan
ishlab chiqish, yuzaga kelish qonuniyatlarini zamonaviy texnika asosida tahlil qilish,
shuningdek zamonaviy kriminalistik texnika sohasi bo‘lgan izlar to‘g‘risidagi
kriminalistik ta’lim yoki trasologiyaning vujudga kelishiga asos bo‘ldi.
Hodisa joyini ko‘zdan kechirishda zamonaviy texnik vositalaridan foydalanish
hodisa joyini tahlil qilish va hujjatlashtirishda zamonaviy texnologiyalarning
qo‘llanilishini o‘rganadi. Bu sohada ishlatiladigan texnik vositalar hodisa joyining
aniqligini va sifatini yaxshilashga yordam beradi. Quyidagi texnologiyalar ko‘zdan
kechirish jarayonini samarali qilishda keng qo‘llaniladi:
Dronlar
: Dronlar hodisa joyining yuqoridan ko‘rinishini olish va
masofadan turib batafsil tasvirlar yaratishda yordam beradi. Bu jarayonda dronlar
yuqori aniqlikdagi tasvirlarni taqdim etadi, bu esa hodisa joyining keng va aniq
tasvirini olishga imkon beradi. Dronlar hodisa joyining yuqoridan ko‘rinishini olishda
juda samarali vosita bo‘lib, bir qator afzalliklarni taqdim etadi. Ular hodisa joyini
yanada kengroq va aniqroq ko‘rib chiqish imkoniyatini yaratadi, bu esa tahlil qilish va
hujjatlashtirish jarayonlarini yengillashtiradi. Dronlarning hodisa joyida qo‘llanilishi
bir nechta jihatlarda foydali bo‘lishi mumkin masalar zamonaviy dronlar quyidagi bir
nechta vazifalarni amalga oshirib quyidagi imkoniyatlarni taqdim etadi:
Yuqoridan to‘liq ko‘rinish olish: Dronlar hodisa joyining keng va batafsil
tasvirlarini yuqoridan oladi. Bu, ayniqsa, katta hududlarda yuz beradigan hodisalar,
masalan, yirik yong'inlar, tabiiy ofatlar yoki avariyalar uchun muhimdir. Dron
yordamida tezda barcha zarur joylarni ko‘rib chiqish va ularning holatini aniqlash
mumkin.Yuqori aniqlikdagi suratlar: zamonaviy dronlar yuqori sifatli kameralar bilan
jihozlangan bo‘lib, ular juda aniq suratlar olish imkonini beradi. Bu tasvirlar
keyinchalik hodisa joyini hujjatlashtirishda, sud jarayonlarida yoki boshqa rasmiy
tekshiruvlarda foydalidir.Real vaqtda ma'lumot uzatish: Dronlar real vaqtda tasvir va
videolarni uzatish imkonini beradi. Bu, hodisa joyida faoliyat ko‘rsatayotgan xodimlar
uchun muhimdir, chunki ular hodisa joyining to‘liq tasvirini masofadan turib olishlari
mumkin.
Qiyin hududlarda ishlash imkoniyati: Ba'zan hodisa joylari odamlar uchun
xavfli yoki kirish mumkin bo‘lmagan joylar bo‘lishi mumkin. Dronlar bu hududlarga
xavfsiz va tezda kirish imkonini beradi. Masalan, baland tog'larda yoki yong'inni
o‘chirishda, dronlar muhim ma'lumotlarni olishda yordam beradi.3D va topografik
xaritalar yaratish: Dronlar orqali olingan suratlar va videolarni analiz qilib, 3D
modellar yoki topografik xaritalar yaratish mumkin. Bu, hodisa joyining aniq
ko‘rinishini yaratishga va hududdagi o‘zgarishlarni tahlil qilishga yordam
beradi.Xavfsizlikni
ta'minlash:
Dronlar
xavfli
vaziyatlarga
kirishishni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
14
ISSN:3030-3613
minimallashtiradi. Masalan, yong'in yoki kimyoviy moddalarning tarqalgan joylariga
odamlarni yuborish o‘rniga, dronlar yordamida kerakli ma'lumotlar to‘planadi.
Shu tarzda, dronlar hodisa joyini ko‘rish va baholashda juda foydali va
samarali vosita bo‘lib, hodisa joyining xavfsiz va aniq tahlilini amalga oshirishga
yordam beradi. Dronlar hodisa joyining yuqoridan ko‘rinishini olishda nafaqat
samarali va tezkor vosita, balki xavfsiz va aniq tahlil qilish imkoniyatini ham taqdim
etadi. Ular katta hududlarni qisqa vaqt ichida o‘rganish, xatoliklarni kamaytirish va
hujjatlashtirish jarayonlarini soddalashtirishda muhim rol o‘ynaydi.
Shuningdek, dronlar hodisa joyida yuzaga kelgan o‘zgarishlarni aniqlash,
xavfsizlikni ta'minlash va olingan ma'lumotlar asosida to‘g'ri qarorlar qabul qilish
uchun zarur bo‘lgan ko‘plab foydali ma'lumotlarni taqdim etadi. Shu bilan birga,
dronlar xavfli vaziyatlarga odamlarni yuborish o‘rniga, masofadan turib barcha kerakli
tahlillarni amalga oshirish imkoniyatini beradi. Demak, dronlar zamonaviy
texnologiyalar asosida hodisa joylarini ko‘zdan kechirishda ajralmas vosita bo‘lib
qolmoqda.
Geografik axborot tizimlari (GIS)
— bu geografik joylashuv va unga bog'liq
bo‘lgan ma'lumotlarni to‘plash, saqlash, tahlil qilish, boshqarish va tasvirlash uchun
mo‘ljallangan tizimlar majmui. GIS texnologiyalari hodisa joyini ko‘zdan kechirishda
muhim vosita sifatida ishlatiladi, chunki ular hodisa joyining geospace (geografik
makon) da qanday o‘zgarishlarni ko‘rsatib berish imkonini yaratadi va quyidagi
imkoniyatlar va vazifalarni amalga oshirib taqdim etadi.
Aniqlik va aniq ma'lumotlar: GIS yordamida to‘plangan ma'lumotlar geografik
nuqtalarda aniq joylashgan bo‘lib, har bir elementni aniq kuzatish imkonini
beradi.Qaror qabul qilishni yaxshilash: GIS tizimlari vaziyatni yaxshiroq tushunishga
va barcha nuqtalarni e'tiborga olib, samarali qarorlar qabul qilishga yordam beradi.
Resurslarni samarali boshqarish: GIS tizimi hodisa joyiga mos resurslarni samarali
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
15
ISSN:3030-3613
taqsimlash imkoniyatini yaratadi, bu esa tezkor va samarali yordam ko‘rsatishni
ta'minlaydi.Vaqtni tejash: GIS tizimlari vaziyatni tezda tahlil qilish va zarur choralarni
ko‘rish imkoniyatini yaratadi, bu esa vaqtni tejashga yordam beradi.
Ma’lumotlarni to‘plash va saqlash: GIS tizimi hodisa joyi haqidagi
ma'lumotlarni turli manbalardan to‘playdi, masalan, dronlar, mobil qurilmalar, harita
tasvirlari va sensorlardan. Bu ma'lumotlar, geografik koordinatalar yordamida
joylashtiriladi, bu esa joyni aniq va to‘liq tasvirlash imkonini yaratadi.Geografik tahlil:
GIS tizimi geografik ma'lumotlarni tahlil qilish uchun qulay vosita hisoblanadi.
Masalan, hodisa joyida qanday o‘zgarishlar bo‘lganini tahlil qilish, hududning tabiiy
resurslari va infratuzilmasi bilan bog'liq xavflarni baholash mumkin. GIS yordamida
ko‘plab parametrlarni, masalan, ob-havo sharoitlari, infratuzilma, va hududdagi xavfli
omillarni hisobga olib tahlil qilish mumkin.Ma'lumotlarni vizualizatsiya qilish: GIS
tizimi hodisa joyini vizual tarzda ko‘rsatish imkoniyatini beradi. Ma'lumotlar harita,
diagramma yoki 3D model shaklida taqdim etilishi mumkin. Bu, masalan, yong'in, suv
toshqinlari yoki tabiiy ofatlar kabi hodisalar yuzaga kelganda, tezda vaziyatni
tushunishga yordam beradi.
3D skanerlash
— bu fizik ob'ektlarning yoki hodisa joylarining uch o‘lchovli
(3D) modelini yaratish uchun ishlatiladigan texnologiya. Bu texnologiya hodisa
joyining aniq, batafsil va uch o‘lchovli tasvirini olishda keng qo‘llaniladi. 3D
skanerlash texnologiyasi, hodisa joyini ko‘zdan kechirishda juda muhim, chunki u
nafaqat tasvirni ikki o‘lchovda, balki uch o‘lchovli makonda tasvirlash imkonini
beradi. Bu esa hodisa joyining yanada aniqroq va ishonchli tahlil qilinishiga yordam
beradi va quyidagi vazifalarni amalga oshiradi.Hodisa joyining uch o‘lchovli modeli:
3D skanerlar yordamida hodisa joyining uch o‘lchovli modeli yaratiladi. Bu model
joyning to‘liq va aniq tasvirini beradi, shu bilan birga barcha strukturalar, ob'ektlar va
ularning o‘zaro joylashuvi aniq ko‘rsatiladi. Bunday modelni yaratish, hodisa joyining
holatini tushunishga va barcha tafsilotlarni tahlil qilishga imkon beradi.
Hodisa joyidagi o‘zgarishlarni kuzatish: 3D modellar orqali hodisa joyidagi
vaqt o‘tishi bilan yuzaga kelgan o‘zgarishlarni kuzatish mumkin. Masalan, inshootlar
buzilishi, erning ko‘tarilishi yoki g'ovaklashish kabi o‘zgarishlar 3D modelda
aniqlanishi mumkin. Bu hodisa joyining vaqt davomida qanday o‘zgarayotganini
hujjatlashtirish va tahlil qilish uchun juda muhimdir.Samarali hujjatlashtirish: 3D
skanerlash yordamida hodisa joyining tasvirini nafaqat ikkita o‘lchovda, balki uchta
o‘lchovda olish mumkin, bu esa hujjatlashtirish jarayonini yanada to‘liq va aniq qiladi.
3D model yordamida keyinchalik hodisa joyidagi barcha tafsilotlar va o‘zgarishlar
tasvirlanadi, bu esa tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega.
3D skanerlash texnologiyasi
hodisa joyining uch o‘lchovli modelini yaratishda samarali vosita hisoblanadi.
U hodisa joyini batafsil, aniq va to‘liq ko‘rsatish imkonini beradi, bu esa tahlil
qilish, hujjatlashtirish, va hodisa joyida yuzaga kelgan o‘zgarishlarni kuzatish uchun
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
16
ISSN:3030-3613
muhimdir. 3D skanerlash yordamida hosil bo‘lgan model vaqt o‘tishi bilan
o‘zgarishlarni ko‘rsatishi, hujjatlarni aniq saqlash va natijalarni tezda tahlil qilish
imkoniyatini yaratadi. Bu texnologiya, ayniqsa, tabiiy ofatlar, yong'inlar yoki yirik
inshootlardagi nosozliklarni baholashda keng qo‘llaniladi va hodisa joyini ko‘zdan
kechirishda ajralmas vosita hisoblanadi.
Kriminalistik texnikalar hodisa joyini ko‘zdan kechirishda
— bu jinoyat
joyining aniqligini, holatini va barcha muhim dalillarni to‘plash, tahlil qilish va saqlash
jarayonida qo‘llaniladigan usullar va vositalar majmuini anglatadi. Kriminalistik
texnikalar hodisa joyini ko‘zdan kechirishda muhim ahamiyatga ega, chunki ular
jinoyat joyidagi dalillarni aniqlash, tasvirlash va hujjatlashtirishni ta'minlaydi, bu esa
jinoyatni tergov qilish va jinoyatchini aniqlashda katta rol o‘ynaydi va quyidagi
vazifalarni amalga oshiradi. Fotografiya: Hodisa joyidagi har bir muhim detal, dalil va
holat (izlar, zararlangan ob'ektlar, qurbonlar va ularning holati, boshqa dalillar) aniq va
to‘liq tarzda suratga olinadi. Fotografiya hodisa joyining bir nechta burchaklardan
olingan tasvirlarini yaratishga imkon beradi, bu esa jinoyat joyining yaxlit ko‘rinishini
ta'minlaydi. Bu tasvirlar sudda dalil sifatida ishlatiladi.
Videografiya: hodisa joyining videotasvirlari ham olinadi, bu esa jarayonni
yoki harakatlar ketma-ketligini ko‘rsatish imkonini beradi. Videoda hodisa joyining
dinamikasi, masalan, obyektlarning joylashuvi va voqea rivoji tasvirlanadi.Izlar
(barmoq izlari, oyoq izlari, qon izlari, sochlar, tuklar): Jinoyat joyida qolgan izlar,
jinoyatning tabiati va jinoyatchining kimligini aniqlashda juda muhimdir. Barmoq
izlari, oyoq izlari yoki boshqa biologik izlar to‘planadi va hujjatlashtiriladi. Bu izlar
maxsus usullar yordamida tahlil qilinadi va jinoyatchining identifikatsiya qilinishiga
yordam beradi.Dalillarni saqlash va belgilash: Hodisa joyidan olingan har qanday dalil
(qurollar, yengil materiallar, qon izlari, shisha bo‘laklari va boshqalar) maxsus
belgilash va saqlash usullari yordamida to‘g'ri hujjatlashtiriladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
17
ISSN:3030-3613
Dalillarni to‘g'ri saqlash va tashish, ular noto‘g'ri ishlov berilmasligini
ta'minlash uchun juda muhim. Qon, tuk, sperma, soch va boshqa biologik izlar: Jinoyat
joyida, ayniqsa, jismoniy qotilliklar yoki zo‘ravonliklar bilan bog'liq holatlarda
biologik izlar (qon, soch, tuklar) juda muhimdir. Bu izlar to‘planganidan so‘ng,
ularning DNK tahlili yordamida jinoyatchini aniqlash mumkin. Rekonstruktsiya qilish:
Kriminalistik texnikalar yordamida, masalan, jinoyatning sodir bo‘lishi jarayonini
rekonstruksiya qilish mumkin. Bu eksperimentlar yordamida jinoyatning qanday sodir
bo‘lganligi va jinoyatchining harakatlarini tahlil qilish mumkin. Rekonstruktsiya
qilishda tezkor yordam ko‘rsatish va hujjatlarni aniq saqlash muhim rol
o‘ynaydi.Toksikologiya: Agar jinoyat zaharli moddalarga asoslangan bo‘lsa (masalan,
zaharlash), toksikologik tahlil yordamida jinoyatning sababini va zahar moddalarini
aniqlash mumkin.
Kriminalistik texnikalar
hodisa joyini ko‘zdan kechirishda samarali vosita
hisoblanadi. Ular izlar va dalillarni aniq va ishonchli tarzda hujjatlashtirish, to‘plash,
saqlash va tahlil qilishni ta'minlaydi. Kriminalistik texnikalar yordamida jinoyat
joyidagi barcha tafsilotlar, shu jumladan biologik, ballistik, kimyoviy va raqamli izlar
aniqlanadi, bu esa jinoyatni aniqlash va tergov qilishda katta yordam beradi.
Kriminalistika hodisa joyini ko‘zdan kechirishda yuqori aniqlik va samaradorlikni
ta'minlashga yordam beradi.
Xulosa:
Zamonaviy texnik vositalar hodisa joyini ko‘zdan kechirishda
katta rol o‘ynaydi va jinoyatlarni tergov qilishda samarali usul bo‘lib xizmat qiladi.
Bugungi kunda texnologiyaning rivojlanishi, ayniqsa, dronlar, geografik axborot
tizimlari (GIS), 3D skanerlash, fotografiya va videografiya kabi vositalar jinoyat
joyining aniq va batafsil hujjatlashtirilishiga imkon beradi.Bu texnik vositalar nafaqat
hodisa joyidagi izlarni to‘plashni va dalillarni aniq hujjatlashtirishni ta'minlaydi, balki
jinoyat joyining umumiy ko‘rinishini, harakatlarni va izlarning o‘zaro joylashuvini
ham o‘rganish imkonini yaratadi. Bunday texnologiyalar yordamida jinoyatning sodir
bo‘lishi, uning sabablari va jinoyatchining harakatlari haqida yaxshiroq tasavvur hosil
qilish mumkin.
Zamonaviy texnik vositalarning yana bir katta afzalligi — dalillarni qayta
tiklash, ularni to‘g’ri saqlash va xavfsiz tarzda tashish imkoniyatlarini yaratishdir. Bu
jarayonlarda, ayniqsa, tasvir va video materiallar sudda ishonchli dalil sifatida xizmat
qiladi.Xulosa qilib aytganda, hodisa joyini ko‘zdan kechirishda zamonaviy texnik
vositalardan foydalanish tergov ishlarini tezlashtirish va samarali qilish imkonini
beradi. Bu vositalar jinoyatchini aniqlash, dalillarni aniqlash va hujjatlashtirishda, sud
jarayonlarida esa ishonchli asos yaratishda juda muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
18
ISSN:3030-3613
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ichki ishlar organlarining ekspert-
kriminalistika faoliyatini zamonaviy ilm-fan yutuqlarini joriy etgan holda yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g’risida””gi qarori 08.02.2022.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoevning “Ichki ishlar organlari
xodimlari kuni” munosabati bilan tabrigi //https://iiv.uz/news/.
4.
Trasologik ekspertiza: Darslik / S.A. Nurumbetova, T.B. Mamatqulov,
X.A.Turabbayev va boshq. – T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi.
