T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
160
ISSN:3030-3613
JAMIYATDA TARBIYANING OʻRNI VA AHAMIYATI
Ibragimova Dilafruz Ibragimovna
Hasanova Nargiza Abdurazaqovna
Ergasheva Nigora O‘ktamovna
Hamid Olimjon va Zulfiya nomidagi ijod maktabining tarbiyachi pedagoglari
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola oilada va jamiyatda shaxslarning xatti-harakatlari, munosabatlari
va e’tiqodlarini shakllantirishda tarbiyaning rolini o‘rganadi. Maqolada bolani
tarbiyalashga yordam beradigan turli xil omillar, masalan, tarbiya uslublari, madaniy
qadriyatlar va ijtimoiy-iqtisodiy holat muhokama qilinadi. Shuningdek, u
sotsializatsiya jarayonining shaxsning shaxsiyati, axloqiy qadriyatlari va ijtimoiy
ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi ahamiyatini ta’kidlaydi. Maqola sog‘lom va ijobiy
tarbiyaning jamiyatga ijobiy hissa qo‘sha oladigan barkamol shaxslarni yaratishda
ahamiyatini ta’kidlash bilan yakunlanadi.
Kalit so‘zlar:
tarbiya, oila, jamiyat, tarbiya uslublari, madaniy qadriyatlar,
ijtimoiy-iqtisodiy holat, sotsializatsiya jarayoni, shaxs, axloqiy qadriyatlar, ijtimoiy
ko‘nikmalar.
KIRISH
Tarbiya shaxslarning shaxsiyati, munosabati va xulq-atvorini shakllantirishda
hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Oila birlamchi ijtimoiy birlik bo‘lib, shaxs tarbiyasiga
sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bolalar o‘zlarining birinchi qadriyatlari, e’tiqodlari va
xattiharakatlarini oila a’zolaridan o‘rganadilar va bu ularning kelajakdagi keng jamiyat
bilan o‘zaro munosabatlarini shakllantiradi. Biroq, jamiyat va madaniy qadriyatlarning
rolini e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi, chunki ular shaxs tarbiyasida ham muhim rol
o‘ynaydi. Ushbu maqolada biz bola tarbiyasiga hissa qo‘shadigan turli xil omillarni va
sotsializatsiya jarayonining shaxsning shaxsiyati, axloqiy qadriyatlari va ijtimoiy
ko‘nikmalariga ta’sirini o‘rganamiz.
Tarbiya - ijtimoiy hodisa. U kishilik jamiyati paydo bo‘lgan davrdan beri
mavjud. Inson yer yuzidagi eng mukammal zot bo‘lishi uchun, avvalo tarbiyalanishi
zarur. Abu Lays Samarqandiy “Bo‘stonul-orifin” asarida tarbiya va tarbiyalashning
ma’nosini ta’riflab: “Ey o‘g‘il, farzandlaringni tarbiyalashdan oldin o‘zingni tarbiyala,
tarbiya ko‘rgan oilada baodob, yaxshi fazilatli, bilimli odam voyaga yetadi”, - degan
edi. Ibn Sino ijodiyotida ham bu g‘oya alohida o‘rin tutadi. “Kimga qanday pandu
nasihat qilsang, unga avvalo o‘zing amal qil”, - deydi alloma. Sharq mutafakkirlari,
pedagog olimlari barkamol insonni yetishtirish uchun tarbiya naqadar zarurligini,
uning mohiyati va mazmunini asoslab berganlar. Tarbiya jarayoni tarbiyachi va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
161
ISSN:3030-3613
tarbiyalanuvchilar o‘rtasida tashkil etiluvchi hamda aniq maqsadga yo‘naltirilgan
hamkorlik jarayonidir. Tarbiyaning maqsadi - har tоmonlаmа shaxsni shakllantirish.
Tarbiya mazmuni deganda, qo‘yilgan maqsad va vazifalar bilan bog‘liqlikda
tarbiyalanuvchilarning egallashi lozim bo‘lgan bilim, malaka, e’tiqod, shaxs sifati va
xarakteri, xulq-atvor tizimi tushuniladi. Tarbiyaning umumiy vazifalariga quyidagilar
kiradi:
•
tarbiyalanuvchilarning maqsadga yo‘naltirilgan rivojlanishi hamda ularning
qator ehtiyojlarini qondirish uchun shart-sharoit yaratish;
•
jamiyat rivoji uchun zarur bo‘lgan ijtimoiy madaniyatga mos yetarlicha
hajmdagi “inson kapitali”ni tayyorlash;
•
madaniyatlarni uzatib turish orqali ijtimoiy hayotning barqarorligini
ta’minlash;
•
ma’lum jins yoshi va ijtimoiy-kasbiy guruhlarning qiziqishlarini hisobga
olgan holda ijtimoiy munosabatlar doirasida jamiyat a’zolarining harakatini tartibga
solish.
Tarbiyaning oila va jamiyatdagi rolini o‘rganish uchun biz akademik jurnallar,
kitoblar va onlayn manbalardan tegishli tadqiqotlar bo‘yicha adabiyotlarni ko‘rib
chiqdik. Biz tarbiya uslublari, madaniy qadriyatlar va ijtimoiy-iqtisodiy maqomning
shaxs tarbiyasiga ta’sirini o‘rganadigan tadqiqotlarga e’tibor qaratdik. Shuningdek, biz
sotsializatsiya jarayoni va uning shaxsga, axloqiy qadriyatlarga va ijtimoiy
ko‘nikmalarga ta’sirini ko‘rib chiqdik.
Adabiyotlarni ko‘rib chiqishimiz shuni ko‘rsatdiki, tarbiya uslublari, madaniy
qadriyatlar va ijtimoiy-iqtisodiy holat bola tarbiyasiga sezilarli ta’sir qiladi. Yuqori
darajadagi iliqlik va nazoratni o‘z ichiga olgan nufuzli tarbiya uslublaridan
foydalanadigan ota-onalar yaxshi tarbiyalangan va boshqalarga ijobiy munosabatda
bo‘lgan bolalarni tarbiyalashga moyildirlar. Boshqa tomondan, yuqori darajadagi
nazorat yoki past darajadagi nazoratni o‘z ichiga olgan avtoritar yoki ruxsat beruvchi
tarbiya uslublaridan foydalanadigan ota-onalar salbiy munosabat va ijtimoiy
ko‘nikmalari past bo‘lgan bolalarni tarbiyalashga moyildirlar.
Kishilik jamyatinining ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyoti tarixidan ma’lumki, bola
shaxsining kamoloti oilada shakllanadi. Oila — jamiyat hayotining kichik bir
debochasi bo‘lib, har tomonlama sog‘lom, barkamol avlodni voyaga yetkazish uchun
ma’sul bo‘lgan g‘oyat muhim tarbiya o‘chog‘dir.
O‘zbek oilasi a’zolarning barchasini savodxon, ma’lumotli deb atasak, xato
qilmagan bo‘lamiz, ana shu imkoniyatlar ta’sirida o‘g‘il va qizlar bilimli,
fikrmulohazali, topqir, ishbilarmon, aql-zakovati bo‘lib voyaga etmoqdalar.
Oiladagi bola tarbiyasi ikkiyoqlama ahamiyat kasb etadi, ota-onalar
farzandlariga ahloq-odob, ruhiyat va ma’naviyatga oid bilimlardan saboq berish bilan
qanoatlanib qolmasliklari, balki o‘zlari ham tarbiyaning o‘ziga xos sir-sinoatlari,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
162
ISSN:3030-3613
xususiyatlari, uning mazmun-mohiyati va ma’nosiga doir eng yangi ma’lumotlardan
xabardor bo‘lib turishlari kerak bo‘ladi.
Oila tarbiyasi bolaning kelajakda kim bo‘lib yetishishida muhim o‘rin tutadi,
bola dastlab oilada jamiyatning qiyofasini quradi, bo‘lajak fuqaroning huquq va
burchlari, dunyoqarashi va axloqiy qarashlari oilada shakllanadi, shu asosda jisman va
ruhan kamol topib boradi. Bola uchun oiladagi sog‘lom ijtimoiy-ruxiy muhit,
madaniyma’naviy va axloqiy qadriyatlar, an’analar, ijtimoiy-hayotiy tajribalar,
ko‘nikma va malakalar manbaidir.
Bu oilaviy tarbiya jarayonida sayqallanib boradi, tarbiyaning mohiyati kishini
hayotga tayyorlashdan iborat bo‘lib, tarbiyaning mazmuni, yo‘nalishi, maqsadi va
vazifasi kishilarning ijtimoiy munosabatlariga bog‘liq.
Kishi shu munosabatlarga asosan hayotga biron-bir tarzda qaraydigan bo‘ladi,
tafakkuri orqali olamni anglaydi va o‘zining unga nisbatan munosabatini
shakllantiradi, muayyan axloq mezonlari ruxida tarbiya topadi, chunki oilaviy tarbiya
ijtimoiy tarbiyaga nisbatan bolalarning ruxiy olamiga, xissiyoti va tuyg‘ulariga chuqur
ta’sir ko‘rsatadi.
Oiladagi ma’naviy-ruxiy muhit, bola tarbiyasida g‘oyat muhim ahamiyatga ega
bo‘lib, oila a’zolarining turmush tarzi ko‘p hollarda farzandlarning ruhiy kayfiyati,
tasavvuri va xissiyotlarini belgilab beradi. Demak oila sog‘lom, barkamol insonni
tarbiyalab voyaga etkazishda jamiyat oldida mas’uldir.
Oilada tarbiya topgan xar bir inson xar jixatdan umuminsoniy ahloqiy, ilmiy,
e’tiqod va boshqa sohalarda kamolatga yetgan hislatlarni o‘zida mujassamlashtirgan
bo‘lishi lozim, kamolot sari intilgan kishi asta-sekin olamni, o‘zligini taniy boshlaydi.
Komillik insonning adolatli bo‘lishi, xaqiqat va yaxshilikka intilishi, vijdonan
pok, o‘z hatolarini anglab, ulardan xalos bo‘lishga xarakat qilishi demakdir,
ma’naviyatni boyitish, iymon-e’tiqodli, aql-zakovatli bo‘lish kishilarni g‘aflatdan
uyg‘otadi, barcha ezgu tilaklarini ro‘yobga chiqaradi.
Yosh avlodni barkamol, sog‘lom, Vatan tuyg‘usini xis qila oladigan shaxs qilib
voyaga etkazish, birinchi navbatda, oilaga va ota-onaga bog‘liqdir.
Yosh avlodda kelajakka bo‘lgan ishonch xissini uyg‘otish uchun esa,
ajdodlarimizning ma’naviy-axloqiy merosini chuqur o‘rgatish, ularning iste’dodi va
qobiliyatini buyuk maqsadlar sari yo‘naltirish maqsadga muvofiqdir.
Masalan, oilalarda moddiy boylikning ko‘payishi, undan ota-onalar va
bolalarning noto‘g‘ri foydalanishi, o‘smirlarning bir qismida hayotga iste’molchilik,
boqimandalik nuqtai-nazardan qarashni, tubanlikni, xudbinlikni keltirib chiqaradi,
mehnatsiz boylik orttirish kayfiyati kuchayadi.
Madaniyat va ijtimoiy-iqtisodiy holat ham shaxslarning xatti-harakatlari,
munosabatlari va e’tiqodlarini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Turli madaniyat
va ijtimoiy-iqtisodiy kelib chiqishi bo‘lgan bolalar turli xil qadriyatlarni, e’tiqodlarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
163
ISSN:3030-3613
va xatti-harakatlarni o‘rganadilar, bu ularning keng jamiyat bilan o‘zaro
munosabatlarini shakllantiradi. Muayyan jamiyatning me’yorlari, qadriyatlari va
xattiharakatlarini o‘rganishni o‘z ichiga olgan sotsializatsiya jarayoni ham
shaxslarning shaxsiyati, axloqiy qadriyatlari va ijtimoiy ko‘nikmalarini
shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Tarbiyaviy va qo‘llab-quvvatlovchi oilaviy muhit bola tarbiyasiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Ota-onalar bolaga o‘zini xavfsiz his qilish va o‘zini hurmat
qilishni rivojlantirishga yordam beradigan sevgi, g‘amxo‘rlik va hissiy yordam berishi
mumkin. Shuningdek, ular bolada mas’uliyat va boshqalarga hurmat tuyg‘usini
rivojlantirishga yordam beradigan ijtimoiy ko‘nikmalar, axloqiy qadriyatlar va axloqiy
tamoyillar bo‘yicha ko‘rsatmalar berishi mumkin.
Biroq, beparvolik, suiiste’mol qilish yoki hissiy qo‘llab-quvvatlashning
yetishmasligi kabi nosog‘lom oilaviy muhit bolaning rivojlanishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Bunday muhitda o‘sgan bolalar hissiy, xulq-atvor va ijtimoiy
muammolarga duch kelishlari mumkin.
Oiladan tashqari, jamiyat ham shaxs tarbiyasini shakllantirishda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Maktablar, tengdoshlar va keng jamoatchilik insonning munosabati, e’tiqodi
va xulq-atvoriga ta’sir qilishi mumkin. Masalan, maktablar intellektual va ijtimoiy
rivojlanish uchun imkoniyatlar yaratishi mumkin, tengdoshlar esa tegishlilik va
ijtimoiy o‘ziga xoslik hissi bilan ta’minlashi mumkin. Keng jamoatchilik, shuningdek,
odamda o‘ziga xoslik va tegishlilik tuyg‘usini rivojlantirishga yordam beradigan
ijtimoiy va madaniy qadriyatlarni taqdim etishi mumkin.
Tarbiya tamoyillari tarbiya jarayoni qonuniyatlarini aks ettiradi. Tarbiyaviy
jarayonda ilo‘or tamoyillarga amal qilinishi tarbiya samarasini ta’minlaydi. Tarbiya
tamoyillari quyidagilardan iborat:
•
Tarbiyaning maqsadga yo‘naltirilganligi va g‘oyaviyligi;
•
Tarbiyada demokratik va insonparvarlik g‘oyalarining ustunligi;
•
Tarbiyada milliy, umumbashariy qadriyatlarning ustunligi;
•
Tarbiyada izchillik va tizimlilik;
•
Tarbiyani ijtimoiy hayot bilan qo‘shib olib borish;
•
Tarbiyani mehnat bilan boo‘lash;
•
Tarbiyalanuvchi shaxsini hurmat qilish;
•
Tarbiyada o‘quvchining yosh va alohida xususiyatlarini hisobga olish;
•
Jamoa va jamoa yordamida tarbiyalash;
•
Tarbiyada o‘quvchi xulqidagi ijobiy sifatlarga tayanib, salbiy tomonlarni
yo‘qotish.
Muhokama: Adabiyotlar sharhi jamiyatga ijobiy hissa qo‘sha oladigan barkamol
shaxslarni yaratishda sog‘lom va ijobiy tarbiyaning ahamiyatini ta’kidlaydi. Shuning
uchun ota-onalar tarbiya uslublari va ularning farzandlari tarbiyasiga qanday ta’sir
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
164
ISSN:3030-3613
qilishidan xabardor bo‘lishlari kerak. Shuningdek, ular farzandlarining xulq-atvori,
munosabati va e’tiqodiga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan madaniy qadriyatlar va
ijtimoiy-iqtisodiy omillardan xabardor bo‘lishlari kerak. Maktablar, diniy muassasalar
va jamoat tashkilotlari ijtimoiylashuv uchun ijobiy namuna va imkoniyatlarni taqdim
etish
orqali
shaxslarning
xatti-harakatlari,
munosabatlari va e’tiqodlarini
shakllantirishda ham muhim rol o‘ynashi mumkin.
Tarbiyaning mazmuni shahsning shakllanishiga qo‘yiluvchi ijtimoiy talablar,
mohiyatidan iborat. Unutmaslik kerakki, aynan bitta vazifa turli xil fikrlar bilan
to‘ldirilgan bo‘lishi mumkin. Shuning uchun metodlarni umuman mazmun bilan emas
balki aniq fikr bilan boglash g’oyat muhimdir. Ta’lim tarbiya jarayonining izchil,
uzluksiz, tizimli hamda intilishi aniq ijtimoiy maqsad asosida tashkil etilishi mazkur
jarayonda fanlar aro aloqadorlik, shuningdek, dunyoqarashni shakllantirishda samarali
sanaluvchi barcha mavjud omillarning, birligiga tayangan holda ish ko‘rish ko‘zlangan
maqsadga erishishning kafolatidir.
O’quvchilar odatda hayot adabiyotlardan olingan aniq misollar bilan boyitilgan
hikoyalarini katta qiziqish bilan tinglaydilar. Ularga axloq me'yorlari, xalq o‘tmishi,
tabiiy boyliklar, qahromonlar hayoti va jasorati shuningdek tarix, adabiyot, san'at
haqida hikoya qilib berish mumkin. Badiiy adabiyot namunalari shuningdek, ommaviy
axborot vositalari - radio televidenie, gazeta jurnallar sahifalarida hamda internet
matbuotida e'lon qilingan ma'lumotlar ham o’quvchilar uchun qimmatli material bo‘lib
xizmat qiladi O‘quvchilar o‘zlariga yaqin kishilarning xulq atvoriga taqlid qiladilar,
xulq atvorlar bolalarda yaxshi sifatlarning ba'zan, esa, yomon sifatlarning ham tarkib
topishiga ta'sir ko‘rsatadi. Shuning uchun o’qtuvchi va otaonalar har, qanday holatda
ham o‘zlarini tuta bilishlari kerak. Ular qayerda bo‘lishmasin, atroflarida bolalar
borligini his etishlari lozimdir. Kattalarning so‘zi bilan yurish - turishi va xatti-
harakatlarida tafovut bo‘lmasligi kerak. Tarbiya vaqti qachonki vaqt kam, maqsad esa
katta bo‘lsa, "kuchli harakatga keltiradigan"
Metodlar qo‘llaniladi, qulay sharoitlarda esa, tarbiyaning oddiy metodlaridan
foydalaniladi. Tarbiyani ,,kuchli harakatga keltiradigan" va ,,oddiy’’ metodlarga
bolinishi shart: birinchisi tanbih berish va majbur qilish bilan, ikkinchisi nasihat qilish
va doimiy o’rgatish bilan bog’liq. Kutiladigan natija. Metodni tanlayotganda
tarbiyasida muvoffaqqiyatga erishishga nisbatan ishonch bulishi kerak. Buning uchun
qllanilayotgan metod qanday natijaga olib kelishini oldindan ko‘ra bilish kerak Tarbiya
jarayonining jamiyat taraqiyatidagi roli nihoyatda beqiyosdir. Mutafakkir olim Abu
Nasr Farobiy ta'lim tarbiyaning asosiy vazifasi jamiyat talablariga javob bera oladi. shu
jamiyat uchun hizmat qiladigan yilik, insonni tarbiya lashdaniborat deb biladi. Jamiyat
taraqqiyotida muhim o‘rin egallagan insonni tarbiyalash, uni bilim olishga, mehnat
qilishga undash va bu hatti harakatini sekin-asta ko‘nikmaga aylantirib borish lozim.
Insonning mushohada qilishi qobilyatni tarbiyalaydi va aqilni peshlaydi. Aql ongni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
165
ISSN:3030-3613
saqlaydi. Ong va ma'naviy manbaga aylanadi. Shu tarzda asta sekin takomillashib,
komillikka erishib boradi. Ammo buning uchun tarbiyachi va tarbiyalanuvchilardan
uzoq davom etadigan mas'uliyat, sharafli mehnat va qunt, irodani talab etadi.
Tarbiyaning samarali bo‘lishi ko‘p jihatdan jamiyatdagi ijtimoiy insitutlarning
rivojlanishiga bogliq. Ma'naviy, va insoniy sifatlarning shakllanishida oiladagi,
atrofdagi, jamiyatdagi muhit va munosabat muhim o‘rin egallaydi. Bolalarda
taqlidchanlik hususiyati mavjudligi tufayli ularni tarbiyalashda ota-onaning ongi,
ma'naviyati, bilimi, tarbiyalanganligi muhim ahamiyatga egadir.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, tarbiya shaxslarning oila va jamiyatdagi xatti-harakatlari,
munosabatlari va e’tiqodlarini shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Ota-onalar,
maktablar, diniy muassasalar va jamoat tashkilotlari bolalarga sog‘lom va ijobiy
tarbiya berish uchun birgalikda ishlashlari kerak. Bunga ijobiy qadriyatlar, e’tiqodlar
va xatti-harakatlarni targ‘ib qiluvchi nufuzli tarbiya uslublari, madaniy xilma-xillik va
ijtimoiylashuv imkoniyatlarini targ‘ib qilish orqali erishish mumkin. Shunday qilib, biz
ko‘proq inklyuziv, hamdard va farqlarga toqat qiladigan jamiyatni yaratishimiz
mumkin.
Bola tarbiyasida Oila va Jamiyatning ham birdek xissasi bordir. Chunki bola
oilada ilk bor ta’lim- tarbiya olsa, uni maktabgacha ta’limda yanada shakllantiradi,
mustahkamlaydi va qisqa tushuntirish, nasihat yoki o‘yinlar orqali tarbiya
elementlarini egallaydi. Egallagan tarbiyani esa albatta jamiyat va o‘zaro
munosabatlarda qo‘llaydi. Bu esa bola tarbiyasining asosi hisoblanadi.
Oilada bola tarbiyasining milliy o‘ziga xos qoidalari mavjud bo‘lib, ota-onalar
ulardan o‘rinli foydalanishlari lozim. Oilada ma’naviy-ruhiy hotirjamlik, o‘zaro
totuvlik xukmron bo‘lsa, oila a’zolari bir-birlariga g‘amxo‘r bo‘lsalar, bola
tarbiyasining tayanch nuqtasini topa olsalar, bunday muhit bola tarbiyasiga ijobiy ta’sir
etadi va ular farzandlariga haqiqiy baxt hadya etadilar, bu bilan ishimizda rivojlanish,
jamiyatimizda olg‘a siljish bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES)
1.
Adiba Jumanazarovna Raximova. Bola tarbiyasida maktabgacha ta’lim, oila va
jamiyatning o‘rni. "Science and Education" Scientific Journal May 2021 / Volume
2 Issue 5.
2.
Samarkand Agricultural Institute. History and Ideas of Pedagogy (Textbook).
Samarkand2014. Page 14
3.
O.U. Hasanboyeva, M.X. Tojiyeva, Sh.K. Toshpolatova et al. Preschool education
pedagogy. A textbook for pedagogical colleges. (Completed and revised 2nd
edition). T .:
4.
«ILM ZIYO», 2011. - 184 p.
5.
Jamoa. Oila pedagogikasi. T., “Aloqachi”, 2007
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
166
ISSN:3030-3613
6.
A. Avloniy. “Turkiy guliston yohud axloq”. T., “O‘qituvchi”. 1994
7.
M. Imamova. Oilada bolalarning ma’naviy axloqiy tarbiyasi — T. “O‘qituvchi”.
1999
