T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
98
ISSN:3030-3613
O‘QUVCHILAR NUTQIDAGI MUAMMOLARGA YECHIM IZLASH
Mirzayeva Ziyoda Madjiddinovna
Toshkent shahar Chilonzor tumani
131-IDUM ona tili va adabiyot
fani o‘qituvchisi
zimirzaeva@gmail.com
Annotasiya.
Ushbu maqolada o‘quvchilarning nutqida ishlatilgan faol so‘zlarni
mazmunan o‘rganishga harakat qilindi va bu so‘zlarning ko‘pchiligi chetdan
o‘zlashilgan so‘zlar ekanligi misollarimizda yaqqol ko‘rinib turibdi. Maqola so‘ngida
esa ushbu muammolar yuzasidan yechimlar ko‘rsatilib o‘tildi.
Kalit so‘zlar:
ta’lim, o‘quvchi, so‘z, nutq, muammo, olim, texnika, ijtimoiy
tarmoq.
Аннотatsiя.
В данной статье была сделана попытка изучить по
содержанию активные слова, используемые в речи учащихся, и на наших
примерах видно, что многие из этих слов являются заимствованными со
стороны. В конце статьи были указаны решения этих проблем.
Ключевые слова:
образование, ученик, слово, речь, проблема, ученый,
техника, социальная сеть
Annotation.
In this article, an attempt was made to study the active words used
in the speech of readers in content, and it is evident in our examples that many of these
words are foreign words. The article was followed by solutions to these problems.
Keywords:
education, reader, word, speech, problem, scientist, technique,
social network.
Bugungi kunda yoshlar ta'lim-tarbiyasi masalasi dolzarbligicha qolmoqda. Shu
nuqtayi nazardan kelib chiqib, bugungi globallashuv sharoitida raqobat tobora
kuchayib borayotgan bir sharoitda fan sohalarini rivojlantirib, ta'lim-tarbiyani yanada
yuksak pog'onalarga ko‘tarish uchun yangicha yondashuv hamda tamoyillarni ishlab
chiqish maqsadida yurtimizda ko‘pgina ijobiy ishlar amalga oshirilmoqda. Bu esa
Prezidentimiz tomonidan qabul qilingan Harakatlar strategiyasining maqsad-mazmuni
bilan uyg'un bo‘lib, unda belgilangan vazifalarning bevosita davomiy ko‘rinishi
sifatida ta'lim-tarbiyaning rivojida yangi bosqichni boshlab berishi, shubhasizdir.
O‘quvchilarning nutq madaniyatini shakllantirish, so‘z boyligini oshirish, eng
asosiysi, mazmunli va yaxshi gapirishga o‘rgatish hisoblanadi. Fransuz olimi Fozev
Reman qayd qilganidek:
“Yaxshi gapirish bu – ovoz chiqarib turib o‘ylash demakdir”.
Demak, biz ustozlar zimmasidagi vazifa yosh avlodning nutqiy madaniyatini
shakllantirish, ularni yaxshi gapirish, to‘g‘ri o‘ylash, fikrlashga o‘rgatishdan iborat.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
99
ISSN:3030-3613
Taʼlim-tarbiya – bu bizning kelajagimiz, hayot-mamot masalasi. Shu bois, bu sohadagi
islohotlarni kechiktirishga haqqimiz yoʻq. Qanchalik murakkab boʻlmasin, maktab
taʼlimida poydevorni bugundan mustahkam qoʻyishimiz kerak. Chunki biz koʻp vaqt
yoʻqotganmiz. Agar kimda-kim maktab bu faqat Xalq taʼlimi vazirligining ishi, deb
oʻylasa, mutlaqo yanglishadi [1].
1
Maktab taʼlimi sohasidagi islohotlar vazirlik va idoralar, tarmoq rahbarlari,
barcha darajadagi hokimlar, ilmiy tashkilotlar, ziyolilar, keng jamoatchilikning
vazifasi boʻlishi shart va zarur. Shundagina kutilgan natijaga erishish mumkin, — dedi
davlatimiz rahbari yigʻilish avvalida. Nutq-inson hayotidagi eng muhim
omildir.Nutq orqali inson o‘z fikrini ifoda etadi,ma`lumot beradi,axborot tarqatadi.
Nutq qo‘llanilish holatiga ko‘ra 2 xil natija ko‘rsatadi: biri ijobiy, ikkinchisi
salbiy. Xalqimiz:
“Tiling boshingga yetar”, “Yaxshi so‘z jon ozig‘i-yomon so‘z bosh
qozig‘i”, “Yaxshi gapga ilon inidan chiqar,yomon so‘zga musulmon dinidan chiqar”,
-
deb bejizga aytmaydi. Ammo biz mana shu naqllar, pand-nasixatlarga amal qilib
yashayotgan bir davrda, zamonaning zayli o‘zgarib bormoqda. Ma`lumki texnika
rivojlanib borayotgan bir vaqtda ,undan unumli foydalanish maqsadga muvofiqdir,
ammo, ijtimoiy tarmoqlar orqali kirib kelayotgan yangicha uslublar, yangicha so‘zlar
o‘quvchilar nutqida katta muammolarni keltirib chiqarayotgani ajablanarli emas. Har
bir pedagogning, bu muammolarga yechim izlashi tabiiy holdir [2].
Bugunga qadar, bir qancha olimlar, nutq va nutq uslublari haqida ilmiy ishlar
yaratishgan.
Nutqdagi buzilishlar nutq faoliyatining mustaqil potologiyasi ekanligi
haqida fikrlarini aytib o‘tishganlar.
1.1877-yilda A. Kussmaul nutq muammolarini tahlil qildi va deffektologiya
bilan bog‘ladi.
2.XIX asr oxiri va XX asr boshlarida adabiyotlarda o‘qish buzilishlari umumiy
aqli zaiflikning simptomi deb va bu buzilishlar faqat aqli zaifbolalarda kuzatiladi degan
fikrlari tarqaldi (F. Baxman va B. Engler).
3.Oʻtgan asrning 20-yillaridan soʻng oʻzbek tilining Nutq madaniyati xalq tiliga
yaqinlashtirilgan milliy adabiy til meʼyorlariga asoslanadi. Bu meʼyorlarni
shakllantirish ishiga olimlar (Otajon Hoshim, T. N. Qoriniyoziy, S. Ibrohimov, Olim
Usmon va boshqalar), adib-u shoirlar (Qodiriy, Choʻlpon, Avloniy, Fitrat, Oybek,
Gʻafur Gʻulom, Abdulla Qahhor va boshqalar) munosib hissa qo‘shdilar [3].
Barcha davrning olimlari umumiy nutq haqidagi shaxsiy fikrlarni ilgari surgan
bo‘lsada,bugungi kundagi o‘smirlar nutqidagi nuqsionlar yaqqol ko‘zga tashlanmoqda,
sababi, ijtimoiy tarmoqlar orqali yangicha so‘zlarning kirib kelishidir
O‘quvchilar
nutqini o‘stirishdagi eng asosiy omillardan biri bu, diologik muhitni yaratish,erkin
fikrlashga o‘rgatish, suhbatdoshining fikrini tinglay olish ko‘nikmasini hosil qilish
1
“Taʼlim-tarbiya – bu bizning kelajagimiz, hayot-mamot masalasi”, — Shavkat Mirziyoyev
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
100
ISSN:3030-3613
,mustaqil tuzgan nutqini imlo xatolarsiz yozishga o‘rgatishdir. Kitobxonlikni targ‘ib
qilish,kutubxonalarga borish va har bir o‘qilgan adabiyotni muhokama
qilish,o‘quvchilarning kitobga bo‘lgan muhabbatini oshirish eng maqbul yo‘ldir.
Darhaqiqat men barcha fikrlar umumiylashsa, amalga tadbiq etilsa, albatta,
kutilgan natijaga erishish mumkin deb ayta olaman va jamoat joylarida, transport
vositlarida nutqni buzib gapirayotgan insonlarni ko‘rib, albatta, jiddiy kurashish o‘sib
kelayotgan yosh avlodning nutqidagi muammolarga oz bo‘lsada yechim topishni o‘z
burchim deb hisoblayaman
O‘quvchilar nutqidagi amaldagi so‘zlar tahlili ko‘rib chiqadigan bo ‘lsak,
1
Ashka
Electron sigaret turi
Rus tili
2
Cvadrober
Hayvonlarga taqlid qilib
yashash
Ingliz tili
3
Team
Guruh
Ingliz tili
4
Nefers
Madaniyatsiz,yoqimsiz
videolar
Ingliz tili
5
Magik stayl
O‘ziga
yarashmagan
kiyinish uslubi
Ingliz tili
6
Tresh
Sifatsiz videolar
7
Ok
Yaxshi
Ingliz tili
8
Hype
E`tiborni jalb qilish
Ingliz tili
9
Krinch
Bachkana uslub
Ingliz tili
10
Reaksiya
Fikr bildirish
Lotin
11
Prank
Hazil qilish,ustidan kulish Ingliz tili
12
Piar
Yolg‘ondan uyushtirilgan
voqealar
Ingliz tili
13
Coment
Fikr
Ingliz tli
14
Story
Hikoya,parcha
Ingliz tili
15
Tuning
Yangicha jihozlash
Ingliz tili
16
GRWM
Men bilan tayyorlan
Ingliz tili
17
Dreaft
Avtomobilni katta tezlikda
boshqarish
Ingliz tili
18
Adrenaline
Zavq
Ingliz tili
19
Trend
Urf,moda
Ingliz tili
20
Chat
Suhbat
Ingliz tili
21
Akkaund
Shaxsiy, kimgadir tegishli Ingliz tili
22
Lichka
Shaxsiy,sahifa
Rus tili
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
101
ISSN:3030-3613
O‘rganilgan ishlardan shunday xulosa kelib chiqadiki,amalda keltirilgan bu so‘zlar
o‘quvchilarni nutqida muammolarni keltirib chiqarayabdi, bu muammolarni bartaraf
etish esa bizning yetakchi vazifamizdir. Bilamizki, maktab va maktabgacha ta`lim
muassalarida har haftaning juma kunida ma`naviyat soati bo‘lib o‘tmoqda. Tashkil
etilgan ma`naviyat soatida o‘quvchilar bilan
“Men o‘zbekman, o‘zbek tili onam kabi
azizdir”
shiori ostida chellenjlar tashkil qilinsa va har ma`naviyat soatida 10-30
tagacha sof o‘zbek tilidagi so‘zlarni yod olish musobaqalari tashkil etilsa [4],
o‘quvchilar nutqidagi moammolarga oz bo‘lsada yechim topilar edi. Har hafta
o‘tkaziladigan bu chellenjlar vaqt o‘tgan sayin asta – sekin ko‘nikmaga aylanib boradi
va o‘z samarasini beradi degan xulosaga kelindi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Avezov S.S, Choriyev T.R. Til va nutq o'stirish metodikasi (5141700-
Maktabgacha ta'lim va sport tarbiyaviy ish ixtisosligining 2- 3-kurs talabalari
uchun o'quv-usuliy qo'llanma).
2.
N.Mahmudov. O’qituvchi nutqi madaniyati. T.: Alisher Navoiy nomidagi
O’zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2009.
3.
R.Qo`ng`urov va b. Nutq madaniyati va uslubiyot asoslari. T., ―O`qituvchi‖,
1992.
4.
A.G`ulomov, B.Qobilova. Nutq o`stirish mashg`ulotlari. T., ―O`qituvchi‖, 1995.
