T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
95
ISSN:3030-3613
BOLA TARBIYASINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Abduxalikova Madinaxon Doniyor qizi
Chilonzor tumani 270-umumta'lim maktab psixologi
Annotatsiya:
Jamiyatda o’sib kelayotgan har bir yosh avlodning ertangi kuni
qanday kelishi, hamda uning ham jismoniy ham ma’naviy jihatdan yetuklik darajasiga
ko’tarilishi uning psixologiyasiga bog’liq. Shuning uchun ham hozirda bolalarni oilada
qanday muhitda tarbiya topayotganligi barchamiz uchun juda dolzarb mavzudir.
Kalit so’zlar:
Psixika, go’daklik, bolalik, yetuklik, qarilik, genetik psixologiya,
emperik usul.
Ijtimoiy
hayotimizdagi
o’zgarishlar
mustaqil
respublikamizdagi
demokratiyaning tantanasi, huquqiy davlat tizimiga intilish psixologiyaning
qonuniyatlari va ilmiy materiallarini o’rganish hamda ulardan turmushda foydalanishni
talab qiladi. Psixologiya fani tarmoqlaridan biri – bolalar psixologiyasi. Bolalar
psixologiyasida bolaning tug’ilgan paytidan boshlab, to maktab yoshiga yetgunga
qadar psixik jihatdan taraqqiy etishi qonuniyatlarini va shaxsiy psixologik
xususiyatlarning tarkib topishini o’rganadigan fandir. Bola inson sifatida tashqi
jihatdan katta yoshli odamlarga o’xshasa ham, o’zining psixik jarayonlari va shaxsiy
psixologik xususiyatlarning mazmuni jihatidan katta yoshli odamlardan keskin farq
qiladi. Hozirgi davrda butun dunyoda boshqa fanlar bilan aloqadorlikda psixologiya
fani ham jadallik bilan rivojlanib bormoqda. Bir necha yillardan buyon psixologiyani
bir nechta tarmoqlarga bo’lib o’rganib kelinmoqda. Shulardan biri “Bolalar
psixologiyasi”dir. Bolalar psixologiyasi - psixologiya fanining alohida tarmog’i bo’lib,
u turli yosh davrlarida bola psixik taraqqiyotining qonuniyatlarini, shuningdek, bir
yosh bosqichida boshqasiga o’tish qonuniyatlarini o’rganadi. Bolalar psixologiyasi
fanining asosiy e’tibori tug’ilgandan yetuklik davrigacha inson psixikasi va ongning
qanday rivojlanishiga qaratilgan. D.B.Elkonin yozganidek, bola jamiyat a’zosi va
shaxs sifatida shakllanib borar ekan, uning psixikasi rivojlanib, olamni aks ettirish
qobilyatii go’daklikdan yetulik davrigacha murakkabllashib va takomillashib boradi.
Ushbu jarayonning o’ziga xos xususiyatlari, uning qonuniyatlarini bolalar
psixologiyasi tadqiq etadi. Bolalik - ontogenezninig dastlabki davrlarini belgilash
uchun (tug’ilgandan o’smirlikkacha bo’lgan davrni belgilash uchun) qo’llanadigan
tushuncha. Yosh davrlarining an’anaviy tasnifiga ko’ra bolalik - go’daklik
(tug’ulgandan l yoshgacha), ilk bolalik (1 yoshdan 3 yoshgacha), maktabgacha yosh (3
yoshdan 6-7 yoshgacha) va kichik maktab yoshi (6-7 yoshdan 10-11 yoshgacha)
davrlarni o’z ichiga oladi. Bolalik - jadal psixik taraqqiyot davridir. Bolalar
psixologiyasi fanining yosh psixologiyasi tarkibidagi o’rni. Bolalar psixologiyasi -
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
96
ISSN:3030-3613
yosh psixologiyasi fanining bo’limlaridan biridir. Yosh psixologiyasi, shu jumladan,
bolalar psixologiyasining psixologiya fanidagi boshqa tarmoqlaiidan farqi shundaki, u
psixik hodisalaming o’zini eslash, balki rivojlanishi va yosli bilan bog’liq ravishda
o’zgarishini tadqiq etadi. Yosh psixologiyasining bugungi kundagi eng muhim
muammolari quyidagilardan iborat: a) turli psixofiziologik funksiyalarning yoshga oid
me’yoralrini ilmiy jihatdan asoslab berish; b) individ, shaxsning yetuklik mezonlari va
na’munalarini aniqlash; c) hayotning turli bosqichlarida insonning real va potensial
imkoniyatlari qanday bo’lishini aniqlash; d) inson hayotining dastlabki bosqichlari
uning kelgusidagi taraqqiyotida qanday rol o’ynashini tushinish va ilmiy bashorat
qilish. Ushbu muammolarni hal etish uchun inson hayotining har bir bosqichida
bolalikda, o’spirinlikda, yetuklik va qarilikda uning psixikasidagi o’zgarishlarni
chuqur o’rganish talab etiladi. Ayrim o’rinlarda bolalar psixologiyasiga sinonim
sifatida “genetik psixologiya” tushunchasi ishlatilmoqda. Bu holatni to’g'ri deb
baholash mumkni emas. Chunki genetik psixologiya psixik jarayonlarning paydo
bo’lishi va rivojlanishini o’rganadi. Bolalar psixologiyasining predmeti esa faqat
psixik jarayonlar taraqqiyoti bilangina cheklanib qolmaydi. Bolalar yoshiga, shaxsiga
va rivojlanish bosqichiga qarab turli xil jismoniy va hissiy ehtiyojlarga ega. Rivojlanish
psixologiyasi, pediatriya va nevrologiya fanlari bo'yicha o'nlab yillar davomida olib
borilgan izlanishlar dastlabki besh yil bolaning natijalari uchun juda muhim ekanligiga
asoslandi. Bola ulg'aygach, ular atrof-muhitni o'rganish, og'zaki va mulohaza yuritish
ko'nikmalarini o'rganishadi, boshqalar bilan muloqot qilish va oxiroqibat o'z
oilalaridan mustaqillikni himoya qilish bosqichlariga o'tishadi. So'nggi bir necha o'n
yilliklar ichida balog'at yoshi pasaymoqda va bu bolalikning tobora erta yakunlanishiga
olib kelmoqda. Ham genetik, ham atrof-muhit omillari balog'at boshlanishiga ta'sir
qiladi va kuzatuvchilarning fikricha, jinsiy balog'atga yetish vaqti qaysidir darajada
bolalikni baholashni anglatishi mumkin va balog'at yoshining tezlashish o'lchov
bo'lishi mumkin. Bola rivojlanishini tushunish bu - bolalarni tug'ilishdan o'spirinlik
davriga qadar bo'lgan tezkor jismoniy va ruhiy o'zgarishlar ko'pincha ota-onalar va
yaqinlarni ularga qanday qilib eng yaxshi tarzda jalb qilish va qanday yordam berish
kerakligi haqida savol tug'diradi. Bolaning rivojlanish jarayoni sezgi ongidan va nozik
vosita ko'nikmalaridan tortib, til va ijtimoiylashuvgacha bo'lgan hamma narsani o'z
ichiga oladi. Rivojlanishning rivojlanishiga bolaning irsiy tarkibi, atrof-muhit va bilim
qobiliyatlari kuchli ta'sir qiladi. Ota-onalar va tibbiyot mutaxassislari ko'pincha
rivojlanish bosqichlarini, masalan bola gapirishni yoki o'qishni o'rganishni o'rganib, o'z
tengdoshlariga nisbatan o'sishini kuzatish uchun foydalanadilar. Ushbu bosqichlar
ba'zi holatlarda bolada har qanday nogironlik yoki xattiharakatlardagi muammolarni
aniqlashga yordam beradi, shuning uchun ularni erta hal qilish mumkin, ammo shuni
ta'kidlash kerakki, ushbu ko'rsatkichlar bolaning yakuniy qobiliyatiga ta'sir etmasligi
mumkin. Bolalar yoshiga, shaxsiga va rivojlanish bosqichiga qarab turli xil jismoniy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
97
ISSN:3030-3613
va hissiy ehtiyojlarga ega. Ota-onalar va tibbiyot mutaxassislari ko'pincha rivojlanish
bosqichlarini, masalan bola gapirishni yoki o'qishni o'rganishni o'rganib, o'z
tengdoshlariga nisbatan o'sishini kuzatish uchun foydalanadilar. Ushbu bosqichlar
ba'zi holatlarda bolada har qanday nogironlik yoki xatti-harakatlardagi muammolarni
aniqlashga yordam beradi, shuning uchun ularni erta hal qilish mumkin, ammo shuni
ta'kidlash kerakki, ushbu ko'rsatkichlar bolaning yakuniy qobiliyatiga ta'sir etmasligi
mumkin. Bolalar psixologiyasini tahlil qilishda bir nechta olimlar ham ilmiy ishlar olib
borishgan. Jumladan, L. S. Vigotskiy – metodologik psixolog, ko’p yillar davomida
bola psixikasini o’rganishda emperik usullardan foydalanish programmasi ustida ish
olib brogan. Uning konsersiyasini ma’naviy-tarixiy deb atash mumkin chunki ong va
psixik jarayonlarga interpretatasiyani faqatgina ularning rivojlanishi va qurilishi orqali
berish mumkin edi. Uning asosiy g’oyasi, yuqori psixik funksiyalarning rivojlanishini
tasdiqlash bilan bog’liq edi. Ular yosh bolada kattalar bilan muloqot davomida
rivojlanadi. Uning fikricha rivojlanish, ma’naviy belgilarni ya’ni ularning ichida eng
soddasi so’zlarni o’zlashtirish bilan bog’liq bo’ladi. Bundan xulosa qilishimiz
mumkinki, ota-onalar bolalarga psixologik jihatdan yordam va ko’mak berishsa ular
jamiyatda o’z so’zi va o’rniga ega bo’ladigan yetuk shaxs bo’lib yetishishadi. Bu esa
o’z navbatida jamiyatimizning ertangi kunini belgilab beradigan eng muhim ma’naviy
kuchdir. Uni har tomonlama qo’llab quvvatlash va amalgam oshirish uchun albatta
birinchi navbatda har bir oilada o’ziga xos psixologik muhit va sharoit yaratish lozim.
Shundagina jamiyatda o’sib kelayotan har bir yosh avlod ertangi kelajakda albatta o’z
o’rniga ega bo’ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G’oziyev E.G’. Umumiy psixologiya. T.: O’qituvchi, 2010. 75-b. 2. Nishanova
Z.T., Flalimova G., Turg’unboyeva A.G‘., Xasranboyeva M. Bolalar psixologiyasi
va psixodiagnostikasi; T-2017 195-b.
2.
By Kendra Cherry, Medically reviewed by Aron Janssen, MD. Child Psychology
and Development on November 19, 2019.
3.
By Kendra Cherry. Fact checked by Emily Swaim. How to Become a Child
Psychologist Updated on March 10.
4.
By Kendra Cherry Steven Gans, MD 2020, Child Development Theories and
Examples Medically reviewed by Updated on January 04, 2020.
