T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
302
ISSN:3030-3613
BOLALARDAGI STRESS HOLATINI YENGISHDA PSIXOLOGIK
XIZMATNING AHAMIYATI
G’ofurova Yoqutxon Tashpo’latovna
Sergeli tumani "Inson" ijtimoiy xizmatlar markazi psixologi
Sharobitdinova Dinora Obidinjon qizi
Sergeli tumani "Inson" ijtimoiy xizmatlar markazi psixologi
Annotatsiya:
Ushbu maqola bolalardagi stress holatining dolzarbligi, sabablari,
oqibatlari va uni yengishda psixologik xizmatning o‘rni masalalarini o‘rganishga
bag‘ishlangan. Maqolada o‘zbekistonlik olimlarning tadqiqotlari, statistik ma’lumotlar
hamda bolalar psixologiyasiga oid adabiyotlar tahlil qilingan. Shuningdek, bolalarga
psixologik yordam ko‘rsatishning samarali usullari va uslublari, xususan, o‘zbek
madaniyatiga moslashtirilgan yondashuvlar ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
stress, bolalar, psixologik xizmat, psixoterapiya, O‘zbekiston,
madaniyat.
Abstract:
This article focuses on exploring the relevance, causes, consequences,
and the role of psychological services in overcoming stress in children. It analyzes the
research of Uzbek scientists, statistical data, and literature on child psychology.
Effective methods and techniques for providing psychological assistance to children,
with a particular emphasis on approaches adapted to Uzbek culture, are also reviewed.
Keywords:
stress, children, psychological services, psychotherapy, Uzbekistan,
culture.
Аннотация:
Данная статья посвящена изучению актуальности, причин,
последствий и роли психологической службы в преодолении стресса у детей. В
статье анализируются исследования узбекских ученых, статистические данные и
литература по детской психологии. Также рассматриваются эффективные
методы и приемы оказания психологической помощи детям, в частности,
подходы, адаптированные к узбекской культуре.
Kлючевые слова:
стресс, дети, психологическая служба, психотерапия,
Узбекистан, культура.
KIRISH
Bolalardagi stress holati zamonaviy jamiyatning dolzarb muammolaridan biri
hisoblanadi. Globalizatsiya, axborot oqimining tezligi, ta’lim tizimidagi o‘zgarishlar
va oilaviy munosabatlardagi muammolar bolalarning ruhiy zo‘riqishiga olib kelmoqda.
O‘zbekistonda ham bu muammo o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, bolalarning
psixologik salomatligini himoya qilish, ularga psixologik yordam ko‘rsatish masalalari
muhim ahamiyat kasb etadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
303
ISSN:3030-3613
ADABIYOTLAR TAHLILI
Bolalardagi stress holati, uning sabablari va oqibatlarini o‘rganishga
bag‘ishlangan ko‘plab ilmiy ishlar mavjud. Jumladan, quyidagi o‘zbek adabiyotlari bu
borada muhim manba bo‘lib xizmat qiladi:
• G‘oziyev E.G‘. (2004). "Psixologiya".
Darslikda shaxsning rivojlanishida
stress omillari, ularning salbiy ta’siri va psixologik himoya mexanizmlari haqida
ma’lumotlar berilgan.
• Karimova V.M. (2010). "Ijtimoiy psixologiya".
O‘quv qo‘llanmada
bolalarning ijtimoiy muhitga moslashuvi, tengdoshlar bilan munosabatlari va ularning
stressga chidamliligi masalalari yoritilgan.
•
To‘ychiyeva S.M. (2015). "Bolalar psixologiyasi".
Monografiyada
bolalarning yosh xususiyatlari, ularning ruhiy rivojlanishi va turli yosh davrlarida
yuzaga keladigan stress omillari tahlil qilingan.
•
Rahmonov Q. (2018). "Oilaviy psixologiya"
. Oila muhitining bolalarning
psixologik holatiga ta’siri, ota-onalar va bolalar o‘rtasidagi munosabatlar, oiladagi
stress omillari va ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rib chiqilgan.
Bolalardagi stress holatining sabablari
Bolalardagi stress holatining sabablari juda xilma-xil bo‘lishi mumkin. Ularni
quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin:
1
.
Oilaviy omillar:
• Ota-onalarning nizolari, ajralishi
• Oiladagi zo‘ravonlik
• Ota-onalarning yuqori talablari
• Moddiy qiyinchiliklar
2. Maktab omillari:
• O‘quv yuklamasining yuqoriligi
• Baholash tizimidagi bosim
• O‘qituvchilarning talabchanligi
• Tengdoshlar bilan munosabatlar
3. Ijtimoiy omillar:
• Ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri
• Tashqi ko‘rinishga bo‘lgan talablar
• Globallashuv va axborot oqimining tezligi
PSIXOLOGIK XIZMATNING AHAMIYATI
Bolalardagi stress holatini yengishda psixologik xizmat muhim rol o‘ynaydi.
Psixologlar bolalarga o‘z his-tuyg‘ularini tushunishga, stressni boshqarish
ko‘nikmalarini egallashga va muammolarni hal qilishga yordam beradi. Psixologik
xizmat quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshirilishi mumkin
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
304
ISSN:3030-3613
1. Psixodiagnostika: Bolaning psixologik holatini baholash, stress omillarini
aniqlash.
2. Individual psixoterapiya: Bolaning shaxsiy muammolarini hal qilish, o‘ziga
bo‘lgan ishonchni oshirish, stressga qarshi kurashish strategiyalarini ishlab chiqish.
3. Guruhli psixoterapiya: O‘xshash muammolarga duch kelgan bolalar bilan
birga ishlash, o‘zaro qo‘llab-quvvatlash muhitini yaratish.
4. Oila bilan ishlash: Ota-onalarga bolalarning psixologik ehtiyojlarini
tushunishga yordam berish, oilaviy munosabatlarni yaxshilash.
5. Ta’lim muassasalarida psixologik xizmat: Maktablarda psixologik xizmat
ko‘rsatish, bolalarning psixologik salomatligini himoya qilish.
PSIXOLOGIK YORDAM USULLARI
Bolalarga psixologik yordam ko‘rsatishda turli usullar qo‘llaniladi.
Jumladan:
•
O‘yin terapiyasi:
Bolalar o‘yinlar orqali o‘z his-tuyg‘ularini ifoda etadilar,
muammolarni hal qiladilar va stressni yengadilar.
• San’at terapiyasi:
Bolalar rasm chizish, haykal yasash va boshqa san’at turlari
orqali o‘z his-tuyg‘ularini ifoda etadilar va stressni kamaytiradilar.
• Kognitiv xulqiy terapiyasi (KXT):
Bolalarga stressga olib keluvchi noto‘g‘ri
fikrlarni aniqlash va ularni o‘zgartirishga yordam beradi.
• Relaksatsiya texnikalari:
Nafas olish mashqlari, meditatsiya va boshqa
relaksatsiya texnikalari bolalarga stressni kamaytirishga yordam beradi.
• Ertak terapiyalari:
Bu terapiya orqali bolalarda shakllangan qo‘rquv va
undan halos bo‘lish bo‘yicha tehnikalar mavjud bo‘lib bolalarda shakllangan
qo‘rquvlarni bartaraf etish va oilada ota yoki ona hamkorlikda himoyalanganlik
mehanizmini his qilish yaxshi samara beradi.
• ART terapiyalari:
Bolalarda rasm chizmalari yoki qum terapiya yordamida
matorika va nutq faolligini oshirishda, ichki hissiyot holatlarini aniqlashda nutq orqali
namayon bo‘lmagan jihatlarni tasvir va turli shakllar orqali namayon qilinishi ushbu
terapiya usullarida muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbek madaniyatiga moslashtirilgan yondashuvlar
O‘zbekistonda bolalarga psixologik yordam ko‘rsatishda mahalliy madaniyat,
urf-odatlar va qadriyatlarni hisobga olish muhim ahamiyatga ega. Bu, ayniqsa, oilaviy
munosabatlarga, diniy e’tiqodga va ijtimoiy muhitga bog‘liq masalalarda dolzarbdir.
Psixologlar o‘z ishlarida milliy qadriyatlarni hurmat qilishi, bolalarning oila va
jamiyatdagi o‘rnini hisobga olishi lozim. Bunda asosan oiladagi ota – onaning o’rni
kata ahamiyatga ega. Bolalarni atrof-olamni o’rganishda va bilimini oshirishda ba’zan
qattiqo‘llik bilan olib boriladigan tarbiya usuli ularda keyinchalik yuzaga keladigan
agressiya va hayotga nisbatan qo‘rquv hislarini shakllanishida muhim ro‘l o‘ynaydi.
XULOSA
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
305
ISSN:3030-3613
Bolalardagi stress holatini yengishda psixologik xizmat muhim ahamiyatga ega.
Bolalarga o‘z his-tuyg‘ularini tushunishga, stressni boshqarish ko‘nikmalarini
egallashga va muammolarni hal qilishga yordam berish orqali ularning ruhiy
salomatligini mustahkamlash mumkin. O‘zbekistonda bolalarga psixologik yordam
ko‘rsatish tizimini takomillashtirish, oila instutlari va ota - onalar bilan keng miqyosda
olib boriladigan davra suhbatlari va malakali psixologlar tayyorlash, o‘zbek
madaniyatiga moslashtirilgan yondashuvlarni ishlab chiqish orqali ushbu sohada
sezilarli natijalarga erishish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
G‘oziyev E.G‘. (2004). Psixologiya. Toshkent: O‘zbekiston faylasuflari milliy
jamiyati nashriyoti.
2.
Karimova V.M. (2010). Ijtimoiy psixologiya. Toshkent: O‘zbekiston.
3.
To‘ychiyeva S.M. (2015). Bolalar psixologiyasi. Toshkent: Fan.
4.
Rahmonov Q. (2018). Oilaviy psixologiya. Toshkent: Ilm ziyo.
