T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
287
ISSN:3030-3613
OʻQUVCHILARDAGI DEPRESSIV HOLATLAR VA ULARNING
PSIXOKORREKSIYASI
Jumayeva Margʻuba Tolibovna
Buxoro viloyati Jondor tumani 15-maktab amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
Maqolada oʻquvchilarda kechadigan depressiya va uning kelib chiqish
sabablari, depressiya belgilari yoritilgan. Bolalarni ruhiy tushkunlikdan olib chiqish
choralari haqida tavsiya va maslahatlar berilgan. Shu boisdan ushbu kichik tadqiqot
amaliy va umumiy psixologiya tizimida faoliyat ko’rsatayotgan mutaxassislar va
pedagogikapsixologiya fakultetida tahsil olayotgan talabalar, tarbiyachilar va ota-
onalar uchun muhim ahamiyatga ega.
Kalit so’zlar:
depressiya,
introvert,
shaxs, individuallik, ehtiyoj motiv, qiziqish,
istak, stress.
KIRISH
Depressiya, umuman olganda, hayotga befarqlik va tushkunlikni his qilish
natijasida hayotdan zavqlana olmaslik holatidir. Depressiya kayfiyati bolalarda ham,
kattalarda ham kuzatilishi mumkin. 1970-yillarga qadar bolalarda ruhiy tushkunlik
paydo bo’lishi mumkin emas, degan fikrda bolalarni beparvo va g’am-tashvishdan
uzoq deb bilish tendentsiyasi ustunlik qildi.
Bugungi kunda juda keng tarqalgan ruhiy tushkunlik nafaqat kattalarda, balki
bolalar va chaqaloqlarda ham kuzatilishi mumkin.
Bolalarda ruhiy tushkunlik darajasi taxminan 3-5 % ni tashkil etsa, o’smirlarda
bu ko’rsatkich taxminan 4-8 % ga oshadi. Depressiya belgilari jinsga qarab ham farq
qilishi mumkin. Tadqiqotlarga ko’ra, qizlar muammolarga tashqi ko’rinishda emas,
balki ichki munosabatda bo’lishadi. Ushbu reaksiya tufayli ularning depressiya
belgilari namoyon bo’lish ehtimoli erkaklarnikiga nisbatan ortadi. Stress ostida
bo’lgan, diqqat yetishmasligi, o'rganish yoki xulq-atvori buzilgan bolalarda
depressiyani boshdan kechirish xavfi yuqori bo’ladi. Bolalarda ruhiy tushkunlik
ehtimolini oshiradigan sabablar: Oilada tushkunlikka tushgan a’zolarning bo’lishi, oila
ichidagi
muammolar,
ota-onalar
o’rtasidagi doimiy nizolar, shaxslararo
munosabatlardagi muammolar, tashlab ketish va yo’qotish qo’rquvi va hokazolar
bo’lishi mumkin.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
Tadqiqot jarayonida mavzuga doir adabiyotlar hamda internet manbalaridan
foydalanildi. Maqolani yozish davomida nazariy-deduktiv xulosa chiqarish, analiz va
sintez, mantiqiylik tamoyillari qo’llanildi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
288
ISSN:3030-3613
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Depressiya bolalarda paydo bo’lishi mumkinligi tushunilgandan so’ng, bolalik
depressiyasi va kattalardagi depressiya o’rtasidagi farqlar ta’kidlandi. Bolalar odatda
o’zlarini qayg’uli, istaksiz, qadrsiz yoki baxtsiz his qilishlarini og’zaki ravishda ifoda
etmaydilar. Buning o’rniga, odam doimo baxtsiz bo’lib ko’rinishi, do’stlikdan
uzoqlashishi va ijodiy muvaffaqiyatning pasayishi mumkin. Bolalik depressiyasining
izlari kattalarda o’zini yuqori sezuvchanlik, depressiv shaxsiyat buzilishi va
alkogolizm sifatida namoyon qilishi mumkin.
Oilalar ko’pincha bolaning ruhiy tushkunligini sezmaydilar. Ularning introvert
tabiati ularning xarakteri sifatida qabul qilinishi mumkin. Oila ichidagi nizolar,
beparvolik, suiiste’mollik, zo’ravonlik, kasalliklar va qayg’u – bolalik depressiyasini
keltirib chiqaradigan eng muhim omillardir.
Muammoli oilalarda bola muammo tug’dirsa, uni ayblashadi va undan ham
ko’proq introvert holatga tushishlariga sabab bo’lishadi. Bolaning ehtiyojlari
qondirilmaydi, mehr ko’rsatilmaydi. Bolalar oilani tark eta olmagani uchun o'zlarini
baxtsiz his qiladilar. Ular befarq va muammoli oilalari bilan yashashni davom
ettirishga majburlar. O’rganilgan nochorlik tuyg’usiga ega bo’lgan bola hayot oldida
ojizlikni his qila boshlaydi. Uning hayotga bo’lgan ishonchi va umidlari pasaya
boshlaydi. U ulg’aygach, endi qiyinchiliklar bilan kurashish istagi yo’qoladi. U
boshdan kechirgan har qanday salbiy vaziyatda introvert bo’lishni tanlashi mumkin.
Shu sababli, bolalik depressiyasi kattalardagi depressiyadan xavfliroq va xarakterlidir.
Bolalik depressiyasidan aziyat chekayotgan kattalar o’zlarini ayblaydilar va
o’zlariga ishonchlari yo’q, chunki ular boshdan kechirgan salbiy holatlar uchun
o’zlarini ayblashga odatlangan. Bolalikdagi ruhiy tushkunlik tufayli hayotni to’liq
ushlab tura olmaslik balog’at yoshiga qadar davom etishi mumkin.
Agar ota-onalar depressiyaga uchrasa, bu bolalarning ruhiy tushkunlikka tushish
xavfini oshirishi mumkin. Ayniqsa, onaning ruhiy tushkunligi bolaga ko’proq ta’sir
qiladi. 1300 nafar bola va ularning oilalari ishtirokida o‘tkazilgan tadqiqotda ma’lum
bo‘lishicha, turmushi og‘ir bo‘lgan va ruhiy tushkunlikka tushgan ayollar tinch va
baxtiyor ayollarga qaraganda ruhiy va jismonan nosog‘lom bolalarni dunyoga keltirish
darajasi 237 foizga ko‘p ekan.
Tushkunlikka tushgan ona befarq, quvnoq va introvert bo'lishi mumkin.
Kuzatishlar shuni ko’rsatdiki, tushkunlikka tushgan onalar farzandlarining o’z-o’zini
parvarish qilish ehtiyojlarini qondirsalar ham, ularning hissiy ehtiyojlarini
qondirmaydilar. Onaning bu holati chaqaloqning zerikarli, bezovtalanishi va
tashvishlanishiga olib kelishi mumkin va tashqi aloqalarni o'rnatish uchun hech
qanday harakat qilmaydi. Chaqaloqning hissiy ehtiyojlarini qondirmaslik bolalik va
kattalardagi depressiv xarakterning rivojlanishida samarali omil bo’lishi mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
289
ISSN:3030-3613
Bola onaning e’tiborini jalb qilishga harakat qilishi, doimo yig’lashi va onaning
unga murojaat qilishi uchun g’azabini ko'rsatishi mumkin. Bu bolaning oxirgi kurashi
deyish mumkin. Hissiy xavfsizlik tuyg'usini yakunlash uchun atrofmuhitga murojaat
qilgan bola, u yerdan yordam topa olmasa, introvert bo’ladi.
Jon Boulbining biriktirilish nazariyasida nazariyasida aytib o’tilganidek, bolalar
dunyoga boshqalar bilan bog’lanish uchun keladi. Bu ularning yashashi uchun zarurdir.
Bola tug’ilganda, raqamga (odatda onaga) biriktirish kerak bo’ladi. Bu “monotropiya”
deb ataladi. Ushbu biriktirma uchun eng muhim vaqt – birinchi 2,5 yil.
Boulbi agar bu davrda hech qanday bog’liqlik bo’lmasa, chaqaloq qanday
munosabatda bo’lishini, bolalar bog’chasida qolgan bolalar asosida ishlab chiqilgan
Uy sindromi (onaning yo’qligi) bilan tushuntiradi. Bolalar bog’chalarida qolgan
chaqaloqlarda (onadan mahrum bo’lish), agar ular bilan xavfsiz munosabatlar
o’rnatishi mumkin bo’lgan tarbiyachi bo’lmasa, chaqaloqlar dastlabki kunlarda
tinimsiz yig’laydilar. Keyinchalik chaqaloq jim bo’lib, turg’un bo’lib qoladi va
umidsizlik va ishtahani yo’qotish bilan birga jismoniy rivojlanish sekinlashadi.
Chaqaloqning bu reaksiyalari anaklitik depressiya sifatida aniqlanadi. Anaklitik
depressiyani boshdan kechirgan chaqaloqlarning balog’at yoshida ijtimoiy, jismoniy
va psixologik rivojlanishida muammolar bo’lishi mumkin.
Bolalarni depressiyaga undaydigan sabablar ko’p bo’lishi mumkin. Onaning
homiladorlik davridagi tushkun kayfiyati, go‘daklik davrida ota-onaning loqaydligi
tufayli ruhiy ehtiyojlarini qondira olmasligi depressiv kayfiyatga olib kelishi mumkin.
Bu depressiv xarakter keyingi yillarda davom etishi va butun hayotiga ta’sir qilishi
mumkin.
Bolalarda kuzatilgan depressiya belgilari kattalarnikiga o’xshash bo'lishi
mumkin bo’lsa-da, ba’zida bolalar boshdan kechirgan depressiya turli yo’llar bilan
namoyon bo’lishi mumkin. Bolalarda depressiyaning umumiy belgilari:
-
tez-tez qayg’u va yig’lash;
-
uyquning buzilishi va ovqatlanish odatlarining o’zgarishi;
-
hech narsaga qiziqish yo’qligi, o'zi yoqtirgan faoliyatdan zavqlanmaslik;
-
energiya etishmasligi;
-
o’zini izolyatsiya qilish, aloqa etishmasligi;
-
o’z-o’zini hurmat qilmaslik, aybdorlik hissi;
-
g’azab, buzg’unchi harakatlar, tajovuz;
-
konsentratsiyani yo’qotish, maktabda muvaffaqiyatsizlik;
-
bosh og’rig’i, qorin og’rig’i kabi jismoniy shikoyatlar; - o'ziga zarar etkazish
haqidagi fikrlar.
Bolalik depressiyasining asosi bo’lgan qiziqishning yo’qolishi va yo’qolishi
natijasida yuzaga keladigan hissiy ochlikdan tashqari, bolalarda depressiv alomatlar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
290
ISSN:3030-3613
(tortishish, sukunat, bezovtalik, befarqlik, past o’quv yutuqlari va boshqalar)
kuzatilishi mumkin, garchi ko’pincha atrof-muhit omillari tufayli. bu ehtiyojlar
qondiriladi. Bunday hollarda bola bilan aloqa o’rnatish, uni tinglash va tushunish,
uning muammosiga yechim izlash muhimdir.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Biz depressiyani qayg’u hissi doimiy bo'lib, bola yoki o’smirning hayotiga ta’sir
qiladigan vaziyat deb ta’riflaymiz. Depressiya jiddiy qabul qilinishi kerak bo’lgan,
ammo davolash mumkin bo’lgan kasallikdir. Bolalar va o’smirlar, xuddi kattalar kabi
tushkunlikka tushishlari mumkin.
Sizning farzandingiz ham depressiyani boshdan kechirishi mumkin. Ularni
kuzatib boring va ularning ma’naviy ehtiyojlarini (shartsiz sevgi, qabul qilish,
tushunish va hokazo) qondirishni, shuningdek, jismoniy ehtiyojlarini qondirishni
unutmang. Farzandingizda kuzatadigan depressiya belgilari, agar u jiddiy, uzoq
muddatli va hayot sifatini pasaytirish uchun yetarlicha samarali bo’lsa, mutaxassisga
murojaat qilishni unutmang.
Depressiya bolaning ruhiy tushkunlikka genetik moyilligi, salbiy hayotiy
tajribalarning davom etishi kabi holatlar tufayli qaytalanishi mumkin bo’lgan
kasallikdir. Tashxis qo'yilmagan va davolanmaganda depressiya odamning kundalik
hayotidagi buzilishlarga sabab bo’lishi mumkin va bundan tashqari, boshqa ta’sirlarni
keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun depressiyani tashxislash va davolash juda
muhimdir. Bolalarda ruhiy tushkunlik holatida ota-onalar va o’qituvchilar o’z
farzandlarining ruhiy holatini o’rganishlari va bolalarining xatti-harakatlarini yaxshi
kuzatuvchi bo’lishlari kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan quramiz. –
T.:O‘zbekiston, 2017.
2.
G‘oziev E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob.
3.
Duane P.Schults. Theories of Personality. Wadsworth, adivision of Thomson
Learning, Inc. Copyright © 2005.
4.
College dictionary of psychology. Washington, DC: American Psychological
Association 2009.
5.
Myers, D. G. Psychology. Hope College. Holland, Michigan, 2010. - R.
6.
Югай А.Х., Мираширова Н.А. “Oбщая психология” – Ташкент 2014.
7.
Yıldız, M. Öğretmen adaylarının benlik saygısı ve kişilik özelliklerinin sahip
oldukları değerler açısından incelenmesi. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya, 2021.
8.
Sulaymonova, S. N. (2021). IBN MISKAVAYH MASHSHOIYYUNLIK YO
‘NALISHINING
SISTEMALASHTIRUVCHISI.
Oriental
renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 1(5), 15-20.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
291
ISSN:3030-3613
9.
Sulaymonova, S. N. (2023). IBN MISKAVAYHNING IJTIMOIY-FALSAFIY
QARASHLARIDA JAMOAVIY HAMJIHATLIK VA O’ZARO MUHABBAT
MASALASI.
International scientific journal of Biruni
,
2
(2), 203-208.
10.
Sulaymonova, S. N. (2022). IBN MISKAVAYHNING “TARTIBUS-SAODAT”
VA “MANAZILULULUM” ASARI HAQIDA.
Academic research in educational
sciences
,
3
(12), 684-688.
11.
Sulaymonova, S. N. (2021). IBN MISKAVAYH AXLOQIY QARASHLARIDA
INSON KAMOLOTI MASALASINING QO ‘YILISHI.
Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences
,
1
(8), 919-925.
12.
Sulaymonova, S. N. (2022). IBN MISKAVAYHNING INSON KAMOLOTI
MASALASIGA MUNOSABATI TAHLILI.
Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
,
2
(Special Issue 23), 917-923.
13.
Yamanova, Z. R. (2023). SHAXS PSIXOLOGIYASI. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 3(1-2), 469-475.
