T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
277
ISSN:3030-3613
BOLALAR ORASIDA O’ZIGA YUQORI BAHO BERISHLARINI
SHAKLLANTIRISHDA OTA-ONALARGA PSIXOLOGIK MASLAHATLAR
Ochilova Ozoda Ashurovna
Buxoro viloyat Qorakòl tumani 30-umumta'lim maktabi amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada bolalarning o’ziga yuqori baho berishlarini rivojlantirishda
ota-onalarga tavsiyalar o’rin olgan. Shuningdek, o’z-o’zini hurmat qilish, o’z-o’zini
hurmat qilishni rivojlantirish, o’z-o’zini hurmat qilishni yaxshilash yo'llari, ularni
tashvishga soladigan omillar va o’z-o’zini hurmat qilish usullari haqida umumiy fikr
va takliflar berilgan. Наr tomonlama yetuk, barkamol shaxsni tarbiyalash hozirgi kun
ta’lim tizimi oldidagi dolzarb vazifalardan biridir. Shu boisdan bolalarning psixologik
hamda fiziologik holatiga har vaqt e’tiborli bo’lish tarbiyachilar, pedagoglar,
psixologlar va ota-onalar uchun muhim ahamiyatga ega.
Kalit so’zlar:
Psixologiya, o’ziga yuqori baho berish, motivatsiya,
psixofiziologik holat, individuallik.
KIRISH
Ruhiy salomatlik va bilvosita jismoniy salomatlik uchun eng muhim omillardan
biri bu o’z-o’zini hurmat qilishdir.
Shaxsda o’zini sevish va o’zidan qoniqish, o’zini hurmat qilish past bo'lsa,
depressiya, xavotirlik buzilishlari, stress belgilari, psixosomatik kasalliklar (bosh
og’rig’i, uyqusizlik, charchoq, mushak og’rig’i, oshqozon va ichak kasalliklari kabi),
g’azab, dushmanlir, hech kimga ishonmaslik, yomon munosabatlar, alkogol va
giyohvandlik, majburiyatdan qo’rqish, tanqidga dosh bera olmaslik, boshqalarga
qaramlik, ovqatlanishning buzilishi, o'zini boshqalardan ajratib qo’yish, jamiyat va
maktabdagi muvaffaqiyatsizlik, boshqalarni hayratda qoldirish uchun katta xatolarga
yo’l qo'yish kabi psixologik muammolar yuzaga keladi.
Qoniqarli hayot esa o’zini hurmat qilish bilan chambarchas bog’liq. O’z-o’zini
hurmat qilish – bu shaxsni ijobiy rag’batlantiradigan muhim omil hisoblanadi. O’zini
yuqori baholaydigan odamlar o’zlarining ichki muammolarini yengib, muvaffaqiyatga
erishish uchun katta imkoniyatga ega. Bunday odamlar samimiy, haqiqiy do’stlar va
hamrohlar, g’ayratli, ijobiy, ishonchli va boshqalarga ishonish, harakatga
yo’naltirilgan, tanqidni qabul qilish va kuchli hazil tuyg’usiga ega bo’ladilar.
Har bir inson shaxs sifatida teng qadriyatga ega. Biri sportda muvaffaqiyat
qozonsa, ikkinchisi maktabda muvaffaqiyat qozonadi. O’z-o’zini hurmat qilish
insonning o’ziga bo’lgan qiymatini anglatadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
278
ISSN:3030-3613
Tadqiqot jarayonida mavzuga doir adabiyotlar hamda internet manbalaridan
foydalanildi. Maqolani yozish davomida nazariy-deduktiv xulosa chiqarish, analiz va
sintez, mantiqiylik tamoyillari qo’llanildi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Psixologiyaga bo'lgan qiziqish ortib borayotgan bir paytda, “Men” tushunchasi
nima?, “Men” ya’ni “O’zlik” qanday shakllanadi?, o’z-o’zini hurmat qilish qanday
rivojlanadi?, bolaning o’zini o’zi qadrlashini oshirish uchun nima qilish kerak? kabi
savollar tez-tez so’raladi.
Shaxsning o’ziga bo’lgan qarashi va idroki bo’lgan “Men”i tug’ilishidan
boshlab rivojlana boshlaydi. Bu yerda asosiy omil – shaxsning o’zi va atrof-muhit
bilan o’zaro munosabatidir.
Shaxsning sub’ektiv tomoni bo’lgan “Men” – bu shaxsning o’z shaxsiyati,
o’zini qanday baholashi, ya’ni o'zini qanday bilishi va o’zini qanday ko’rishi haqidagi
g’oyasi hisoblanadi.
O'z-o'zini hurmat qilish – bu shaxsning o'zini yoqtirish va sevishga loyiq deb
bilishidir. Inson o‘zini hech narsaga arzimagan yoki eng qadrli, eng mukammal, ustun
deb bilmay, o‘zini xolis baholay olishi, ijobiy fikrlar bilan o‘zini qanday bo‘lsa,
shunday qabul qilishi, o‘zini sevishi kerak.
O’z-o’zini anglashning dastlabki bosqichlari juda erta yoshda boshlanadi. Buni
rivojlantirishda
bolaning
hayotidagi
muhim
odamlarning
yondashuvi
va
xattiharakatlari, ayniqsa onasi, otasi asosiy rol o’ynaydi. O’zi va atrofi haqida ijobiy
fikr olgan bola o’zini qadrli deb biladi va o’zini hurmat qiladi.
Bolaning o’z-o’zi qadrlashini shakllantirishda ona birinchi darajali ahamiyatga
ega. Tug’ilgandan onasi bilan bo’lgan munosabatlarida, yoqtirgan narsalari va
muvaffaqiyat deb bilgan narsalari onasi tomonidan qabul qilinganda va qadrlangan
paytda ijobiy tomonga rivojlanadi. Bolaning ota-onasi tomonidan unga bo’lgan
e’tibori, o’z aka-ukalaridan kelgan reaksiyalar, do’stlari va o’qituvchilari ham ularning
o’zlariga bo’lgan ishonchini rivojlanishida asosiy ko’makdosh bo’ladilar yoki
aksincha.
Bola uchun muhim bo’lgan shaxslarning uning qilayotgan ishlarini ma’qullashi,
yoqtirishi, u bilan maqtanishi yoki undan uyalishi, uni doimo tanqid qilishi, qilgan
ishini yoqtirmasligi yoki qoniqishini ko'rsatmasligi ham uning o’ziga bo’lgan
hurmatini past yoki baland bo’lishiga sabab bo’ladi.
O’z-o’zini hurmat qilishda ota-onaning hayotmi yoki yo’qligi, o’gay ona yoki
o’gay ota bilan o’sganligi, oilaning tuzilishi, oiladagi aka-uka, opa-singillar soni,
bolalar soni, oilaning iqtisodiy ahvoli, ta’lim darajasi, va ota-onalarning kasblari,
shuningdek, ijtimoiy, ekologik va madaniy omillar va ularning tashqi ko’rinishi ham
muhim rol o’ynaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
279
ISSN:3030-3613
Bolaga nisbatan haddan tashqari tanqidiy munosabatda bo’lgan oilalarda, jinsiy
va jismoniy zo’ravonlikka uchragan bolalarda, oilada ichkilikbozlik va giyohvandlik
mavjud bo'lganda yoki bola oilada haddan tashqari himoyalangan yoki unga nisbatan
haddan tashqari bag’rikenglik bo’lsa ham o’zini past baholashiga olib kelishi mumkin.
O’zini past baholaydigan bolalar, muvaffaqiyatsizlikdan xavotirlanish tufayli ular
vazifa va mas’uliyatni o'z zimmalariga olishdan va yangi tajribalardan qochishadi.
O’yin yoki uy vazifalaridan osongina zerikishadi, bajarishni istashmaydi.
Yengil zo’riqish yoki umidsizlik uni qilayotgan ishidan voz kechishiga sabab bo’lishi
mumkin.
Agar u o'yinda yutqazib qo’yishiga yoki biror narsada muvaffaqiyatsizlikka
uchrashiga ishonsa, boshqalarni ayblashi yoki tashqi omillarni keltirib, bahona
topashi, yolg’on gapirishi mumkin.
Maktabda va darsda muvaffaqiyatsizlik ehtimoli yuqori, ijtimoiy faoliyatga
qiziqishi past bo’ladi. Ular maqtovga ham, tanqidga ham salbiy javob berishadi.
Ularga boshqa odamlarning yoki tengdoshlarining o’zlari haqida nima deb o’ylashlari
juda ta'sir qiladi.
Ular o’zlarini qattiq tanqid qiladilar va o’zlarini yoqtirmaydilar. Ularda “hamma
mendan aqlli va muvaffaqiyatli”, “ustozim va do‘stlarim meni yoqtirmaydilar”,
“bo‘yim past”, “kamchiligim ko‘p”, “men xunukman” kabi fikrlarga ega bo’ladilar.
Ular maktabda hurmatsiz xatti-harakatlar va kelishmovchiliklarga duch kelishlari
mumkin.
O'zini yuqori baholaydigan bolalar ijodiy salohiyati yuqori, ijtimoiy faol
bolalardir. Ularning shaxsiy maqsadlari aniq bo’ladi. Shuningdek, maqsadlari yo’lida
qat’iy va real harakat qiladilar. O’zlarining tashqi ko'rinishi haqida juda kam
tashvishlanadilar. O’qishdagi muvaffaqiyatlarda, sport faoliyati va tengdoshlari bilan
munosabatlarda har kim har xil bo'lishi mumkinligini osongina qabul qiladilar. Ular
shubhalar, qo'rquvlar va qarama-qarshiliklarning quliga aylanmaydilar.
O’ziga yuqori baho berish, o’zini hurmat qilish ruhiy kasalliklarda muhim rol
o’ynaydi. O’z-o’zini hurmat qilish zaiflashganda, psixologik buzilishlar kuchayadi.
O’zini past baholagan bola avvalo ota-onasi va muhim hisoblagan odamlari uni
sevmaydi va qadrlamaydi deb o’ylaydi. Ushbu asosiy g’oya kelajakda kognitiv
buzilishlarga olib keladi va psixologik va psixiatrik kasalliklarga yo’l ochadi.
O’z-o’zini hurmat qilish insonga qobiliyat, munosiblik va atrofdagi hodisalarga ta’sir
qilish qobiliyatini beradi.
Ijobiy o’z-o’zini hurmat qilish – bu bolaning o'ziga nisbatan ijobiy munosabati
va boshqalarning munosabati va xatti-harakatlariga ta’sir qilmaydi.
O’z-o’zini hurmat qilishning mohiyati psixososyal rivojlanishning birinchi bosqichi
bo'lgan asosiy ishonch va ishonchsizlik davridagi alohidalik va davomiylikning ichki
tuyg'usida yotadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
280
ISSN:3030-3613
Agar bola o’zini qadrli, ijobiy, hayrat va muhabbatga loyiq deb bilsa, o’zini past
yoki ustun deb bilmasa va o’zidan mamnun bo’lsa, jamiyatda ham hurmati yuqori
bo’ladi. Yaqin munosabatlarda o'zini qanday qabul qilayotganligi unining ijtimoiy o’z
qadr-qimmatini ifodalaydi. Yuqori o’z-o’zini hurmat qilish hayotdan qoniqishni
oshiradi.
O’z-o’zini hurmat qilish darajasi oshgani sayin, muammolarni engish osonroq bo’ladi.
O’z-o’zini hurmat qilish va yolg’izlik darajasi teskari proportsionaldir.
Jismoniy zo’ravonlikdan ko’ra hissiy jihatdan tahqirlash o’z-o’zini hurmat qilishga
ko’proq salbiy ta’sir qiladi.
O’zini yuqori baholaydigan bolalar o’z oldilariga erishish mumkin bo’lgan eng
yuqori maqsadni qo’yadilar va unga erishadilar. O’zini past baholagan odamlar o’z
imkoniyatlaridan pastroq muvaffaqiyatlarga intiladilar.
O’zini yuqori baholaydigan bolalar va kattalar o’z his-tuyg’ularini nazorat qila
oladilar, muvaffaqiyatsizliklar oldida taslim bo’lmaydilar va muvaffaqiyatsizlikka
duch kelganda yaxshiroq ishlashga undaydilar.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytganda, o’z-o’zini hurmat qilish, o’z-o’zini hurmat qilishni
rivojlantirish, o’z-o’zini hurmat qilishni yaxshilash yo'llari, o’z-o’zini tashvishga
soladigan omillar va o’z-o’zini hurmat qilish usullari haqida umumiy fikr va takliflar
quyidagilardir.
Farzandingizga xavfsizlik hissini bering, u yerda u o’zini va kelajagi haqida
xavfsiz his qiladi.
Farzandingizda birinchi navbatda oilangiz, keyin yaqinlaringiz, so’ngra
do’stlar, qo’shnilar va maktab kabi guruhlarga tegishlilik hissini rivojlantiring.
Farzandingizda aniq maqsad va vazifalarni yaratishga yordam bering. Buni
qilayotganda nafaqat uning kuchli va ijobiy jihatlarinii ko’rsating va kashf eting, balki
zaif va cheklangan tomonlarini ham ko’rsating va ularni qabul qilishni va
mustahkamlashni o’rgating.
Farzandingizdan umidlaringiz juda past yoki juda yuqori bo’lmasligi kerak.
Farzandingizga unga ishonishingizni his eting. Ularning sizga bo’lgan ishonchini hech
qachon sindirmang. Va’dalaringizni bajaring, u bilan halol bo’ling. Unga qaror qabul
qilish va ba’zi narsalarni mustaqil ravishda qilish imkoniyatini bering. Shunday qilib,
siz mas’uliyat hissini rivojlantirishga hissa qo’shasiz.
Ularni tadbirlarda ishtirok etishga undash orqali ishtirok etish hissini rivojlantirishga
yordam bering.
Ijobiy fikr bildirishga ishonch hosil qiling va ularning muvaffaqiyatini qadrlang.
Ularning xatolari va muvaffaqiyatsizliklarini salbiy shaxsiy tanqid qilishdan
saqlaning. Bu to’siqlar va muvaffaqiyatsizliklar har qanday vaqtda har kimning
boshiga tushishi mumkinligini, bu hayotning bir bo’lagi ekanligini va eng muhimi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
281
ISSN:3030-3613
xatolardan saboq olish ekanligini aytib, unga mag’lub bo’lmaganini his eting.
Farzandingiz bilan sifatli vaqt o’tkazing.
Mukammallikni kutmang yoki bolalarni ma’lum bir qolipga moslashtirishga harakat
qilmang.
Farzandlarni tarbiyalashda cheklovlar mavjudligiga ishonch hosil qiling.
Cheklovlarni belgilash ortiqcha intizom yoki qo’rquv muhitini yaratish degani emas.
Muhimi, belgilangan chegaralarda izchil bo’lishdir.
Bolalarning fikr va mulohazalarini jiddiy qabul qilish ularga hurmatning eng katta
belgisidir.
Farzandingizning o’ziga bo’lgan hurmatini oshirish uchun uning o’ziga
xosligini ta’kidlang va cheksiz sevgi bering. Bu uning har bir xatti-harakatini yoqtirish
va ma'qullash degani emas. Aniq, tushunarli qoidalar bilan yumshoq intizomni
o’rnating va izchil bo'ling.
Farzandingizning o’ziga bo'lgan hurmatini oshirish uchun uni nafaqat
muvaffaqiyatga erishganida, balki u yaxshi narsalarga erishish uchun harakat qilganda
va o’zini yomon tutmaganda ham maqtashingiz kerak.
Farzandingiz bilan umumiy maqsadlar qo’ying va unga bu yo’nalishda yordam bering
va yordam bering.
“Qanday dangasasan”, “Qanday qobiliyatsizsan”, “Sen erkak bo‘lmaysan”, “Bu
ishni hech qachon uddalay olmaysiz” kabi salbiy shaxsiy tanqidlardan, albatta,
saqlaning.
Farzandlaringizga yoshligidanoq kichik mas’uliyatni topshiring va ularga o’zo’zidan
ish qilishdan zavqlanishlariga imkon bering.
Farzandingizni boshqa bolalar bilan solishtirmang.
O’zingizni qanchalik ijobiy baholasangiz, stressga shunchalik chidamli bo’lasiz.
Farzandingizga ishoning. Hech kim mukammal bo’la olmasligini va eng muhimi, bu
narsalarni ko’rish va erishish qobiliyati ekanligini ularga bildiring.
Farzandingizga unga ishonishingizni, uni sevishingiz va qadrlashingizni ayting va
ko’rsating.
Farzandlarimizga mehr bilan vaqt ajratish va hayotni mazmunli qiladigan
tashabbuslar qilish ota-onalik burchimizdir.
Biz
ota-ona
sifatida
ularga
yo'l-yo'riq
ko'rsatishimiz,
ularni
qo’llabquvvatlashimiz kerak. Zero, bizning kelajagimiz, Vatanimiz kelajagi
farzandlarimizdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.
Ta’lim to‘g‘risida. O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. – T.: O‘zbekiston, 2020.
2.
Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan quramiz.
3.
– T.:O‘zbekiston, 2017.
4.
G‘oziev E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_3-to’plam_Aprel-2025
282
ISSN:3030-3613
5.
Югай А.Х., Мираширова Н.А. “Oбщая психология” – Ташкент 2014.
6.
College dictionary of psychology. Washington, DC: American Psychological
Association 2009.
7.
Yıldız, M. Öğretmen adaylarının benlik saygısı ve kişilik özelliklerinin sahip
oldukları değerler açısından incelenmesi. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya, 2021.
8.
Sulaymonova, S. N. (2021). IBN MISKAVAYH MASHSHOIYYUNLIK YO
‘NALISHINING
SISTEMALASHTIRUVCHISI.
Oriental
renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 1(5), 15-20.
9.
Sulaymonova, S. N. (2023). IBN MISKAVAYHNING IJTIMOIY-FALSAFIY
10.
QARASHLARIDA JAMOAVIY HAMJIHATLIK VA O’ZARO MUHABBAT
11.
MASALASI.
International scientific journal of Biruni
,
2
(2), 203-208.
12.
Sulaymonova, S. N. (2022). IBN MISKAVAYHNING “TARTIBUS-SAODAT”
VA “MANAZILULULUM” ASARI HAQIDA.
Academic research in educational
sciences
,
3
(12), 684-688.
13.
Sulaymonova, S. N. (2021). IBN MISKAVAYH AXLOQIY QARASHLARIDA
14.
INSON KAMOLOTI MASALASINING QO ‘YILISHI.
Oriental renaissance:
15.
Innovative, educational, natural and social sciences
,
1
(8), 919-925.
16.
Sulaymonova, S. N. (2022). IBN MISKAVAYHNING INSON KAMOLOTI
MASALASIGA MUNOSABATI TAHLILI.
Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
,
2
(Special Issue 23), 917-923.
17.
Shukurova, H. B. (2022). O’SMIRNING PSIXOLOGIK VA FIZIOLOGIK
RIVOJLANISHI TO’G’RISIDA MULOHAZALAR. Oriental renaissance:
18.
Innovative, educational, natural and social sciences, 2(3), 436-444.
19.
Shukurova, H. B. (2023). PEDAGOGIK FAOLIYATNING PSIXOLOGIK
20.
ASOSLARI. International scientific journal of Biruni, 2(1), 97-105.
