T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
102
ISSN:3030-3613
ADDEKTIV XULQ ATVORLI OʻQUVCHILAR BILAN ISHLASH
Temirova Sayyora Xudoyberdiyevna
Sirdaryo viloyati Sayxunobod tumani MMTBga qarashli 6-umum taʼlim maktabining
amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Yurtimizning porloq kelajagi yosh avlodning har tomonlama yetuk
va barkamol shaxs sifatida shakllanishiga bevosita bog‘liqdir. Shu boisdan ham
mamlakatimizda yoshlarga keng imkoniyatlar yaratilib, ularning intellektual va
ma’naviy kamolotini ta’minlash yo‘lida davlatimiz tomonidan zarur shart-sharoitlar
yaratilmoqda. Bugungi kunda yoshlar bu imkoniyatlardan oqilona foydalanib, Vatan
ravnaqi yo‘lida munosib hissa qo‘shmoqdalar. Shu bilan birga, jamiyatimizda ayrim
tashvishli holatlar ham uchramoqda. Ayniqsa, voyaga yetmaganlar orasida deviant
(ya’ni me’yorlardan og‘ishgan) xatti-harakatlarning kuzatilayotgani kishini
o‘ylantiradi. Ushbu maqolada biz deviant xulqli bolalarning shakllanish sabablari,
ularni yuzaga keltiruvchi omillar va bu holatlarning oldini olish yo‘llarini tahlil
qilamiz. Chunki voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilayotgan jinoyatlar va ijtimoiy
muammolarning aksariyati ana shunday xatti-harakatlarning oqibati sifatida vujudga
kelmoqda.
Kalit so‘zlar:
Deviant xatti-harakat, yoshlar, axloqiy me’yorlar, og‘ish,
profilaktika, jinoyatchilik, giyohvandlik, ichkilikbozlik, o‘g‘rilik, o‘smirlar, ota-ona,
maktab, o‘qituvchi, mahalla, jamiyat.
Buyuk kelajakka ega davlatni barpo etish, avvalo, har tomonlama barkamol
shaxslarni – ya’ni bugungi yosh avlodni komil inson sifatida tarbiyalashga bog‘liqdir.
Yoshlarda huquqiy ong va madaniyatni shakllantirish, ularni qonunlarni chuqur
anglashga, qonunlarga hurmat bilan yondashishga va ularga so‘zsiz amal qilishga
o‘rgatish – zamon talabi bo‘lib qolmoqda. Yoshlar ongida bunday qadriyatlarni
shakllantirish, ularning axloqiy-ma’naviy dunyoqarashini yuksaltirish esa ta’lim-
tarbiya tizimining asosiy vazifalaridan biridir. Ushbu maqolada biz yoshlar tarbiyasiga
ta’sir ko‘rsatuvchi omillardan biri sifatida “Deviant” tushunchasiga e’tibor qaratdik.
“Deviant” atamasi yangi ibora bo‘lib, “davlat” va “axborot” so‘zlarining birikmasidan
shakllangan. Bu so‘z O‘zbekiston tilshunosligi va madaniyatini boyitish maqsadida
ishlab chiqilgan bo‘lib, ta’lim tizimi bilan bog‘liq yangiliklar, o‘quv jarayonidagi ilg‘or
yondashuvlar, shuningdek, yuqori intellektual salohiyatga ega o‘quvchilarni
tavsiflashda qo‘llanadi.
"Deviant xulq-atvori" deganda, o‘quvchilarning faolligi, bilimga intilishi,
mustaqil fikrlashi va innovatsion tafakkuri tushuniladi. Bu tushuncha doirasida ishlab
chiqilgan dasturlar, xususan, ota-ona va maktab o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
103
ISSN:3030-3613
mustahkamlash, o‘quvchilarning o‘z-o‘zini rivojlantirishiga ko‘maklashish, ularni
motivatsiyalash va ijtimoiy-psixologik jihatdan qo‘llab-quvvatlashga yo‘naltirilgan.
Shu bois, Deviant tushunchasi nafaqat o‘quvchilarning bilim olish jarayonini
osonlashtiradi, balki ularning tarbiyasida ota-ona, maktab va jamiyat hamkorligini
kuchaytirishga xizmat qiladi. Bunday yondashuv yosh avlodni komil inson sifatida
tarbiyalashda muhim vositalardan biri bo‘lib xizmat qiladi.
Deviant xulq-atvor: maqsad va ahamiyati
“Deviant xulq-atvor” dasturining asosiy maqsadi – o‘quvchilarning ijtimoiy,
ma’naviy va intellektual rivojlanishiga ko‘maklashish, shu bilan birga ularni ota-
onalari bilan birgalikda ta’lim jarayonida faol ishtirok etishga undashdir. Bu
yondashuv o‘quvchilarning mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish, ularning
o‘zligini anglash va shaxsiy salohiyatini to‘liq namoyon etishiga imkoniyat yaratadi.
Dastur doirasida o‘quvchilar va ularning ota-onalari o‘rtasida samarali
kommunikatsiya o‘rnatishga alohida e’tibor qaratiladi. Deviant xulq-atvor modeli
nafaqat o‘quvchilarni, balki ota-onalarni ham tarbiya va ta’lim jarayonining faol
ishtirokchisiga aylantirishni maqsad qiladi. Bu esa ota-ona – farzand – maktab
uchburchagida mustahkam hamkorlikni shakllantiradi. Ushbu yondashuv orqali
o‘quvchilar ota-onalari bilan birgalikda ilmiy, ma’naviy va axloqiy masalalarni
muhokama qilishga, birgalikda yechimlar izlashga o‘rgatiladi. Bu esa bolalarning
ijtimoiy faolligini oshiradi, ularning oilaviy qadriyatlarga bo‘lgan hurmatini
kuchaytiradi hamda ta’limda yuksak natijalarga erishishiga xizmat qiladi.
Deviant xulq-atvor dasturi, shuningdek, ota-onalarni farzandlarining ta’lim va
tarbiyasi bilan bog‘liq tadbirlarda faol ishtirok etishga chorlaydi. Ular o‘z
farzandlarining o‘sishi va kamol topishida muhim rol o‘ynayotganlarini his etib,
doimiy tarzda ularni qo‘llab-quvvatlab borishlari muhim hisoblanadi. Umuman
olganda, Deviant xulq-atvor konsepsiyasi ta’lim jarayonida maktab, oila va jamiyat
o‘rtasidagi uzviy aloqani kuchaytiradi. Bu yondashuv o‘quvchilarning to‘laqonli
rivojlanishiga zamin yaratadi, ularni ijtimoiy faol, ongli va mas’uliyatli shaxs sifatida
shakllantirishga xizmat qiladi.
Deviant xulq-atvor va uning profilaktik roli
Deviant xulq-atvor konsepsiyasi o‘quvchilar va ularning ota-onalarini birgalikda
faol ta’lim jarayonida ishtirok etishga undash maqsadida turli dastur va resurslarni
taqdim etadi. Uning eng samarali profilaktikasi – voyaga yetmaganlarning ongiga
maqsadga yo‘naltirilgan tashkiliy ta’sirni o‘rnatishdan iborat bo‘lib, tarbiya vositalari,
shakllari va usullarining aniq belgilanishi orqali amalga oshiriladi. Huquqiy tarbiyaga
yo‘naltirilgan oldini olish choralari, jinoyatning sodir bo‘lishi oldidan qo‘llaniladigan
usullar sifatida ancha samaraliroq hisoblanadi. Chunki ko‘pincha reaktiv chora-
tadbirlar, ya’ni jinoyat sodir etilgandan keyin qo‘llaniladigan choralar, kechikib
bajariladi va noxush holatlarning oldini olishda yaroqsiz bo‘ladi. Shu bois, oldini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
104
ISSN:3030-3613
olishga qaratilgan huquqiy choralar bolaning ongiga singdirilib, uning e’tiqodi va
tajribasiga aylanib kirishi lozim. Ayni yo‘nalishda aniq maqsadga yo‘naltirilgan
tarbiyaviy ta’sir, yosh avlodning salbiy xatti-harakatlarga moyilligini kamaytirishga
xizmat qiladi.
Hozirgi kunda Deviant xulq-atvor konsepsiyasining dolzarbligi shundaki,
o‘smirlar ijtimoiy tabaqalanish, moliyaviy qiyinchiliklar va ta’lim imkoniyatlarining
cheklanishi sababli psixologik, ijtimoiy va axloqiy salbiy o‘zgarishlarga duch
kelmoqda. Bunday holatlar tanqid, janjal, asabiy buzilish, huquqbuzarlik va hatto
uydan qochish kabi oqibatlarga olib kelishi ehtimoli mavjud. Agar yoshlar ko‘cha
muhitiga, mushtlashuvchilarga, rokerlar yoki haddan tashqari erotik modelarga
ortiqcha yaqinlikni boshdan kechirsalar, bu ularning salbiy manfaatlar va kattalarning
og‘ir xatti-harakatlariga moyilligini kuchaytirishi mumkin. Natijada, erta jinsiy tajriba,
giyohvand moddalar va spirtli ichimliklarni iste’mol qilish kabi nojo‘ya holatlar
yuzaga kelishi xavfi ortadi. Bunday vaziyatlarning asosiy ildizlaridan biri ota-
onalarning bolalarga yetarli darajada e’tibor ajratmasligi va beparvoligidir. Shu
sababli, deviant xulq-atvorning dastlabki belgilarini aniqlashda o‘qituvchilar va ota-
onalar o‘rtasida doimiy va samarali muloqot o‘rnatilishi lozim. Oilaviy muhit va
farzandning shaxsiy rivojlanishini yaqqol anglash orqali, salbiy ta’sirlardan oldini olish
va o‘quvchilarning umumiy tarbiyasini mustahkamlash mumkin.
O‘smirlar orasida deviant xulq-atvorning profilaktikasi
Bugungi kunda o‘smirlar orasida deviant xulq-atvorning turli ko‘rinishlari—
huquqbuzarlik, axloqiy me’yorlardan chekinish, tajovuzkorlik va ijtimoiy muhitga zid
xatti-harakatlar—barqaror ravishda oshib bormoqda. Bu holat ijtimoiy pedagoglar va
psixologlar oldiga yangi usullar, texnologiyalar va yondashuvlarni ishlab chiqish
hamda amaliyotga tadbiq etish zaruratini tug‘diradi.
Ilmiy va amaliy faoliyatda bugungi kunda asosiy ikki yo‘nalish keng
qo‘llanilmoqda:
profilaktika
va
reabilitatsiya
. Profilaktik chora-tadbirlar aynan xulq-
atvordagi og‘ishlar sodir bo‘lishining oldini olishga yo‘naltirilgan bo‘lib, ularning
negizida ijtimoiy, tibbiy, tarbiyaviy va huquqiy yo‘nalishdagi muvofiqlashtirilgan
kompleks tadbirlar yotadi.
Profilaktika: mohiyati va zarurati
Profilaktika (lotincha “prophylaktikos” – oldini oluvchi) – bu tarbiyasi qiyin
o‘smirlarning delikvent (noqonuniy) va deviant (me’yordan og‘uvchi) xatti-
harakatlarining shakllanishi va rivojlanishining oldini olishga qaratilgan tizimli chora-
tadbirlar majmuasidir. U, avvalo, bolani o‘rab turgan ijtimoiy muhit—oila, maktab,
mahalla va do‘stlar muhitiga bog‘liq bo‘ladi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, deviant xatti-harakatlarning yuzaga kelishida
oilaviy omillar
yetakchi o‘rinni egallaydi. Jumladan, V.Ya. Rubalskaya tomonidan
o‘tkazilgan tadqiqotlar natijasiga ko‘ra:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
105
ISSN:3030-3613
47% holatlarda deviant xulq ota-onaning salbiy ta’siri yoki befarqligi natijasida;
38.3% hollarda ota yoki onaning yo‘qligi;
23.5% hollarda kattalarning loqaydligi;
14.8% hollarda oiladagi kelishmovchiliklar bilan bog‘liq.
Bu ko‘rsatkichlar oilaviy tarbiyaning bevosita ta’sirini aniq ko‘rsatadi.
Shuningdek, oiladagi tanqid, e’tiborsizlik, kamsitish va zo‘ravonlik bolalarning
psixologik holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, ularning ruhiy barqarorligini izdan
chiqaradi. Bu esa o‘z navbatida bolalarning jamiyatdagi normalarga zid harakatlar
qilish ehtimolini oshiradi.
Profilaktik faoliyatda asosiy yo‘nalishlar
Deviant xatti-harakatlarning oldini olishda quyidagi bosqichma-bosqich
yondashuvlar muhim ahamiyatga ega:
1.
Psixologik tahlil:
Har bir yosh davrining o‘ziga xos psixologik rivojlanish
xususiyatlari aniqlanib, unga mos yondashuvlar ishlab chiqilishi lozim.
2.
Salbiy o‘zgarishlarni monitoring qilish:
O‘smirlar tarbiyasida sodir
bo‘layotgan salbiy o‘zgarishlar muntazam kuzatilib, ularni erta bosqichda
aniqlash muhim.
3.
Maxsus dasturlar:
Tarbiyasi og‘ir o‘smirlar bilan ishlash uchun psixologik va
pedagogik yordam ko‘rsatishga yo‘naltirilgan maxsus individual va guruh
dasturlarini ishlab chiqish.
Amaliy profilaktik shakllar
O‘quvchilar bilan profilaktik ishlarni tashkil qilishda quyidagi shakllar o‘zini
oqlagan:
Psixologik treninglar va rolli o‘yinlar
: Mutaxassislar ishtirokida
o‘tkaziladigan treninglar bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi va o‘zini
to‘g‘ri baholashni o‘rgatadi.
Ma’ruzalar va darslar
: Deviant xulqning oqibatlari va huquqiy me’yorlar
haqida bilim beruvchi ochiq suhbatlar, darslar, viktorinalar o‘tkaziladi.
Sinflararo kompleks dasturlar
: Davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan va
maktabda joriy etiladigan dasturlar orqali o‘quvchilarda qonuniy ong, ijtimoiy
mas’uliyat va axloqiy me’yorlarga hurmat shakllantiriladi.
O‘smirlar orasida deviant xulq-atvorning oldini olish – jamiyat barqarorligi va
kelajak avlodning sog‘lom shakllanishi uchun muhim omildir. Bu borada samarali
natijalarga erishish uchun nafaqat maktab, balki oila, mahalla va boshqa ijtimoiy
institutlarning hamkorligi zarur. Eng asosiysi, har bir bola bilan individual yondashuv
asosida, mehr bilan ishlash, ularning dardini eshitish va salbiy muhitdan ijobiy
tomonga yo‘naltirish — profilaktikaning asosiy kalitidir.
Xulosa
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
59-son_4-to’plam_Aprel-2025
106
ISSN:3030-3613
Yosh avlod o‘rtasida deviant xulq-atvorning kuchayib borishi va jamiyatdagi
jinoyatchilik ko‘rsatkichlarining o‘sishi o‘rtasida bevosita bog‘liqlik mavjud. O‘sib
kelayotgan avlodda noqonuniy harakatlarga moyillik, ayniqsa, ijtimoiy tengsizlik,
axborot oqimining haddan tashqari oshishi, globallashuv, iqtisodiy bosimlar va oilaviy
muammolar ta’sirida ortib bormoqda. Bu esa o‘smirlarning deviant xatti-harakatlarga
moyilligini oshirib, ularning jamiyatdan begonalashishiga olib kelmoqda. Mazkur
muammoni bartaraf etishning eng samarali yo‘li – bu
profilaktika chora-tadbirlarini
tizimli va uzluksiz ravishda barcha ta’lim muassasalarida joriy etish
dir. Bu ishlar
o‘smirlarning har bir xatti-harakati uchun mas’ul ekanligini anglashlariga yordam
berishi, ularni ongli fuqarolik va ijtimoiy faoliyat sari yo‘naltirishi kerak. Shu bilan
birga, zamonaviy jamiyatda yoshlar orasida deviant xatti-harakatlar ko‘pincha
adolatsizlikka nisbatan norozilik shaklida namoyon bo‘ladi. Afsuski, bu norozilik
konstruktiv yo‘nalishda emas, balki ijtimoiy muammolarni yanada keskinlashtiruvchi
salbiy ko‘rinishlar orqali ifodalanmoqda. Shu sababli,
profilaktika bilan bir qatorda
ijobiy ijtimoiy muhit yaratish ham zarurdir
.
O‘smirlarni deviant xatti-harakatlardan uzoqlashtirishda musiqiy to‘garaklar,
sport klublari, madaniy-ma’rifiy tadbirlar va ko‘ngilli guruhlar faoliyatiga jalb etish
muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir bola o‘z qiziqishi, iste’dodi va ehtiyojlaridan kelib
chiqib, ijobiy yo‘nalishga yo‘naltirilishi lozim. Xulosa qilib aytganda, deviant xulq-
atvorni erta aniqlash, uning sabablarini chuqur tahlil qilish, ijtimoiy, psixologik va
pedagogik yondashuvlarni uyg‘unlashtirish orqali bu muammoning oldini olish va uni
bartaraf etish mumkin. Bu jarayonda nafaqat maktab, balki oila va mahalla ham faol
ishtirok etishi lozim.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI:
1.
Каримова Л.И. Социальная психология и реклама: Учебное пособие для вузов. Т.:
Издательскополиграфический творческий дом им. Г.Гуляма, 2004. С. 20.
2.
Sotsiologiya molodeji. Uchebnik. /Pod red. V.T.Lisovskogo. SanktPeterburg, 1996.
4.
Po'latov, Sh.N., Rabindranat Tagorning Hindiston ilm-ma'rifatga qo'shgan xissasi.// "SCIENCE
AND EDUCATION" Scientific journal Volume 1, Special issue 2020 136-144 P.
5.
Po'latov, Sh.N., Hindistonda pedagogik ta'limning rivojlanish bosqichlari. //"SCIENCE AND
EDUCATION" Scientific journal Volume 1, Special issue 2020 21-27 P.
6.
Jurayev SH.S., Abu Ali ibn Sinoning falsafiy qarashlarida baxt-saodat masalasi // Academic
Research in Educational Sciences, 2 (Special Issue 1), 395-401 P.
7.
Saidov S.A., Ibn al-Muqaffaning islom tarjima san'atiga qo'shgan hissasi. // "Oriental
Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences" Scientific journal Volume 1,
2021. 332-336 P.
8.
http://genderi.org/
9.
https://samarapedsovet.ru
