T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
79
ISSN:3030-3613
KLASSITSIZM ADABIYOTI
Sobirjonova Gulsanam Ko‘paysin qizi
Qo‘qon universiteti Andijon filiali talabasi.
Yusupova Gulshanoy Mederbek qizi
Qo‘qon universiteti Andijon filiali talabasi.
Annotatsiya:
Ushbu maqola XVII-XVIII asrlarda Yevropada, xususan
Fransiyada rivojlangan klassitsizm adabiy oqimini yoritadi. Maqolada klassitsizmning
asosiy xususiyatlari, janrlari, yetakchi namoyandalari va uning adabiyotdagi ta’siri
haqida so‘z yuritiladi. Antik san’atga taqlid, aql-idrok ustuvorligi, uch birlik qoidasi
kabi muhim jihatlarga e’tibor qaratilgan. Shuningdek, P’er Kornel, Jan Rasin, Molyer
va La Fonteyn kabi adiblarning ijodi tahlil qilinadi. Maqola klassitsizmning keyingi
adabiy oqimlarga ta’sirini va uning bugungi kunda ham dolzarbligini ko‘rsatishga
qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Klassitsizm, antik san’at, uch birlik qoidasi, tragediya, komediya,
aql-idrok.
Аннотация.
В статье рассматривается литературное течение классицизм,
развившееся в Европе, в частности во Франции, в XVII и XVIII веках. В статье
рассматриваются основные характеристики классицизма, его жанры, ведущие
деятели, а также его влияние на литературу. Внимание уделяется таким важным
аспектам, как подражание античному искусству, примат разума и правило трех
единиц. Также будут проанализированы произведения таких писателей, как Пьер
Корнель, Жан Расин, Мольер и Лафонтен. Цель статьи — продемонстрировать
влияние классицизма на последующие литературные течения и его актуальность
сегодня.
Ключевые слова:
Классицизм, античное искусство, правило трех,
трагедия, комедия, интеллект.
Annotation.
This article covers the literary movement of classicism that
developed in Europe, especially in France, in the 17th-18th centuries. The article
discusses the main features, genres, leading figures of classicism and its influence on
literature. Attention is paid to important aspects such as imitation of ancient art, the
primacy of reason, and the rule of three unity. The work of writers such as Pierre
Corneille, Jean Racine, Moliere, and La Fontaine is also analyzed. The article aims to
show the influence of classicism on subsequent literary movements and its relevance
today.
Keywords:
Classicism, ancient art, rule of three unity, tragedy, comedy, reason.
Klassitsizm — XVII-XVIII asrlarda Yevropada rivojlangan adabiy va san’at
oqimi bo‘lib, u antik davr (qadimgi Yunoniston va Rim) madaniyatini o‘ziga namuna
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
80
ISSN:3030-3613
sifatida olgan. Bu davr adabiyotida aql-idrok, tartib, muvozanat va go‘zallikning
uyg‘unligi muhim o‘rin tutgan. Klassitsizm adabiyoti o‘zining qat’iy qoidalariga rioya
qilishi, shakl va mazmunning aniqligi bilan ajralib turadi [2].
Klassitsizmning asosiy xususiyatlari.
Klassitsizm adabiyotining o‘ziga xos
belgilari quyidagilardan iborat:
1. Antik san’atga taqlid: Klassitsizm mualliflari qadimgi yunon va rim
adabiyotidagi asarlarni o‘rganib, ulardan ilhomlanganlar. Ular Aristotelning “Poetika”
asaridagi qoidalar va Gorasiy she’riyatiga tayanib ijod qilganlar[3].
2. Aql va tartib ustuvorligi: Klassitsizmda his-tuyg‘udan ko‘ra aql-idrok va
mantiqiy fikrlash muhim hisoblangan. Adabiy asarda tartib va muvozanat saqlanishi
lozim edi[4].
3. Qahramonlarning idealligi: Klassitsizm asarlarida qahramonlar odatda
olijanob, axloqli va umuminsoniy qadriyatlar timsoli sifatida tasvirlangan. Ularning
shaxsiy his-tuyg‘ulari emas, balki jamiyat manfaatlari ustuvor bo‘lgan[5].
4. Uch birlik qoidasi: Tragediya janrida “vaqt, makon va harakat birligi” qoidasi
qat’iy rioya qilingan. Ya’ni, voqea bir kun ichida, bir joyda va bitta asosiy syujet
atrofida kechishi kerak edi[6].
4. Didaktik xarakter: Klassitsizm asarlari ko‘pincha axloqiy va tarbiyaviy
maqsadlarni ko‘zlagan. Ular o‘quvchiga to‘g‘ri hayot yo‘lini ko‘rsatishga xizmat
qilgan[7].
Klassitsizmning asosiy janrlari.
Klassitsizm adabiyotidagi eng muhim janrlar
quyidagilar edi:
Tragediya: Insonning olijanob maqsadlari va ichki ziddiyatlarini aks ettiruvchi
asosiy janr. Bu janrda P’er Kornel va Jan Rasin kabi yozuvchilar muhim o‘rin tutgan.
Komediya: Jamiyatdagi kamchiliklarni kulgi orqali fosh qiluvchi asarlar.
Molyerning komediyalari bu janrning eng muvaffaqiyatli namunalari hisoblanadi.
Fable va satira: La Fonteyn kabi adiblarning fabllari orqali axloqiy xulosalar va
jamiyat tanqidi berilgan.
Oda va epik she’rlar: Rasmiy va ulug‘vor mavzularni yorituvchi she’riy
shakllar[8].
Klassitsizmning yetakchi namoyandalari.
Klassitsizm adabiyoti Yevropaning
turli mamlakatlarida rivojlangan bo‘lsa-da, Fransiya bu oqimning markazi hisoblanadi.
Quyida ba’zi muhim adiblar va ularning asarlari keltiriladi:
P’er Kornel (1606–1684): Fransuz dramaturgi, “Sid” tragediyasi bilan mashhur.
Uning asarlarida qahramonlarning olijanobligi va vatanparvarlik ruhiyati aks etadi.
Jan Rasin (1639–1699): Tragediya ustasi bo‘lib, “Fedra” va “Andromaxa” kabi
asarlari bilan tanilgan. Uning asarlarida insonning ichki ziddiyatlari nozik tasvirlanadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
81
ISSN:3030-3613
Molyer (1622–1673): Komediya janrining eng yirik namoyandasi. “Tartyuf”,
“Don Juan” va “Xasis” kabi asarlari jamiyatdagi ikkiyuzlamachilik va axloqsizlikni
fosh qiladi.
Jan de La Fonteyn (1621–1695): Fabla janrining eng muhim vakili. Uning
fabllari oddiy, ammo chuqur ma’noga ega bo‘lib, axloqiy saboqlarni o‘z ichiga oladi.
Nikolya Bualo (1636–1711): Klassitsizmning nazariyotchisi bo‘lib, “She’riy
san’at” asarida bu oqimning asosiy qoidalarini bayon qilgan[9].
Klassitsizmning ta’siri.
Klassitsizm adabiyoti o‘z davrida katta ta’sir ko‘rsatdi
va keyingi adabiy oqimlarga, xususan, ma’rifatparvarlik va romantizmga zamin
yaratdi. Uning qat’iy qoidalariga qarshi chiqish romantizmning paydo bo‘lishiga olib
keldi, ammo klassitsizmning go‘zallik va tartibga intilishi adabiyotda o‘z izini qoldirdi.
Fransiyadan tashqari, klassitsizm Rusiya (Mixail Lomonosov, Aleksandr
Sumarokov), Angliya va Germaniyada ham rivojlandi. Bu davr adabiyoti insonning
o‘z-o‘zini anglashi va jamiyatdagi o‘rnini muhokama qilishda muhim rol o‘ynadi[10].
XULOSA
Klassitsizm adabiyoti o‘zining aniq qoidalari, olijanob ideallari va didaktik
xarakteri bilan Yevropa adabiyotidagi muhim bosqichlardan biridir. U insoniyatning
aql-idrok va go‘zallikka intilishini aks ettirib, adabiyotda tartib va muvozanatning
muhimligini ta’kidladi. Bugungi kunda ham klassitsizm asarlari o‘zining chuqur
ma’nosi va estetik qiymati bilan o‘quvchilarni o‘ziga jalb etmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
QODIROV,
A.
(2025).
BADIIY
ASAR
TAHLILI
VA
DIN
INTEGRATSIYASI:(Alisher
Navoiy
ijodi
misolida).
Hamkor
konferensiyalar
,
1
(11), 386-388.
2.
Qodirov, A. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA.
University Research Base
, 857-860.
3.
Abdulazizbek, Q. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
,
2
(42),
144-149.
4.
Qodirov,
A.,
Inomjonova,
M.,
&
Olimova,
X.
(2025).
ADABIYOTSHUNOSLIKDA BADIIY ASAR TILI VA BADIIY NUTQ
USLUBI.
Наука и технология в современном мире
,
4
(5), 36-38.
5.
O’G’Li, Q. A. L. (2023). ADABIYOTSHUNOS USLUBI HAQIDA
(DILMUROD QURONOV IJODI MISOLIDA).
World of Philology
,
2
(2), 46-50.
6.
Kobilova, Z. B. (2021). Amiriy and fazliy.
Asian Journal of Multidimensional
Research
,
10
(9), 271-276.
7.
Kobilova, Z. (2022). Image of a Drinker and a Hermit in the Amir Al-
Ghazali.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL
EDUCATION
,
2
(4), 173-176.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
82
ISSN:3030-3613
8.
Qobilova, Z. (2020, December). THE ARTISTIC-AESTHETIC EFFECT OF
AMIRI'S POETRY SCOPE. In
Конференции
.
9.
Haliljonovna, S. K. (2024). PSYCHOLOGICAL POSSIBILITIES OF FORMING
INTERESTS IN VISUAL ARTS IN PRESCHOOL CHILDREN.
Galaxy
International Interdisciplinary Research Journal
,
12
(3), 438-442.
10.
Жахонгирова, Тамила; ,ЭВОЛЮЦИЯ НЕГАТИВНЫХ ЭМОЦИЙ В
АНГЛИЙСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ: СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ,Ta'limning
zamonaviy transformatsiyasi,11,2,18-20,2024,
11.
Andreyevna,
Jaxongirova
Tamila;
,CURRENT
TRENDS
AND
DEVELOPMENT FACTORS IN THE APPLICATION OF DIGITAL
TECHNOLOGIES IN EDUCATION,Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq
etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari,28,1,230-233,2024,
12.
Khabibullaeva F.K. The Problem of Adequacy in Russian Translations of A.
Kadiri’s novel “The Past Days”. Toronto. Design Engineering. 2022. – P. 6091-
6101.
13.
Abdullaevna, K. G. (2024). TRANSLATION CHALLENGES IN SCIENTIFIC
AND
TECHNICAL
TRANSLATION
WITH
A
FOCUS
ON
TERMINOLOGICAL DICTIONARIES. Science and innovation, 3(Special Issue
34), 178-181.
14.
Toshboyeva, O. (2024). THE TERMINOLOGY, GENESIS, AND LINGUISTIC
FOUNDATIONS OF "BRAND NAMES" IN THE WORLD OF LINGUISTICS.
University Research Base
, 992-995.
