T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
57
ISSN:3030-3613
G’ARB UYG’ONISH DAVRI VA FALSAFIY TAFAKKURNING
RIVOJLANISHI VA XUSUSIYATLARI
Qo’qon unversiteti Andijon filiali
Ijtimoiy-gumanitar fanlar fakulteti
Filologiya va tillarni o’qitish o’zbek tili yo’nalishi
O’sarova Gulshanoy Baxtiyorjon qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqola G’arb Uyg’onish (Renessans) davrining madaniy
va intellektual yuksalishiga oid hozirgi zamon taraqqiyotidagi intellectual tafakkurni
qanday ta’sir qilganligi haqida batafsil tahlil qiladi. Renessans davrida Grek va Rim
klassik matnlarni qayta kashf etilgan va bu davrda insonparvarlik , tabiatshunoslik va
yangi ilmiy metodologiyalari rivoj topgan. Yevropa adabiyoti ,san’ati, fan va falsafasi
uchun o’tish davri hisoblanadigan Renessans davri, falsafiy tafakkurning yangi
ustuvor yo’nalishlari shakllanishiga ham olib kelgan.
Kalit so’zlar :
Renessans, Insonparvarlik, Uyg’onish davri, Qadimgi Yunon va
Rim falsafasi, Ilmiy Inqilob, Diniy Islohotlar, Siyosiy Falsafa, Iqtisodiy Fikr.
G’arb uyg’onish Davri ( Renessans), XIV-XVII asrlarda Yevropada boshlangan
madaniy va intellektual jarayon sifatida tarix sahifalarida o’z o’rniga ega. Bu davr,
eski an’anaviy qarashlarni yangilash ,qadimgi Yunon va Rim dunyosidan ilhomlanish
va shaxsning o’z-o’zini anglashga yangi yondashuvlarni qabul qilish bilan ajralib
turadi. Falsafiy tafakkurda ham bu davr juda katta o’zgarishlarni boshdan kechirgan ,
bu esa insoniy qadriyatlar, fan va san’atning taraqqiyotidagi yangi bosqichlarni
yaratgan.
Renessans davri falsafasining rivojlanishida insonparvarlik g’oyalari etakchi
o’rinda turadi. Bu davrda shaxsning nufuzi va aqli qadrlanadi,inson mukammalik sari
intilish hamda ta’lim va madaniyatda erkinlik g’oyalari yoyila boshlaydi. Aynan shu
davrda Dante , Petrarce, Erasmus kabi fikrdo’zlar o’z asarlari orqali inson
tafakkurining yangi istiqbollarini ochdilar.
Uyg’onish qadimgi merosning ,xususan Aristotel va Platon fikrlarining qayta
o’rganilishi, bu davrning intellectual hayotidagi muhim jihatlardan biriga ayylandi.
Yunon va Rim falsafiy tafakkurlarning qayta kashf etilishi ,o’sha davr olimlari va fikr
mulohazachilar uchun yangi ilmiy va felsafiy yondashuvlarni yaratish imkonini
bergan.
Diniy konteksda Martin Lyuter va boshqa islohotchilar cherkov va diniy tuzilmaning
tubdan qayta ko’rib chiqilishini talab qilgan. Lyuter,Kalvin va boshqalar diniy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
58
ISSN:3030-3613
dogmalarga qarshi chiqib, diniy tafakkur va amaliyotda erkinlikni targ’ib qilgan .
Renessans insonning siyosiy tuzilmalar va hokimyatning tabiatini qayta ko’rib
chiqishiga ham ahamiyat bergan . G’arb uyg’onish davri, ya’ni Renessans , XIV-XVII
asrlar oralig’ida Yevropa tarixidagi muhim o’zgarishlar va taraqqiyot davri sifatida
tanilgan. Bu davr, qadimgi Yunon va Rim madaniyatlarining qayta kashfi, ilmiy
bilimlarning rivoji va insonparvarlik g’oyalarning kengayishi bilan ajralib turadi.
Renessans davri falsafiy tafakkurning asosiy xususiyatlari quydagilardir.
Inson Merkezli Falsafa ( Humanism )
Renessans davrining eng muhim xususiyati, insonning qadrlanishi va uning
qobilyatlarini qayta baholashdir. Humanistlar insonning oqligini , ijodiy va estetik
salohiyatini ta’kidlaydilar.Bu davrda insoniyatning universal qadr- qimmatlarini vas
hu bilan birga , shaxsiy hukmronlik va mustaqillik qayta kashf qilishga urinishlari
kuzatilgan.
Ilmiy va Empirik Yondashuv:
Renessans davrida raqamli va tabiatiy fanlarni rivojlantirishda katta yutuqlar
qayd etildi. Falsafada empirizm – bilim olish uchun tajriba va kuzatuvlarni yuqori
baholashga asoslangan yondashuv kuchaytirildi.
Diniy islohotlar va Protest Luternizm :
Renessans davrining yana bir yorqin ko’rsatkichi , diniy islohotlar va
Xristian cherkovining qayta ko’rib chiqilishidir . Martin Luther va Yan Hus kabi
islohotchilar cherkovdagi korruptsiyaga qarshi chiqqan va din bilan davlatning
ajralishini talab qilgan. Bu harakatlar G’arbda diniy ko’pinchalik va jamiyatdagi
axloqiy qadriyatlarining o’zgarishiga olib keldi.
Umuman olganda , Renessans davridagi falsafiy tafakkurning rivojlanishi ,
Garb madaniyatida katta o’zgarishlarni yuzaga keltirdi va bu o’zgarishlar inson
tafakkurining yangi yo’nalishlarini belgilab berdi. G’arb uyg’onish davri (
Renessans ) XIV asrdan boshlab XVII asrga qadar bo’lgan davrni o’z ichiga oladi.
Bu davr falsafada ham katta o’zgarishlarni boshdan kechirdi.
Uyg’onish davrida falsafiy tafakkur quyidagi asosiy xususiyatlarga ega edi:
1.Insonparvarlik (Humanizm): Uyg’onish falsafasi insonparvarlik harakatini
qo’llab- quvvatladi. Bu harakatda inson aqli va ijodkorligi oliy qadriyat sifatida
e’tirof etildi.
2.Klassik Merosga Qaytish: Uyg’onish davri olimlari Yunon va Rim falsafasiga
yangi qiziqish bildirib, bu davrning qadimgi matnlari va bilimlarini qayta o’rganishga
intildilar.
3. Tabiatni o’rganish : Bu davr olimlari tabiat qonunlarini tushunish va odamning
tabiatdagi o’rnini aniqlash uchun empirik va rasional metodlaridan foydalanishga
o’tgan. Bu yondashuv ilmiy inqilobga asos solgan.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
59
ISSN:3030-3613
4. Diniy Dogmalarning qayta baholash: Martin Lyuter va Jan Kalvin kabi islohotchilar
an’anaviy Katolik cherkovini tanqid qilib, din sohasida o’zgarishlarga intildilar .
Renessans davri, Garb uyg’onishning bir mezonini belgilab bergan va insoniyat
tarixida yangi falsafiy tafakkur yo’nalishlarini yyaratgan muhim bir zamin hisoblanadi.
Bu davrda inson merkezli yondashuvlar , shaxsiy erkinliklar va ijodiy qobiliyatlar
kuchaytirilib, gumanistlik qarashlar shakllandi va rivojlantirildi. Diniy islohotlar esa
zamonaviy konteksdagi diniy xilma-xillik va diniy tizimlar, bugungi kunda ham
zamonaviy madaniyatni va tafakkurni belgilab beruvchi fundamental tushunchalar
sifatida qaraladi.
XIV-XVII asrlar oralig’idagi G’arb uyg’onish davri ( Renessans ), qadim dunyo
merosi bilan Yevropa madaniyatining qayta uyg’onishini belgilaydi. Bu davrning bosh
so’zlari – yangilanish , tafakkur erkinligi va inson mukammalligiga intilishdir.
Renessans davrining yorqin xususiyatlari orasida, insonning ilohiy qiymati va o’z
taqdirini o’zi belgilashiga bo’lgan ishonch turadi. Bu paytda odamlar , qonunlar va
tizimlar tarafidan emas, balki o’z qobiliyatlari va istaklari bo’yicha o’z hayotini
shakllantirishlari mumkinligi anglash boshladi.
Humanizm – Renessans davrida paydo bo’lgan va aqliy salohiyatga , ilm-fan
kashfiyotlariga va madaniy gullab- yashnashiga urg’u beruvchi hisoblanadi . Qadimgi
Yunon va Rim faylasuflarining ta’limotlari qaytadan tiklandi va ularning asarlari
Renessans faylasuflarining ishlariga asos bo’ldi.
Xulosa qilib aytganda , Renessans davri G’arb madaniyati va falsafasida muhim
burilish nuqtasini belgilaydi. Ushbu davrda rivojlanishning har bir qirrasi,
insoniyatning tarixiy taraqqiyotidagi o’zgarishlarni belgilaydi va biz bugungi kunda
zamonaviy bilim, san’at , siyosat va ilm-fan sohalarida foydalanadigan ko’plab asosiy
qadriyatlar va tushunchalarning asosini tashkil etadi.
Xulosa:
G’arb uyg’onish davri falsafiy o’yning yirik evolyutsiyasini bildiradi.
Bu vaqt ichida , o’y fikirlash rivoji insoniyat tarixidagi eng ta’sirchan intellectual
o’zgarishlardan birini namoyish etadi. Xulosa qilib ayytganda, Renessans davri,
G’arb falsafasi va madaniyatining evolyutsiyasi ham hal qiluvchi davr bo’lib, u
insonparvarlik, ilmiy o’rganishlar va oqlilikning o’sish davrini namoyon etadi. G’arb
uyg’onish davri- falsafada yangi sahifalar ochgan bir davr sifatida tarixiy ahamiyatga
ega. Bu davrda insonning ma’naviyati , intellekti va uning jamiyatdagi o’rni qayta
baholanadi. Uyg’onish davrining falsafiy ttafakkurlari zamonaviy g’oyalarni
shakllantirishda shuningdek, san’at va ilmiy bilimlarning taraqqiyotida muhim rol
o’ynadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.
QODIROV,
A.
(2025).
BADIIY
ASAR
TAHLILI
VA
DIN
INTEGRATSIYASI:(Alisher
Navoiy
ijodi
misolida).
Hamkor
konferensiyalar
,
1
(11), 386-388.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
60
ISSN:3030-3613
2.
Qodirov, A. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA.
University Research Base
, 857-860.
3.
Abdulazizbek, Q. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA.
Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali
,
2
(42),
144-149.
4.
Qodirov,
A.,
Inomjonova,
M.,
&
Olimova,
X.
(2025).
ADABIYOTSHUNOSLIKDA BADIIY ASAR TILI VA BADIIY NUTQ
USLUBI.
Наука и технология в современном мире
,
4
(5), 36-38.
5.
O’G’Li, Q. A. L. (2023). ADABIYOTSHUNOS USLUBI HAQIDA (DILMUROD
QURONOV IJODI MISOLIDA).
World of Philology
,
2
(2), 46-50.
6.
Kobilova, Z. B. (2021). Amiriy and fazliy.
Asian Journal of Multidimensional
Research
,
10
(9), 271-276.
7.
Kobilova, Z. (2022). Image of a Drinker and a Hermit in the Amir Al-
Ghazali.
EUROPEAN
JOURNAL
OF
INNOVATION
IN
NONFORMAL
EDUCATION
,
2
(4), 173-176.
8.
Qobilova, Z. (2020, December). THE ARTISTIC-AESTHETIC EFFECT OF
AMIRI'S POETRY SCOPE. In
Конференции
.
9.
Haliljonovna, S. K. (2024). PSYCHOLOGICAL POSSIBILITIES OF FORMING
INTERESTS IN VISUAL ARTS IN PRESCHOOL CHILDREN.
Galaxy
International Interdisciplinary Research Journal
,
12
(3), 438-442.
10.
Жахонгирова, Тамила; ,ЭВОЛЮЦИЯ НЕГАТИВНЫХ ЭМОЦИЙ В
АНГЛИЙСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ: СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ,Ta'limning
zamonaviy transformatsiyasi,11,2,18-20,2024,
11.
Andreyevna, Jaxongirova Tamila; ,CURRENT TRENDS AND DEVELOPMENT
FACTORS IN THE APPLICATION OF DIGITAL TECHNOLOGIES IN
EDUCATION,Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy
tendensiyalari va rivojlanish omillari,28,1,230-233,2024,
12.
Khabibullaeva F.K. The Problem of Adequacy in Russian Translations of A.
Kadiri’s novel “The Past Days”. Toronto. Design Engineering. 2022. – P. 6091-
6101.
13.
Abdullaevna, K. G. (2024). TRANSLATION CHALLENGES IN SCIENTIFIC
AND TECHNICAL TRANSLATION WITH A FOCUS ON TERMINOLOGICAL
DICTIONARIES. Science and innovation, 3(Special Issue 34), 178-181.
14.
Toshboyeva, O. (2024). THE TERMINOLOGY, GENESIS, AND LINGUISTIC
FOUNDATIONS OF "BRAND NAMES" IN THE WORLD OF LINGUISTICS.
University Research Base
, 992-995.
