T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
36
ISSN:3030-3613
VAQF QASHSHOQLIKNI QISQARTIRISHDAGI ASOSIY
INSTRUMENTLARDAN BIRI SIFATIDA: INDONEZIYA TAJRIBASI
Maxmudova Aziza Fayzulla qizi
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
Annotatsiya.
Ushbu maqola Indoneziyada vaqf institutining qashshoqlikni
kamaytirishdagi rolini tahlil qiladi va uning tajribasini o‘rganadi. Islomiy moliya
tizimining muhim tarkibiy qismi bo‘lgan vaqf tarixan ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
uchun asosiy manba bo‘lib xizmat qilgan. Tadqiqotda vaqfning iqtisodiy rivojlanishga
qo‘shgan hissasi tahlil qilinib, uning ta’lim, sog‘liqni saqlash va mikromoliyalashtirish
orqali ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga qaratilgan yondashuvlari ko‘rib chiqiladi.
Biroq, tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, vaqf tizimining samaradorligiga ma’muriy
muammolar, professional menejment yetishmovchiligi va jamoatchilik ishonchining
pastligi salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, agar vaqf instituti
to‘g‘ri rivojlantirilsa, u qashshoqlikni kamaytirish va barqaror rivojlanish maqsadlariga
erishishda muhim vositaga aylanishi mumkin. Shu bilan birga, u islomiy tamoyillar
asosida o‘zining asl mohiyatini saqlab qolishi zarur.
Tayanch so‘z va iboralar:
Vaqf, iqtisodiy rivojlanish, qashshoqlikni kamaytirish,
raqamli vaqf, Indoneziya.
Abstract.
This article analyzes the role of the Waqf institution in poverty
alleviation in Indonesia and examines its implementation. As a key component of the
Islamic financial system, Waqf has historically served as a fundamental source of
socio-economic development. The study evaluates the contribution of Waqf to
economic growth and explores its approaches to ensuring social stability through
education, healthcare, and microfinance. However, the research highlights that
administrative challenges, a lack of professional management, and low public trust
negatively impact the effectiveness of the Waqf system. The findings suggest that if
the Waqf institution is properly developed, it could become a vital instrument for
poverty reduction and sustainable development. At the same time, it is essential to
preserve its authentic Islamic principles.
Keywords:
Waqf, economic development, poverty alleviation, digital Waqf,
Indonesia.
Kirish
Islom inson hayotining barcha jabhalarini qamrab oluvchi mukammal din hisoblanadi.
Jumladan islom ijtimoiy moliyasi islom paydo bo’lishida jamiyatdagi boylikni
muvozanatlash va iqtisodiy ekspluatatsiyani to’xtatish uchun ishlab chiqilgan. Islomiy
moliya boylikni qayta taqsimlash va adolatli moliyaviy bitimlar orqali ijtimoiy adolatni
yaxshilashga qaratilgan. Islomiy moliya bir xilda tijorat va ijtimoiy o’lchovlarga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
37
ISSN:3030-3613
asoslangan. Islom ijtimoiy moliya sektori quyidagilarga asoslangan islom institutlarini
o’z ichiga oladi: zakot (majburiy sadaqa), sadaqa (ixtiyoriy xayriya), qard hassan
(foizsiz kreditlar) va vaqf (vaqf) kabi xayriya ishlari.
Bugun biz islom moliya mahsuloti bo’lgan ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga
qaratilgan mahsulot vaqf haqida to’liqroq tanishamiz. «Vaqf» so’zi lug’atda
«to’xtatish», «tutib qolish» maʼnosini anglatadi. Shariatda esa molning aslini ushlab
turib, foydasini Аllohga qurbat (yaqinlik) hosil qilish uchun sarflashga aytiladi. Vaqf
qilingan narsadan keladigan foyda vaqf qiluvchi belgilagan/ko’rsatgan sharʼiy maqsad
uchun sarf qilinadi va savobi vaqf qiluvchiga bo’ladi. Vaqf qilingan narsa sotilmaydi,
hadya qilinmaydi, meros qoldirilmaydi.
Quyidagi oyati karima vaqfning shariatda joriy qilinishiga dalolat qiladi: “Ey,
imon keltirganlar! Kasb qilgan narsalaringizdan va Biz sizlarga yerdan chiqarib bergan
narsalarimizdan sadaqa (ehson) qilinglar!” (“Baqara” surasi, 267-oyat)
1
.
Vaqfga alaqodor eng mashhur hadislardan biriga Аbu Hurayra roziyallohu anhu
rivoyat qilgan quyidagi hadis misol bo’la oladi: «Nabiy sollallohu alayhi vasallam:
«Odam bolasi vafot etganda, uning amallari kesiladi. Faqat uch narsadan: sadaqai
joriya (vaqf), manfaatlanadigan ilm va uning haqqiga duo qilib turuvchi solih
farzanddan kesilmaydi», dedilar». Beshovlaridan faqat Imom Buxoriy rivoyat
qilmagan
2
.
Islomda vaqfning asosiy maqsadi qashshoqlikni bartaraf etish va musulmon
ummatining ijtimoiy-iqtisodiy holatini yaxshilashdir. Tarixga nazar tashlasak, vaqf
islom tarixining dastlabki bosqichlaridan tortib, XIX asrning boshlariga qadar muhim
rol o’ynagan. Musulmon kishi ko’pchilik foyda oladigan bir ish qilib ketgan bo’ladi,
ana shundan kishilar foyda olib tursalar, o’lganidan keyin ham uning egasiga savob
yetib turadi. Shuning uchun ham musulmonlar islom taʼlimotlarini yaxshi tushunib,
ularga amal qilgan paytlarida bardavom savobdan umidvor bo’lib ko’plab vaqflar
qilganlar va beva-bechora, faqir-kambag’allarni ana shu vaqflar hisobidan taʼminlab
turganlar
3
.
Islomiy qashshoqlikni kamaytirish yondashuvi quyidagicha bo’linadi:
✅
Ijobiy chora-tadbirlar – daromadlarni oshirish, adolatli taqsimlash
✅
Oldini olish choralari – mulkni haddan tashqari jamg’arishni oldini olish
✅
Tuzatish choralari – zakot, sadaqa va vaqf orqali kambag’allarga yordam
berish.
Vaqf masjidlar, madrasalar, ta’lim muassasalari, kutubxonalar, mehmonxonalar
va boshqa jamoat binolarini qurishda muhim manba bo’lib xizmat qilgan. Uning
1
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf “Qur’on Karim va uning o’zbek tilidagi ma’nolar”i
2
www.islommoliyasi.uz
3
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf “Hadis va hayot” 11-juz
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
38
ISSN:3030-3613
foydalari faqat musulmon jamiyati bilan cheklanib qolmay, balki din, madaniyat va
irqiy tafovutlarni hisobga olmasdan barcha odamlarga xizmat qilgan.
Islom tarixida birinchi vaqf Madina shahridagi Qubo masjidi hisoblanadi. U 622
yilda Payg’ambar Muhammad (s.a.v.) tomonidan qurilgan. Vaqf tushunchasining
rivojlanishi ham aynan Madinada boshlangan. Masalan, Payg’ambar Muhammad
(s.a.v.) odamlarni Ruma qudug’ini sotib olib, uni jamoat uchun bepul foydalanishga
bag’ishlashga chaqirgan. Keyinchalik, Payg’ambar Muhammad (s.a.v.) xalifa Umar
ibn Xattobga Xaybarda o’z yerini vaqf sifatida bag’ishlashni maslahat bergan
4
. Bu esa
xayriya faoliyatini shaxsiy ehsondan jamiyat miqyosidagi muhim institutga
aylantirgan.
Adabiyotlar sharhi
Ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishga qaratilgan islom moliya mahsulotlari ko’plab
olimlar, tadqiqotchilar va tashkilotlar tomonidan chuqur o’rganilgan va muhim
xulosalar keltirilgan. Jumladan, Muhammad, M. T. S. H. va A. H. Mar Imanlar
barqaror qashshoqlikni bartaraf etish strategiyasi sifatida vaqf tamoyillarini
tadbirkorlikni rivojlantirish bilan birlashtiradigan nazariy asosni ishlab chiqishgan
5
.
Ular vaqfga an’anaviy xayriya yondashuvlari qashshoqlikni barqaror qisqartirish
o’rniga ko’pincha qaramlikni keltirib chiqaradi, tadbirkorlik vaqfi modellari esa
qashshoqlikni qisqartirishga yordam beradi degan xulosaga kelishgan.
S.Hasan, va M.Rabboniy o’zlarning empirik tadqiqotlarida vaqfga asoslangan
islom mikromoliyalash dasturlarining barqarorligi va samaradorligini, xususan,
ularning an’anaviy mikromoliyadan tashqarida bo’lgan o’ta kambag’al aholi
qatlamlarini qamrab olish qobiliyatini baholashga qaratganlar
6
. Tadqiqot shuni
ko’rsatadiki, vaqfga asoslangan mikromoliyalash odatda an’anaviy mikromoliyaviy
dasturlardan tashqarida bo’lgan aholini samarali qamrab olishi mumkin. Biroq,
mualliflarning ta’kidlashicha, barqarorlik uchun yetarli boshlang’ich kapitallashuv,
professional boshqaruv va tegishli me’yoriy bazalar muhim ahamiyatga ega.
Noordin, N. H., Xaron, S. N. va S.Kassimlarning tadqiqotlari Malayziyadagi
Vaqaf An-Nur Corporation Berhad (VANCorp) ning batafsil misolini o’rganish orqali
qashshoqlikni bartaraf etish uchun naqd pul vaqfini amalga oshirishda muhim
muvaffaqiyat omillarini aniqlashga qaratilgan. Tadqiqot qashshoqlikni bartaraf etish
bo’yicha aniq maqsadlarga ega bo’lgan samarali naqd pul vaqf institutlarini tashkil
etish bo’yicha batafsil yo’l xaritasini taqdim etadi. Mualliflarning takidla’shicha,
Malayziyaning qo’llab-quvvatlovchi tartibga solish, professional boshqaruv va
korporativ hamkorlikni birlashtirgan integratsiyalashgan yondashuvi zamonaviy
4
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf “Hadis va hayot” 11-juz
5
Muhammad, M. T. S. H. va Mar Iman, A. H. (2020). “Vaqf tadbirkorlik uchun asos sifatida”. Islom va Yaqin Sharq moliyasi
va boshqaruvi xalqaro jurnali, 13(3), 455-472.
6
Hasan, S. va Rabboniy, M. (2019). "Islom mikromoliyaviy vaqfi barqarormi? Bangladeshdagi empirik tadqiqot." Islomiy
hisob va biznes tadqiqotlari jurnali, 10(3), 357-372.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
39
ISSN:3030-3613
ijtimoiy muammolar uchun vaqfni jonlantirishga intilayotgan boshqa yurisdiktsiyalar
uchun qimmatli saboqlar beradi
7
.
Ahmad, U. va Faosiy A.Ogunbadolarning tadqiqotari yangi paydo bo’lgan
raqamli vaqf platformalarini o’rganish va shaffoflik, qulaylik va operatsion
samaradorlikni oshirish orqali qashshoqlikni bartaraf etishda vaqf samaradorligini
oshirish imkoniyatlarini baholashdan iborat edi. Tadqiqot vaqf muassasalariga raqamli
transformatsiya bo’yicha yo’l xaritasini taqdim etib, imkoniyatlarni ham, mumkin
bo’lgan tuzoqlarni ham aniqlaydi. Mualliflarning ta’kidlashicha, texnologiyaga vaqf
tamoyillari va qashshoqlikdan xalos bo’lish strategiyalari o’rnini bosuvchi emas, balki
uni faollashtiruvchi vosita sifatida qarash kerak
8
.
Shayx, S. A., Ismoil, A. G. va Mohd Shafiai, M. H. qiyosiy tadqiqotlarida vaqf
muassasalarining qashshoqlikka qarshi kurashdagi bir-birini to’ldiruvchi rolini
baholab, musulmonlar ko’p bo’lgan uchta davlatda (Indoneziya, Turkiya va Pokiston)
rasmiy ijtimoiy himoya tizimlariga qanday integratsiyalashganligini tahlil qilishni
maqsad qilishgan. Tadqiqot shuni ko’rsatadiki, vaqf institutlari tegishli
muvofiqlashtirish mexanizmlari mavjud bo’lganda davlat ijtimoiy himoya tizimini
samarali ravishda to’ldirishi mumkin. Mualliflar ushbu bir-birini to’ldirishni
kuchaytirish uchun maxsus siyosat tadbirlarini tavsiya qiladilar, jumladan huquqiy tan
olish, muvofiqlashtirilgan maqsadli tizimlar va qo’shma monitoring tizimlari
9
.
Ibrohim, H., Nor, E., & Muhammad, J. tadqiqotlari vaqfning qashshoqlikni
kamaytirishdagi samaradorligini baholash uchun maxsus ishlab chiqilgan, tegishli
o’lchov vositalaridagi muhim bo’shliqni bartaraf etish uchun ishlab chiqilgan keng
qamrovli baholash tizimini ishlab chiqish va tasdiqlashdan iborat edi. Tadqiqot vaqf
ma’murlarni kambag’allikni kamaytirish tashabbuslarini baholash va yaxshilash uchun
amaliy vosita bilan ta’minlaydi. Mualliflarning ta’kidlashicha, samarali o’lchov
nafaqat javobgarlik, balki o’rganish va moslashish uchun ham muhim ahamiyatga ega.
Ular turli baholash imkoniyatlariga ega bo’lgan tashkilotlar uchun amalga oshirish
bo’yicha ko’rsatmalar beradi
10
.
Zuki, M. S. M., Rahman, A. A. va A. Hasan qiyosiy tahlillarida beshta
yurisdiktsiyada (Malayziya, Indoneziya, Turkiya, Quvayt va Singapur) vaqf
institutlarini tartibga soluvchi me’yoriy-huquqiy bazani o’rganish, vaqfning
kambag’allikni bartaraf etishdagi samaradorligini oshiradigan yoki to’sqinlik qiluvchi
7
Noordin, N. H., Xaron, S. N. va Kassim, S. (2021). "Ijtimoiy moliya uchun naqd pul vaqfi: Malayziyada muvaffaqiyatli
amalga oshirish misoli." Islom valyuta iqtisodiyoti va moliyasi jurnali, 7(2), 367-390.
8
Ahmad, U. va Faosiy Ogunbado, A. (2022). “Qashshoqlikni barqaror qisqartirish uchun raqamli vaqf: muammolar va
imkoniyatlar”. Islom iqtisodiyoti va moliyasi tadqiqotlari xalqaro jurnali, 8(1), 41-63.
9
Shayx, S. A., Ismoil, A. G. va Mohd Shafiai, M. H. (2023). "Vaqfga asoslangan ijtimoiy xavfsizlik tarmoqlari: aksariyat
musulmonlar yashaydigan uchta mamlakatdan olingan dalillar". Thunderbird International Business Reviev, 65(2), 167-
182.
10
Ibrohim, H., Nor, E., & Muhammad, J. (2020). "Qashshoqlikni kamaytirishda vaqf samaradorligini o’lchash: baholash
tizimini ishlab chiqish va tasdiqlash". Islom iqtisodiyoti, bank ishi va moliyasi jurnali, 16(3), 43-67.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
40
ISSN:3030-3613
qoidalarni aniqlashdan iborat edi. Tadqiqot huquqiy sharoitlar vaqfning
qashshoqlikdan xalos bo’lish salohiyatini qanday qo’llab-quvvatlashi yoki cheklashini
baholash uchun asos bo’ladigan “Vaqf uchun tartibga solish samaradorligi indeksini”
ishlab chiqadi. Ushbu indeks huquqiy tan olish, institutsional avtonomiya, javobgarlik
mexanizmlari, moliyaviy moslashuvchanlik va benefitsiarlarni himoya qilish
o’lchovlarini o’z ichiga oladi
11
.
Tadqiqot metodologiyasi
Ushbu maqolada vaqfning bugungi kundagi holati, kelajakdagi imkoniyatlari,
boshqa musulmon davlatlardagi holat (Indoneziya misoida) hamda O’zbekiston uchun
olinishi kerak bo’lgan saboqlar tahlil qilinadi. Maqsad va vazifalarni amalga oshirish
uchun hozirgi vaqtda mavjud ilmiy adabiyotlar, oldingi nashrlar, ilmiy maqolalar, turli
tashkilotlarning veb-saytlari va boshqa tegishli manbalardan olingan ma’lumotlar
asosida tadqiqot olib borilgan. Bundan tashqari, maqola sifat jihatidan ilmiy
tadqiqotlarga asoslangan bo’lib, tahlillarni amalga oshirishda guruhlash, taqqoslash,
tasviriy statistik tahlillar, qiyosiy tahlillar va kuzatuv usullaridan foydalanilgan.
Shuningdek maqolada mavzu doirasida amalga oshirilgan tadqiqotlar, ilmiy ishlar va
maqolalar tahlil qilingan.
Tahlil va natijalar
Vaqf qadim davrlardan beri musulmon mamlakatlarining ijtimoiy-iqtisodiy
hayotida muhim ahamiyat kasb etib kelgan, chunki vaqf tizimi mamlakat moliya
manbalarini shakllantirishga hissa qoʼshgan.
Vaqf mulklari xususiy mulkchilik shaklidan chiqadi. Shu bilan birga, davlatga
ham tegishli hisoblanmaydi. Vaqflarni jamiyatning maʼlum ehtiyojlarini qondiradigan
jamoa mulki deyish mumkin.
Vaqf, kutubxonalar, maktab-madrasalar, oliy taʼlim muassasalari, shifoxonalar,
yetimxonalar, musofirxonalar, infratuzilma inshootlari qurish (yoʼllar, koʼpriklar,
quduqlar v.h.k.z) va boshqa shu kabi loyihalarni oʼz ichiga oladi.
Vaqfning sogʼliqni saqlash va taʼlim sohasi rivojiga qoʼshgan hissasi mamlakat
fuqarolari uchun imkon qadar teng imkoniyatlar yaratishga yordam beradi, teng
imkoniyatlar esa ijtimoiy adolatni taʼminlashga xizmat qiladi.
Indoneziya Statistika Agentligi tomonidan 2020 yil oxirida e’lon qilingan
ma’lumotlarga ko’ra, mamlakatdagi qashshoqlik darajasi 2019 yil sentabr oyidagi
9,22% dan 2020 yil mart oyida 9,78% gacha oshgan. Hozirgi qashshoqlik muammosini
hal qilish uchun jamiyat farovonligini oshiradigan xayriya tizimini rivojlantirish zarur
(Vadi va Nurzaman, 2020).
11
Zuki, M. S. M., Rahman, A. A. va Hasan, A. (2021). "Qashshoqlikni bartaraf etishda vaqfning me’yoriy-huquqiy
asoslari: beshta yurisdiktsiyaning qiyosiy tahlili". Islom iqtisodiyoti tadqiqotlari, 29(1), 1-23.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
41
ISSN:3030-3613
Bugungi kunda raqamli texnologiyalar ijtimoiy xizmatlar sohasiga ham kirib
kelmoqda. Ijtimoiy hayotimizda turli raqamli platformalar xayriya yig’imlarini tashkil
qilish uchun ishlatilmoqda (Razak, 2020), jumladan vaqf sohasida ham. Biroq, mavjud
ma’lumotlarga ko’ra, yiliga 77 trillion rupiya jamg’arilishi mumkin bo’lgan vaqf
mablag’laridan atigi 225 milliard rupiya yig’ilmoqda (Nursalikah, 2019). Bu katta farq
"ogohlantiruvchi signal" bo’lib, vaqf mablag’larini samarali yig’ish va jamiyat
farovonligiga hissa qo’shish uchun raqamli texnologiyalarni keng miqyosda joriy
qilish zarurligini ko’rsatadi.
So’nggi besh yil ichida Indoneziyada axborot va kommunikatsiya
texnologiyalaridan (ICT) foydalanish jadal rivojlanmoqda. Uy xo’jaliklari tomonidan
mobil telefonlardan foydalanish darajasi doimiy ravishda oshib, 2019-yilga kelib
63,53% ga yetdi. Kompyuter egalik qilish darajasi 18,78%, uy xo’jaliklarining
internetga kirish darajasi esa 73,75% ga yetdi. Internetdan foydalanish 2015-2019
yillar oralig’ida sezilarli darajada oshdi, 2015-yilda 21,98% bo’lgan bo’lsa, 2019-yilga
kelib 47,69% ga yetgan.
Bu ko’rsatkichlar Indoneziyada raqamli vaqfni rivojlantirish uchun qulay sharoit
mavjudligini
va
internet
hamda
texnologiyalarning
vaqf
sohasiga
integratsiyalashuvining muhimligini ko’rsatadi.
2020 yil mart oyida qashshoqlik darajasi 9,78% ni tashkil etdi, bu 2019 yil
sentabr oyiga nisbatan 0,56% ga va 2019 yil mart oyiga nisbatan 0,37% ga oshgan.
2020 yil mart oyida qashshoqlikda yashovchi insonlar soni 26,42 million kishiga yetdi,
bu 2019 yil sentabr oyiga nisbatan 1,63 millionga va 2019 yil mart oyiga nisbatan 1,28
million kishiga oshgan
12
.
Indoneziya hukumati qashshoqlikni tezkor ravishda kamaytirish uchun ancha
uyg’unlashgan, integratsiyalashgan va aniq maqsadga yo’naltirilgan strategiya ishlab
chiqdi. 2015-2019 yillar oralig’ida hukumat ushbu strategiyani muvaffaqiyatli amalga
oshirib, qashshoqlik darajasini 10% dan pastga – 9,22% gacha kamaytirishga erishdi.
Jahon banki tomonidan qabul qilingan xalqaro qashshoqlik standartlariga ko’ra,
Indoneziyada hozirda 9,9 million kishi (aholining 3,371%) o’ta qashshoqlik sharoitida
yashamoqda
13
.
12
Ahmad Fanani, Ardhika Wahyu Kuncoro, Ahmad bin Muhammad Husni, Elina Adi Wijayanti “The Contribution of
Waqf on Poverty Alleviation through Digital Platforms: A Case of Indonesia” Shirkah: Journal of Economics and
Business Vol. 6, No. 2 (2021), page 246-261
13
https://www.worldbank.org
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
42
ISSN:3030-3613
1-rasm: Vaqfdan foydalaniladigan sohalar
Indoneziya vaqf sohasi uchun ulkan salohiyatga ega mamlakatlardan biri
hisoblanadi. Bundan tashqari, Indoneziya jahon xayriya indeksi (Vorld Giving Index)
bo’yicha dunyodagi eng saxovatli davlat deb tan olingan.
Mamlakat bo’ylab vaqf yerlari 52,126 gektar maydonni egallab, 384,027 ta
nuqtada tarqalgan. Shuningdek, naqd vaqfning yillik salohiyati 180 trillion rupiyaga
teng ekani taxmin qilinmoqda (Svastika & El Maza, 2019).
Indoneziya Respublikasi Din ishlari vazirligining Vaqf va Zakotni rivojlantirish
bo’limi ma’lumotlariga ko’ra, Vaqfning Katta Rivojlanish Dasturi (Grand Design of
Vaqf) uchun 4 ta asosiy reja belgilangan:
Vaqf ekotizimini mustahkamlash
Vaqf harakati va targ’ibot kampaniyalarini kengaytirish
Vaqf institutlarining integratsiyasini kuchaytirish
Nazhir (vaqf boshqaruvchilari) malakasini oshirish
Indoneziyada vaqf mulklarini boshqaradigan uch turdagi nazir (vaqf
boshqaruvchilari) faoliyat yuritadi:
1.
Individual Nazir - odatda mahalliy jamoa yetakchilari yoki diniy arboblar
bo’lib, mahalliy vaqf aktivlarini boshqaradi.
2.
Tashkilot Naziri - diniy tashkilotlar tomonidan boshqariladi.
3.
Yuridik shaxs Naziri - maxsus vaqf boshqaruv institutlari bo’lib, quyidagi
yo’nalishlarda ishlaydi:
Naqd vaqf institutlari (masalan, Global Vakaf Foundation)
Korporativ vaqf tashkilotlari (masalan, Tabung Vakaf Indonesia)
Universitetga asoslangan vaqf jamg’armalari (masalan, UII Vaqf Board –
Indoneziya Islom Universiteti Vaqf Kengashi)
75%
14%
6%
5%
Indoneziyada vaqfdan foydalanish
Masjidlar
Ta'lim tizimi
Ijtimoiy va boshqa sohalar
Janoza ishlari uchun
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
43
ISSN:3030-3613
Bu uch toifa vaqf boshqaruvchilari Indoneziyada vaqfning samarali
boshqarilishi va rivojlanishida muhim rol o’ynaydi.
Naqd vaqf 2004-yildan rasmiy e’tirof etilgandan beri sezilarli o’sish ko’rsatdi:
2022-yilda jami yig’ilgan naqd vaqf mablag’lari: 819 milliard IDR (taxminan 53
million AQSh dollari). Yillik o’sish sur’ati: 15-20%. Naqd vaqf aktivlarining asosiy
kanallari quyidagilar (2-rasm). Garchi naqd vaqf yig’imlari yildan-yilga ortib
borayotgan bo’lsa-da, u hali ham o’zining to’liq salohiyatiga erisha olmagan. Yillik
taxminiy potensial 180 trillion IDR bo’lsa-da, hozirda yig’ilayotgan mablag’lar ushbu
summadan ancha pastligicha qolmoqda.
Vaqf yerlari aktivlarining taxminiy umumiy qiymati 2,000 trillion Indoneziya
rupiyasidan (taxminan 130 milliard AQSh dollaridan) oshadi, bu esa katta iqtisodiy
salohiyatga ega ekanligini ko’rsatadi.
Indoneziyadagi Innovatsion Vaqf Modellar
Naqd Vaqf bilan bog’liq Sukuk (CVLS - Cash Vaqf-Linked Sukuk)
2020-yilda ishga tushirilgan ushbu innovatsion moliyaviy vosita quyidagi
imkoniyatlarni yaratadi:
✅
Kam miqdordagi vaqf badallarini qabul qilish (minimum 1 million IDR)
✅
Vaqf mablag’lariga asoslangan davlat sukuklarini chiqarish
✅
Sukukdan tushgan daromadlarni ijtimoiy loyihalarga yo’naltirish
✅
Asosiy kapital (vaqf mablag’lari) doimiy vaqf sifatida saqlab qolish
Raqamli Vaqf Platformalari. Texnologiyaning rivojlanishi vaqf yig’imlarini
sezilarli darajada oshirishga yordam berdi:
Mobil ilovalar: LinkAja Syariah, ALAMI Vaqf
Figure 2: Naqd vaqf aktivlarining asoosiy kanallari
0
0.1
0.2
0.3
0.4
0.5
Masjidlar va diniy tashkilotlar – 20%
Vaqf institutlari – 38%
Islom banklari – 42%
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
44
ISSN:3030-3613
To’lov shlyuzlari: Kitavakaf.com
Blokcheyn asosidagi vaqf platformalari: HARA Vaqf Chain
2020-2023 yillarda ushbu platformalarning foydalanuvchilari soni 300-400% ga
oshdi, bu esa vaqfga kirishni soddalashtirdi va jamoatchilik ishtirokini oshirdi.
Mikro-moliyalashtirishga asoslangan Vaqf Modellar. Kichik biznes egalariga va
tadbirkorlarga vaqf asosida moliyaviy yordam berish dasturlari: Bank Vakaf Mikro
(BVM) Indoneziyada 60 dan ortiq filiallar faoliyat yuritmoqda.Foizsiz moliyalashtirish
imkoniyatini bermoqda.
Baitul Maal vat Tamvil (BMT) vaqf dasturlari
Ishlab chiqarish aktivlarining vaqfi – Uskuna va biznes ta’limi bilan ta’minlash
Universitet Vaqf Fondlari
Indoneziyaning yetakchi universitetlarida vaqf asosida rivojlanayotgan endovment
jamg’armalari:
Universitas Islam Indonesia (UII) – 200 milliard IDR (taxminan 13 million AQSh
dollari) endovment fondi
Universitas Darussalam Gontor – O’zini-o’zi moliyalashtiruvchi kampus tizimi
University of Airlangga Vaqf Center – Ilmiy tadqiqot va jamoat rivojlanishi dasturlari.
28 000 dan ortiq ta’lim muassasalari vaqf mablag’lari hisobidan qisman yoki
to’liq qo’llab-quvvatlanadi. Har yili taxminan 42 000 talabaga grant va stipendiyalar
ajratiladi. Islomiy universitetlarda tadqiqot endovment fondlari yaratilgan. Kam
ta’minlangan jamoalar uchun kasb-hunar o’rgatish dasturlari mavjud.
Indoneziyada vaqfning qashshoqlikni kamaytirishga qo’shgan hissasi turli
natijalarni ko’rsatmoqda:
✅
Bevosita benefisiarlar: Tadqiqotlar har yili taxminan 7,3 million indoneziyalik vaqf
dasturlaridan manfaat ko’rayotganini ko’rsatmoqda.
✅
Ish o’rinlari yaratish: Ishlab chiqarish bilan bog’liq vaqf loyihalari natijasida 14000
ta to’g’ridan-to’g’ri ish o’rni yaratilgan.
✅
Mikromoliyalashtirish imkoniyati: Bank Vakaf Mikro hozirda 27 000 nafar faol
qarz oluvchilarga xizmat ko’rsatmoqda va ularning 98% qarzni o’z vaqtida qaytarish
ko’rsatkichiga ega.
✅
Hududiy tafovut: Vaqf dasturlarining 68% qismi Java orolida to’plangan bo’lib,
Sharqiy Indoneziyada kam ta’sir ko’rsatilmoqda.
Kasri va Ahmed (2019) tadqiqotlariga ko’ra, vaqfdan foyda oluvchilar
daromadlarini 11-16% ga oshirishga erishgan. Loyihalarning barqarorligi dastur turiga
bog’liq bo’lib, har xil natijalarni ko’rsatmoqda.
Vaqf asosidagi sog’liqni saqlash muassasalari: 217 ta sog’liqni saqlash markazi
(shifoxonalar, klinikalar, tibbiyot markazlari), qishloq va chekka hududlarda mobil
tibbiy xizmatlar, maxsus davolash muassasalari (ko’z shifoxonalari, onalar va bolalar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
45
ISSN:3030-3613
uchun tibbiyot markazlari), har yili 3,4 million bemorga vaqf mablag’lari orqali tibbiy
xizmat ko’rsatiladi.
Indoneziyaning vaqf tizimida yutuqlar bilan bir qatorda kamcchilik va to’siqlar
ham bor. Jumladan, yer vaqfini sertifikatlash muddati juda uzun (8-14 oy davom etadi),
tartibga solish tizimi markazlashmagan (BVI va Din ishlari vazirligi o’rtasida
koordinatsiya sust), vaqf aktivlari to’liq ro’yxatdan o’tkazilmagan (36,3% vaqf
yerlarining sertifikati yo’q), raqamli vaqf ma’lumotlar bazasi yetarlicha rivojlanmagan,
professional menejment yetishmovchiligi, an’anaviy nazirlarning 73%i moliyaviy
savodxonlik bo’yicha rasmiy ta’lim olmagan, ishlab chiqarish va sarmoyaviy aktivlar
bo’yicha yetarli tajribaga ega emaslar, hisobot va javobgarlik tizimlari zaif, ko’pgina
vaqf tashkilotlari ko’ngillilar asosida ishlaydi, bu esa samaradorlikni pasaytiradi.
Sisvantoro va boshq. (2018) tadqiqotiga ko’ra:
47% odamlar vaqf mablag’larining noto’g’ri boshqarilishidan xavotirda.
38% odamlar vaqfni tashkilotlar orqali emas, balki bevosita xayriya qilishni afzal
ko’radi.
62% respondentlar vaqfni faqat yer bilan bog’liq deb hisoblaydi, naqd yoki
harakatlanuvchi aktivlar vaqfi haqida tushuncha kam.
Vaqf aktivlari yetarlicha daromad keltirmayapti:
Yer vaqflarining 77% i faqat diniy maqsadlar uchun ishlatilmoqda, ishlab
chiqarish va iqtisodiy foyda kam.
Naqd vaqf bo’yicha sarmoya daromadlari atigi 4-6% ni tashkil qiladi, bu esa
tijorat bozori darajasidan past.
Vaqf loyihalarining kichik ko’lamda amalga oshirilishi samaradorlikni
pasaytiradi.
Xulosa
Jahon Banki maʼlumotlariga koʼra, (2016) dunyoda 767 million kishi xalqaro
standartlarda belgilangan – kuniga $1,9 miqdoridagi minimal darajadan kam daromad
hisobiga kun koʼrmoqda. Sadaqa va oʼzaro yordam esa ijtimoiy adolat va nisbiy
tenglikka erishish borasidagi asosiy tushunchalardan boʼlib, Islom dinida muhim
ahamiyatga ega. Ijtimoiy adolat oʼrnatish borasidagi vazifasidan kelib chiqib bu
tushunchalar inson iymonining asosiy ustunlaridan hisoblanadi. Jamiyatdagi
tengsizlikni (kambagʼallik, nochorlik va hokazo) Islom Ijtimoiy Moliyasi (IIM)
yordamida kamaytirishga erishish mumkin.
Vaqf tizimining inson va jamiyat taraqqiyotini taʼminlashdagi oʼrniga quyidagilarni
misol qilib keltirish mumkin:
Vaqf ham zakot kabi boyliklar taqsimoti va ularning samaradorligi oshishiga
xizmat qiladi;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
46
ISSN:3030-3613
Sogʼliqni saqlash, infratuzilma / shaharsozlik, taʼlim tizimi rivojiga kiritilgan
vaqf koʼrinishidagi beminnat sarmoyalar, davlat byudjetining ijtimoiy himoyaga
ajratilayotgan qismining muayyan darajada oʼrnini qoplaydi va shu orqali davlat
xarajatlarining bir qismini oʼziga oladi (davlat byudjetidan tejab qolingan mablagʼlarni
esa iqtisodiyotning boshqa sohalarga yoʼnaltirish imkoniyati paydo boʼladi);
Mamlakat infratuzilmasining yaxshilanishi iqtisodiyot oʼsish surʼatlarining
tezlashishiga va barqaror iqtisodiyotga erishishga yordam beradi;
Mamlakat fuqarolari (va xatto boshqa yurtlardan kelgan qiynalib qolgan
musofirlar)ning davlat va yurtning badavlat kishilaridan (ularning vaqf uchun ajratgan
boyliklari sababli) roziligi sabab jamiyat aʼzolari oʼrtasidagi oʼzaro munosabatlar va
umumiy muhit yaxshilanadi;
Tabiiyki, bu ishlar tushunarli qoidalar asosidagi shaffof boshqaruv tizimi tatbiq
qilinishini talab etadi. IIM vositalarining nochorlikni kamaytirish yoʼlidagi ahamiyatini
anglab yetish, ularni toʼgʼri targʼib qilish va hayotga tatbiq etish vaqti keldi.
Indoneziyaning vaqf tizimi an’anaviy diniy ehsonlardan ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
vositasi sifatida rivojlanib bormoqda. Aktivlarni optimallashtirish, professional
boshqaruv va jamoatchilik ishonchi kabi muhim muammolar hanuz saqlanib
qolayotgan bo’lsa-da, innovatsion modellar va tartibga solish islohotlari Indoneziyani
vaqf rivojlanishining global yetakchilaridan biriga aylantirish imkoniyatini
yaratmoqda.
Texnologiyalarni integratsiya qilish,
Vaqf boshqaruvining professionalizatsiyasi,
Milliy rivojlanish maqsadlariga moslashtirish
Yuqooridagi ko‘rsatgichlar vaqfni Indoneziyaning ijtimoiy moliya tizimida
tobora muhim rol o’ynovchi sektor sifatida shakllantirmoqda. Agar vaqf institutlari
to’g’ri rivojlantirilsa, ular Indoneziyaning qashshoqlikni kamaytirish va barqaror
rivojlanish maqsadlariga erishishida katta hissa qo’shishi mumkin, shu bilan birga
islomiy tamoyillar asosida o’zining asl mohiyatini saqlab qoladi. Qashshoqlikni
kamaytirish bo’yicha vaqfning ta’siri bor, lekin hali ham optimallashtirish zarur!
Yer va naqd vaqfni ishlab chiqarish va investitsiya loyihalariga yo’naltirish
lozim.
Vaqf boshqaruvchilarining (nazhir) moliyaviy va investitsiya sohasidagi
malakasini oshirish kerak.
Raqamli texnologiyalarni kengroq joriy qilish va jamoatchilik ishonchini oshirish
muhim.
Vaqf aktivlarini daromad keltiruvchi sohalarga yo’naltirib, barqaror rivojlanishni
ta’minlash lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
47
ISSN:3030-3613
1.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf “Qur’on Karim va uning o’zbek
tilidagi ma’nolar tarjimasi”
2.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf “Hadis va hayot” 11-juz
3.
4.
Fauzia, A. (2008). Faith and the state: A history of Islamic philanthropy in
Indonesia. Brill Academic Publishers.
5.
Kasri, R. A., & Ahmed, H. (2019). Assessing socio-economic development based
on Maqāṣid al-Sharīʿah principles: Normative frameworks, methods and
implementation in Indonesia. Islamic Economic Studies, 27(2), 55-77.
6.
Mohsin, M. I. A. (2013). Financing through cash-waqf: A revitalization to
finance different needs. International Journal of Islamic and Middle Eastern
Finance and Management, 6(4), 304-321.
7.
Nasution, M. E. (2017). Cash waqf and Islamic microfinance development in
Indonesia. Journal of Islamic Economics, Banking and Finance, 13(1), 171-186.
8.
Rusydiana, A. S., & Devi, A. (2018). Elaborating cash waqf development in
Indonesia using analytic network process. International Journal of Islamic
Business and Economics, 2(1), 1-13.
9.
Siswantoro, D., Rosdiana, H., & Fathurahman, H. (2018). Reconstructing
accountability of the cash waqf (endowment) institution in Indonesia.
Managerial Finance, 44(5), 624-644.
10.
Suhairi, & Asytuti, R. (2019). Wakaf produktif sebagai alternatif sumber
pendanaan pendidikan: Studi kasus di Universitas Islam Indonesia [Productive
waqf as an alternative source of educational funding: A case study at the Islamic
University of Indonesia]. Jurnal Al-Iqtishad, 11(2), 227-246.
12.
Ahmad Fanani, Ardhika Wahyu Kuncoro, Ahmad bin Muhammad Husni, Elina
Adi Wijayanti “The Contribution of Waqf on Poverty Alleviation through
Digital Platforms: A Case of Indonesia” Shirkah: Journal of Economics and
Business Vol. 6, No. 2 (2021), page 246-261
13.
Jazil, T., Rofifah, S., & Nursyamsiah, T. (2019). Determinant factors motivated
Waqif to donate waqf. El-Barka: Journal of Islamic Economic and Business,
2(2), 162-190.
