T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
312
ISSN:3030-3613
IJTIMOIY TARMOQLARDAGI AXBOROT XURUJLARI VA
TAHDIDLARI: MUAMMOLAR, OQIBATLAR VA YECHIMLAR
Qobiljonova Mavludaxon Qobiljon qizi
Andijon davlat Pedagogika insituti Musiqa ta’lim yo’nalishi 1- kurs talabasi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ijtimoiy tarmoqlarda sodir bo‘layotgan axborot
xurujlari va tahdidlarining mazmuni, turlari, maqsadlari va salbiy oqibatlari chuqur
tahlil etilgan. Shuningdek, bu tahdidlarning yoshlar ongiga, ijtimoiy barqarorlikka va
milliy xavfsizlik tizimiga ta’siri haqida ilmiy fikrlar ilgari suriladi. Maqola so‘ngida
axborot xurujlariga qarshi kurashishda media savodxonlik, texnologik vositalar va
huquqiy mexanizmlarning roli alohida ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
ijtimoiy tarmoqlar, axborot xavfsizligi, dezinformatsiya, feyk
yangiliklar, axborot urushi, raqamli madaniyat, media savodxonlik.
KIRISH:
XXI asr jamiyati axborot asri deb e’tirof etilayotgan bo‘lsa, bugungi
kun hayotining eng muhim bo‘g‘inini ijtimoiy tarmoqlar tashkil qilmoqda. Ular
shaxsiy fikr bildirish, axborot tarqatish, siyosiy va ijtimoiy faollikni namoyon
qilishning erkin maydoniga aylangan. Shu bilan birga, ularning imkoniyatlaridan
zararli maqsadlarda foydalanish, ya’ni axborot xurujlari orqali jamiyatga, alohida
qatlamlarga yoki davlat institutlariga qarshi tahdidlar keltirib chiqarish holatlari ham
kuchaymoqda.
Axborot xurujlari: nazariy asoslar va tushuncha tahlili
Axborot xurujlari — bu axborot resurslaridan foydalanib, maqsadli
auditoriyaning fikrlash jarayonini, hissiy holatini, ijtimoiy yoki siyosiy pozitsiyasini
manipulyatsiya qilishga qaratilgan harakatlardir.
Amerikalik olim Harold Lasswellning kommunikatsiya modeli (Kim? Nima
degan? Qaysi kanal orqali? Kimga? Qanday ta’sir bilan?) axborot xurujlarining
mexanizmini tahlil qilishda asosiy nazariy asoslardan biridir. Ijtimoiy tarmoqlar bu
modelda “kanal” rolini o‘ynaydi. Shu orqali dezinformatsiya yoki manipulyativ
kontentlar keng ommaga tezda tarqatiladi.
Asosiy axborot tahdidlari shakllari
Axborot xurujlarining asosiy turlari quyidagilardan iborat:
1. Dezinformatsiya
Atayin yolg‘on yoki noto‘g‘ri kontekstda berilgan axborotlar orqali ijtimoiy
muvozanatga putur yetkazish.
2. Feyk yangiliklar
Soxta yangilik saytlari va sahifalar orqali tarqatiladigan, ko‘pincha shov-shuvli
sarlavhalar bilan odamlarni chalg‘itishga mo‘ljallangan axborotlar.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
313
ISSN:3030-3613
3. Trollar va botlar
Ijtimoiy tarmoqlarda ongli ravishda muhokamalarga ta’sir ko‘rsatishga
urinadigan sun’iy foydalanuvchilar yoki maosh evaziga ishlovchilar.
4. Phishing
Soxta linklar orqali foydalanuvchining shaxsiy axborotlarini o‘g‘irlash.
5. Psixologik tahdidlar
Jamiyat ruhiyatiga doimiy salbiy axborot orqali ta’sir ko‘rsatish.
6. Radikal g‘oyalar targ‘iboti
Ekstremistik g‘oyalarni yoshlar ongiga singdirish.
Tahdidlarning oqibatlari
Axborot xurujlari jamiyatda quyidagi salbiy oqibatlarni keltirib chiqaradi:
- Jamiyatda vahima va ishonchsizlik kuchayadi
- Davlat institutlariga ishonch kamayadi
- Yoshlar orasida radikal g‘oyalarga moyillik ortadi
- Ijtimoiy barqarorlik izdan chiqadi
- Milliy xavfsizlikka bevosita tahdid tug‘iladi
Axborot tahdidlariga qarshi kurashish yo‘llari
Axborot tahdidlariga qarshi kurashish ko‘p qirrali, tizimli va uzluksiz
yondashuvni talab qiladi:
1. Media savodxonlikni oshirish
Aholi orasida tanqidiy fikrlashni rivojlantirish.
2. Huquqiy tartibga solish
Qonunlar orqali manipulyativ kontent tarqatishga qarshi choralar.
3. Texnologik monitoring
Zararli kontentni avtomatik aniqlovchi algoritmlarni joriy etish.
4. Davlat va fuqarolik jamiyati hamkorligi
Ijtimoiy tarmoqlarda mas’uliyatli faoliyatni rag‘batlantirish.
XULOSA:
Axborot xurujlari — bu zamonaviy jamiyatga qarshi olib
borilayotgan eng kuchli va murakkab tahdid shaklidir. Ayniqsa, yoshlar ongiga ta’siri
kuchli. Bu tahdidlarning oldini olish uchun har bir shaxs media savodli bo‘lishi,
davlat esa bu borada kuchli siyosat olib borishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Lasswell, H.D. (1948). The Structure and Function of Communication in Society.
2.
Oxford Internet Institute. (2020). The Global Disinformation Order.
3.
Castells, M. (2012). Networks of Outrage and Hope.
4.
Cybersecurity Ventures. (2023). Cybercrime Report.
5.
O‘zbekiston Respublikasi “Axborot xavfsizligi to‘g‘risida”gi qonuni. (2021).
