T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
286
ISSN:3030-3613
MAKTABLARDA GIPPERAKTIV O‘QUVCHILAR BILAN KORREKSION
MASHGʻULOTLAR OLIB BORISH MASALALARI
Mamatqulov Parvoz Xolboyevich
Jizzax viloyati Baxmal tumani 47-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya
: Bugungi kunda bolalarda giperaktivlik (diqqat yetishmasligi
buzilishi) muhim muammolardan biridir. Mazkur maqolada gipperaktiv
oʻquvchilarni davolash va psixalogik tavsiyalar haqida fikrlar yoritilgan.
Kalit soʻzlar:
Giperaktivlik belgilari, oʻsmirlik davri, kognitiv tuzatish,
xulqatvor
KIRISH
Ijtimoiy sohadagi muammoning ahamiyati maktabda giperaktivlik belgilari
bo’lgan bolaning yo’li muvaffaqiyatsizliklardan boshlanishi bilan
belgilanadi.Muvaffaqiyat tuyg’usining yetishmasligi ikkinchi darajali hissiy
tanglikni keltirib chiqaradi va o’z-o’zini hurmat qilishni kamaytiradi. O’smirlik
davrida ko’plab bolalarda xatti-harakatlarning buzilishi ko’payishi mumkin.
Giperaktivlik belgilari bo’lgan bilan og’rigan o’smirlar g’ayri-ijtimoiy harakatlar
va huquqbuzarliklarni sodir etish, alkogolizm va giyohvandlikni rivojlantirish xavfi
ostida.
Hozirgi vaqtda xulq-atvori buzilgan va ular bilan bog’liq o’rganish
qiyinchiliklari bo’lgan bolalarning muammolari ayniqsa dolzarbdir. Bunday bolalar
o’zlarining bezovtaligi, e’tiborsizligi, baland ovozi, doimiy harakati bilan
psixologlarning e’tiborini tortadi. Doimiy hayajonlangan, bezovta
bo’lib,sinfdoshlariga o’qituvchining topshirig’ini bajarishga, dars mavzusi ustida
ishlashga diqqatni jamlashga to’sqinlik qiladi, doimiy ravishda o’z ishlari bilan
band bo’ladi,ularni joyida ushlab turish, topshiriqni tinglashga majbur qilish qiyin
va undan ham ko’proq uni oxirigacha to’ldiring. Ular haddan tashqari faollik va
dürtüsellik tufayli o’qituvchilar uchun noqulaydir. Va zamonaviy ta’lim tizimi
giperaktiv bolalar bilan ishlashga moslashtirilmagan.Giperaktiv bolalar sonining
ko’payishi bilan ularning ta’lim samaradorligi muammosi dolzarb bo’lib, muhokama
qilinadi. Agar bir necha yil avval boshlang’ich sinflarda bir sinfda 1-2 nafar
giperaktiv bola bo’lgan bo’lsa, hozirda o’quvchilarning taxminan 20-30 foizi shu
guruhga to’g’ri keladi. Ko’pincha, barcha mavjud xulqatvor muammolari bilan,
bunday bolalarning aql-zakovati saqlanib qoladi, ular maktab o’quv dasturini
muvaffaqiyatli o’zlashtirishlari mumkin, ammo buning uchun maktab muhitining
talablari bolaning imkoniyatlariga mos kelishi kerak.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
287
ISSN:3030-3613
Bolaning aqliy va shaxsiy rivojlanishining asoratlari, qoida tariqasida, ikkita
omilga bog’liq:
- ta’limdagi xatolar yoki ma’lum bir etuklik;
- asab tizimiga minimal zarar.
Ko’pincha, bu ikkala omil bir vaqtning o’zida harakat qiladi, chunki.
Kattalar ko’pincha bolaning asab tizimining xatti-harakatlaridagi qiyinchiliklarga asos
bo’lgan xususiyatlarini kam baholaydilar yoki e’tiborsiz qoldiradilar va bolani
turli xil noto’g’ri tarbiyaviy ta’sirlar bilan "to’g’rilash" ga harakat qiladilar.
Shuning uchun ota-onalar oʻqituvchilarni bezovta qiladigan bolaning xatti-
harakatlarining haqiqiy sabablarini aniqlay olish va u bilan ishlash usullarini
belgilash juda muhimdir. Buni amalga oshirish uchun bolalarning aqliy
rivojlanishidagi ushbu buzuqlik belgilarini aniq tasavvur qilish kerak, ularning
bilimlari bola bilan ishlashni to’g’ri qurishga va muayyan asoratlarning og’riqli
shakllarga aylanishini aniqlashga imkon beradi.
Ma’lum bo’lishicha, gipperaktiv bolalar o’zlarining buday hatti-xarakatlarini
namoyon bo’ishi uchun yetarli darajada sharoit bo’lishi kerak. Agar uyda doimiy
tortishish yoki boshqa tarbiyaviy choralar orqali o’zini bunday tutishi qat’iyan
man etilgan bo’lsa, maktabda ular ancha gipperaktiv bo’ladi. Aksincha, agar
maktab ularga qattiqqo’l bo’lsa ular uyda juda faol bo’lishadi. Shu sababli ota-
onalar va o’qituvchilar hamkorlikda faoliyat olib borsa maqsadga muvofiq
bo’ladi.Giperaktiv bolaning o’qituvchilari va psixologlari uchun amaliy
tavsiyalar.Giperaktiv bolalarni tuzatish bo’yicha maktab dasturi bolalarga
o’rganishdagi qiyinchiliklarni yengishga yordam beradigan kognitiv tuzatishga
tayanishi kerak.
1) Diqqat yetishmasligi giperaktivligi buzilgan bolalarning neyropsikologik
xususiyatlarini o’rganish.
2) Giperaktiv oʻquvchilar bilan yakka tartibda ishlash. Giperaktiv bola
doimo psixalogning ko’z o’ngida, sinfning markazida, doska oldida bo’lishi kerak.
Giperaktiv bola uchun sinfdagi eng yaxshi joy o’qituvchi stoli qarshisidagi
yoki o’rta qatordagi birinchi stoldir.
3) Jismoniy tarbiya va dam olishni kiritish bilan dars rejimini o’zgartirish.
4) Giperaktiv oʻquvchilarning energiyasini foydali yo’nalishga
yo’naltirish:doskani yuvish, daftarlarni tarqatish va hokazo.
5) Oʻquvchi bilan kechki payt emas, kunning boshida ishlash maqsadga
muvofiqdir.
6) O’qituvchilar gipperaktiv o’quvchilari bilan ko’proq muloqatda bo’lishi
kerak.
7) Taktil aloqadan foydalaning (massaj, teginish, silash elementlari).
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
288
ISSN:3030-3613
8) Sinfda chalg’ituvchi obyektlarning minimal soniga ega bo’lish maqsadga
muvofiqdir.
I) Ichki xotirjamlikni saqlang.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –Toshkent.: O‘zbekiston. 2018. –B.
40.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 20 apreldagi «Oliy ta’lim
tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ-2909-son qarori.
// O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017 y., 18-son, 313-
modda, 19son, 335-modda, 24-son, 490-modda, 37-son, 982-modda.
3.
Oxunjonova O. Ta’lim bosqichlarida sinonimlar mavzusini o‘qitish metodikasi. ,
ped. f. n. dissertatsiya, -T.: 2009.
4.
Palagina N.N. Voobrajenie u samogo istoka. - Bishkek: «Ilim», 2002.
5.
PalaginaN.N.Razvitie voobrajeniya u detey vtorogo goda jizni// Doshk. vosp. –
2003. - № 6. - S. 241.
Palagina N.N. Diagnostika urovnya voobrajeniya detey rannego vozrasta //
Voprosq psixologii. – 1994. - № 5. - S. 12 –20.
