T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
259
ISSN:3030-3613
FURQAT LIRIKASIDA BAHOR TASVIRI
Jo‘rayeva Nargiza Tilovmurodovna
Termiz davlat universiteti akademik litseyi
O‘qituvchisi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada XIX asr oxiri – XX asr boshlaridagi o‘zbek
adabiyotining yorqin vakillaridan biri bo‘lgan Furqatning lirik she’riyati tahlil qilinadi.
Ayniqsa, shoir ijodida bahor mavzusi qanday tasvirlangani, uning poetik san’atda
qanday badiiy vositalar orqali ifodalangani chuqur tahlil etiladi. Bahor obrazining
Furqat lirikasidagi ruhi, estetik yondashuvi va uning ijtimoiy-ruhiy ma’nodagi
ahamiyati ochib beriladi. Maqolada Furqatning bahorga bag‘ishlangan she’rlari tahlil
qilinib, undagi timsollar, metaforalar, badiiy tasvir vositalari orqali shoirning tabiatga,
hayotga, kelajak umidlariga bo‘lgan munosabati yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Furqat, lirika, bahor, tabiat tasviri, badiiy vosita, obraz, she’riyat,
ruhiy holat, metafora, simvol.
O‘zbek adabiyoti tarixida o‘ziga xos poetik yo‘nalishga ega bo‘lgan shoirlardan
biri bu – Furqatdir. U o‘zining samimiy, hayotiy va ruhiy boy she’riyati bilan o‘zbek
lirikasini yangi bosqichga olib chiqqan. Furqat she’rlarida tabiat, ayniqsa bahor fasli
alohida o‘rin tutadi. Bahor – yangilanish, hayot, muhabbat va umid timsoli sifatida
shoir lirikasining asosiy mavzularidan biri hisoblanadi.
XIX asrning uchinchi choragida o‘zbek adabiyoti sahnasiga kirib kelgan Furqat,
adabiyotda yangi yo‘nalishlar yaratgan shoir sifatida tanilgan. Adabiyotshunos Begali
Qosimov uning lirik shoirlik qirrasini alohida e’tirof etadi. Garchi u ilk o‘zbek
gazetalaridan birida faoliyat yuritib, ko‘plab maqolalar yozgan va “Sarguzashtnoma”
kabi asar muallifi bo‘lgan bo‘lsa-da, xalq uni asosan shoir sifatida tan olgan. Bu esa
Furqatning o‘zbek adabiyotida gumanistik lirikaning taraqqiy etishiga katta hissa
qo‘shganidan dalolat beradi. Uning she’riy merosi, xususan, samimiy tuyg‘ular bilan
boyitilgan g‘azallar, erkinlikka tashna musaddaslar va ayriliq azoblarini aks ettirgan
maktublari o‘zbek adabiyotiga yangicha ohanglar olib kirgan. Furqat ijodini o‘rganar
ekanmiz, unda turli janrlarning keng qamrovi va mazmuniy xilma-xilligini kuzatamiz.
Shoir g‘azal, muxammas, musaddas, manzuma, masnaviy kabi she’riy janrlarda
samarali ijod qilgan. Ayniqsa, uning g‘azallarida mavzularning boyligi, ehtiros va ichki
kechinmalarning kuchli ifodasi kitobxonni hayratga soladi. Har bir g‘azal o‘ziga xos
tuzilma, badiiy ifoda va ruhiy holat bilan ajralib turadi. Qofiya, radif va badiiy san’at
vositalarining mohirona qo‘llanilishi esa shoirning ichki dunyosini ochib beradi.
Furqat o‘zining lirik merosi bilan o‘zbek adabiyotida muhim o‘rin egallagan
shoirlardan biridir. Uning g‘azallari son jihatdan salmoqli bo‘lib, ular 200 atrofida
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
260
ISSN:3030-3613
ekani ma’lum. Ushbu g‘azallarning asosiy mavzusi inson va koinot o‘rtasidagi
murakkab va chuqur bog‘liqlik, ularning o‘zaro munosabatlaridir.
Shoir lirik janrning deyarli barcha turlarida — g‘azal, musamman, tarji’band,
masnaviy, qasida, qit’a va fardlarda o‘z salohiyatini namoyon qilgan. U she’riyatda
eng avvalo Alisher Navoiy va Fuzuliyni o‘ziga ustoz deb bilgan, ularning ijodidan
ilhom olib, ba’zida bu ilhom ohang va mazmun uyg‘unligigacha yetgan. Masalan,
Navoiyyning mashhur tarji’bandidagi “Nechuk may bila bo‘lmasin ulfatim’’ satri bilan
boshlangan band orqali shoir bu dunyo sirlarini anglashda o‘z ojizligini ifodalagan. U
koinotning murakkab tuzilmasi, hayot va o‘limning sabablari oldida hayratda qolgan.
Hatto ilm, ibodat, sohbatlar yoki murshid va tabiblar ham unga haqiqatni anglashda
yordam bera olmaganini achinish bilan tasvirlaydi. Band ohangdor tarzda «Xarobat aro
kirdim oshufta hol, May istarga ilgimda sing‘on safol» bayti bilan yakunlanadi.
Furqatning mashhur “Ko‘ngul dardiga topmay boraman hargiz davo istab” deb
boshlanadigan g‘azali ham mazmunan aynan shu ruhda yozilgan. Bu asarda ham shoir
ichki iztirobini badiiy vositalar orqali ifodalaydi.
Furqatning bu kabi she’rlari inson qalbining eng nozik, eng chuqur iztirob va
izlanishlarini aks ettiradi. Shoir o‘z asarlari orqali nafaqat o‘zining, balki har bir
o‘quvchining ichki kechinmalarini, hayotdagi murakkab savollarni ifodalaydi.
Furqatning she’rlarida Vatan manzaralari, bahor go‘zalligi, jo‘shqin muhabbat
tuyg‘ulari, insoniy fazilatlar, hayotning quvonchli onlari va kundalik tashvishlari keng
yoritilgan. U inson qalbi, tuyg‘ulari, mehri va dardini nafis tarzda ifodalaydi. Masalan,
“Bahor ayyomida gulgasht etarga bir chaman boʻlsa”, “Umr xush oʻtmas bahor ayyomi
sahro boʻlmasa”, “Surmadin koʻzlar qaro, qoʻllar xinodin lolarang”, “Koʻngul dardi
gʻatopmay boraman hargiz davo istab”, “Fasli navbahor oʻldi ketubon zimistonlar”
kabi g‘azallari buning yorqin namunasidir. Shuningdek, “Etti falak”, “Biri”, “Istar
ko‘ngul”, “Do‘st”, “Ko‘kulung” radifli muxammaslari, Navoiy g‘azallariga yozilgan
taxmislari ham o‘z davrining mazmun va badiiy jihatdan mukammal asarlari qatoridan
joy olgan.
Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, Furqat o‘zbek adabiyotida mashhur g‘azalnavis
shoir sifatida tanilgan. Uning yozgan bir qancha g‘azallari aruz vaznida bitilgan bo‘lib,
mumtoz lirikaning chiroyli namunalaridan hisoblanadi. Masalan, “Yashnab oʻtsang
lolagun xil’at kiyib, aylab shitob, Tushmagʻaymu rasa ahlin jonlarigʻa pechu tob” bayti
bilan boshlanuvchi g‘azali 7 baytdan iborat bo‘lib, an’anaviy qofiyalanish tizimi — a-
a, b-a, d-a, s-a tarzida davom etadi. Ushbu g‘azal aruzning ramali musammani mahzuf
bahrida yozilgan.
Mazmun jihatidan bu g‘azal ishqiy-intim lirikaning yorqin namunasidir. Unda
lirik qahramon o‘z his-tuyg‘ularini bevosita sevgiliga murojaat shaklida ifodalaydi.
“Volai ruxsoring, ey, gul, gulshan ichra andalib, Ishqing emas, shavqing oʻtida oʻrtanib
boʻlsa kabob” baytida ham shoir sevgi, muhabbat olovida kuyayotgan dil holatini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
261
ISSN:3030-3613
ifodalaydi. G‘azalda “ey, gul” kabi murojaat shakllari orqali sevgilining go‘zalligi va
jozibasiga yuksak baho beriladi. Shuningdek, Furqat o‘z lirik qahramonini ko‘pincha
bulbul timsolida tasvirlab, o‘zini gul atrofida visol izlayotgan, muhabbat dardida
kuymoqda bo‘lgan bulbulga qiyos qiladi. Bu obraz uning ko‘plab she’rlarida uchraydi
va Furqat lirikasining o‘ziga xos badiiy xususiyatlaridan biri sanaladi.
Shoir o‘zining umrini ezgulik va go‘zallik bilan bezab, mazmunli tarzda
o‘tkazishni istaydi. Bu fikr, inson hayoti bahor faslidek o‘tkinchi ekani orqali
ifodalanadi. G‘azaldagi “Fasli navbahor o‘ldi, ketibon zimistonlar, Do‘stlar
g‘animatdur, sayr eting gulistonlar” misralari ham aynan shu hayot falsafasini aks
ettiradi. Ushbu g‘azal tabiat mavzusida yozilgan bo‘lib, 8 baytdan tashkil topgan.
Vazni esa hazaji musammani ashtar bo‘lib, unda radif ishlatilmaganligi bilan e’tiborni
tortadi.
1
Ma’lumki, g‘azal san’atida badiiy vositalardan foydalanish orqali shoirning
ichki kechinmalari, ruhiy holati ochib beriladi. Mazkur g‘azalda ham turli san’at
turlariga murojaat qilingan. Masalan, birinchi baytda tazod san’ati yaqqol ko‘zga
tashlanadi — “zimistonlar” va “gulistonlar’’ qarama-qarshiligi orqali.
Keyingi baytlarda esa tanosub san’ati qo‘llanilgan. “Nastaran yuvib yuzni,
yosumon tuzib o‘zini, Nargis ochibon ko‘zni intizori yoronlar” misralarida gul nomlari
bir-biriga mos holda tasvirlangan bo‘lib, ular o‘zaro bog‘liq g‘oyaviy hamohanglikni
yuzaga keltiradi.
Shuningdek, “Qumrilar qilib ku-ku, bulbul aylabon chah-chah, Sarv gul uza
doim tortar oh-u afg‘onlar” baytida tanosub san’ati qumri, bulbul, sarv va gul obrazlari
orqali davom ettiriladi. Bundan tashqari, intoq — jonlantirish san’ati ham qo‘llanilgan,
ya’ni qushlarga insoniy xususiyatlar beriladi.
Navbatdagi baytda, “Bulbul o‘qug‘och yig‘lab subhidam xazon faslin, G‘uncha
qon yutub, yuz chok etti gul giribonlar” — tashxis san’ati yorqin ifoda topgan. Bu
yerda bulbul yig‘laydi, g‘uncha esa “qon yutib’’, gul “giribonini yirtadi’’, ya’ni jonsiz
tabiat obrazlariga insoniy sifatlar yuklangan.
Furqat ijodini tahlil qilar ekanmiz, uning lirikasida mavzular xilma-xilligi,
obrazlar orqali chuqur ruhiy kechinmalar tasviri va badiiy vositalardan samarali
foydalanish poetik mahoratini ko‘rsatadi. Shoirning so‘z boyligi, obraz yaratish
qobiliyati va til ustida erkin ishlay olish salohiyati uning ijodining asosiy kuchlaridan
biridir.
Furqat bahorni faqat fasl sifatida emas, balki ichki holat, ruhiy uyg‘onish, yangi
bosqichning boshlanishi sifatida ko‘rsatadi. Shoir bahorni ilhom manbai deb biladi va
bu fasl orqali o‘zining jamiyatga, hayotga, muhabbatga bo‘lgan munosabatini
ifodalaydi.
1
G‘ulomov A. Furqat ijodi va uning badiiy olami. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995. – 180 b.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
262
ISSN:3030-3613
Bahor obrazini yaratishda Furqat turli poetik vositalardan – tashbih, istiora,
personifikatsiya (insonlashtirish), mubolag‘a kabi usullardan foydalangan. Masalan:
“Ko‘klam keldi, gullar ochdi, nargis kulib boqadi,
Dunyo go‘zal ranglar bilan, ko‘ngil yana toqadi...”
Bu kabi misralarda bahor insoniy hislar bilan uyg‘unlashtirilgan, tabiat unsurlari
jonlantirilgan.
Furqat bahor faslini umid, kelajak, erkinlik ramzi sifatida ham ko‘rsatadi. U
yurtdagi ijtimoiy-ma’naviy uyg‘onishlarni ham bahorning kirib kelishi bilan bog‘laydi.
Shoir uchun bahor – yangi hayotga ishora, xalqning uyg‘onish belgisi bo‘lib xizmat
qiladi.
Qo‘qon adabiy muhitining mashhur vakillari bo‘lmish Muqimiy va Furqat
o‘zlarining Navro‘zga bag‘ishlangan g‘azallari orqali xalqimiz ruhiyatida chuqur iz
qoldirgan. Masalan, Furqatning “Fasli navbahor o‘ldi, ketibon zimistonlar” deb
boshlanadigan g‘azali hamda Muqimiyning “Navbahor: ochildi gullar, sabza bo‘ldi
bog‘lar, Suhbat aylaylik, kelinglar, jo‘ralar, o‘rtog‘lar” degan satrlari xalqimiz
ma’naviyatining bebaho boyligiga aylangan.
Furqat bahorning kelishini, Navro‘z ayyomini go‘zal obrazlar vositasida
tasvirlagan. U o‘z g‘azalida fasl o‘zgarishini, tabiat uyg‘onishini va bu go‘zalliklardan
bahramand bo‘lish lozimligini ifodalaydi. Uning she’rlarida yomg‘irdan namlangan
sabzazorlar, ochilayotgan gullar, sayr etayotgan qushlar orqali bahor manzarasi
chiziladi.
Shuningdek, Furqat yana bir g‘azalida bahor faslida gulshanlar aro sayr qilish,
samimiy do‘stlik muhitida bo‘lish kabi qadriyatlarni kuylaydi. U bu orqali Navro‘zning
insoniy tuyg‘ularni uyg‘otuvchi, jamiyatda totuvlikni mustahkamlovchi jihatlarini
alohida ta’kidlaydi.
Qadimdan xalqimiz bahor kelishini yangi yil deb bilgan va uni xursandchilik
bilan kutib olgan. Sumalak pishirish, sayillar tashkil qilish, gul bayramlari o‘tkazish
kabi an’analar bu faslga bo‘lgan muhabbatning ifodasidir. Shoirlar esa o‘z ijodlari
orqali bu udumlarni madh etgan, ularni asrab-avaylashga undaganlar.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, Furqatning bahor va Navro‘z ayyomiga
bag‘ishlab yozgan g‘azallari xalqimiz qalbida mustahkam joy olgan. Tabiat
manzaralarini ifodalovchi bu she’rlari faqat go‘zallikni madh etish bilan cheklanmay,
unda jamiyatdagi ijtimoiy adolatsizlik — dononing qadrsiz, nodonning esa e’zozda
bo‘lishi kabi masalalar ham ohangdor tarzda yoritiladi. Bu, shoir ijodining chuqur
ijtimoiy mazmun bilan sug‘orilganini ko‘rsatadi.
Furqat o‘z she’rlarida insoniy qadriyatlarni, milliy g‘ururni alohida ta’kidlaydi.
Bunga yaqqol misollardan biri uning “Bormasmiz” radifli g‘azalidir. G‘azal quyidagi
bayt bilan boshlanadi:
Biz, istig‘no eli, qichqirmag‘on ma’vog‘a bormasmiz,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_2-to’plam_Aprel-2025
263
ISSN:3030-3613
Agar chandiki xirman aylasa dunyog‘a bormasmiz.
Bu baytda shoir o‘z xalqini izzat-nafs egasi, oriyatli va g‘ururli insonlar sifatida
tasvirlaydi. Ya’ni, biz o‘z qadriyatimizni bilamiz, hech qachon chaqirilmagan yoki
istalmagan joyga o‘zimizni tiqishtirmaymiz. Hatto dunyo bizga boylik va ne’matlar
taklif qilsa-da, agar u yerda ozgina bo‘lsa ham kamsitilish bo‘lsa, u joyga qadam
bosmaymiz, deya qat’iy bayon qiladi.
Shoir tasvirni yanada kuchaytiradi: tasavvur qiling, biz sahroning o‘rtasida
labimiz tashnalikdan kuyib turibmiz, lekin yo‘limizda bir daryo uchraydi. Agar shu
daryo bizga malol kelishini, ya’ni uni xafa qilayotganimizni bilsak, suv ichmaslikni,
undan yuz o‘girishni afzal bilamiz. Bu fikr quyidagi baytda ochiq ifoda etiladi:
Agar lab tashna qolsak, filmasal sahroyi olamda,
Malolat zohir etsa, mavj uran daryog‘a bormasmiz.
Bu g‘azalda o‘zbek milliy xarakterining eng asosiy jihatlari — g‘urur, izzat,
mustaqil fikr va oriyat ifodalangan. Furqat bu she’r orqali nafaqat shaxsiy, balki butun
xalqning ruhiy dunyosini, o‘ziga xos e’tiqod va hayotiy pozitsiyasini badiiy
yuksaklikda tasvirlaydi. Bu kabi ifoda kuchi, xalqona ruh va milliy g‘ururni shu
darajada sodda-yu ulug‘ tarzda aks ettirgan asar Furqatgacha ham, undan keyin ham
o‘zbek adabiyotida kam uchraydi.
Xulosa qilib aytganda, Furqat lirikasida bahor tasviri shunchaki faslni madh
etish emas, balki inson ruhiyatining, jamiyat holatining ifodasi sifatida xizmat qiladi.
Shoir bu mavzuni yuksak badiiylik bilan, chuqur falsafiy va ruhiy mazmun ila
tasvirlaydi. Bahor obrazining turfa qirralari orqali Furqat o‘z o‘quvchisida hayotga,
kelajakka, ezgulikka bo‘lgan ishonchni uyg‘otishga intiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdug‘aniyev A. O‘zbek she’riyati taraqqiyoti. – Toshkent: Fan, 2002. – 256 b.
2.
G‘ulomov A. Furqat ijodi va uning badiiy olami. – Toshkent: O‘qituvchi, 1995.
– 180 b.
3.
Karimov A. O‘zbek lirikasida obraz va badiiy tasvir. – Samarqand: Zarafshon,
2010. – 145 b.
4.
Rasulova M. Furqat lirikasi tahlilida yangicha yondashuv. // “Filologiya
masalalari” jurnali, 2020, №4. – B. 84-89.
5.
Furqat. Tanlangan asarlar. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot,
1983. – 320 b.
